7 Aqpan 2019, 00:34 721 0 Qoǵam Dınara MYŃJASARQYZY

Alaý Ádilbaev: Adam adamnan qorqatyn zaman boldy

– Alaý myrza, «Rasynda, din degenimiz – jeńildik. Dinnen asyp túsem dep tyrashtanǵan adam báribir túbinde dinnen jeńilis tabady. Endeshe, ár iste týra hám orta joldy ustanyńdar. Ár isti meılinshe kemeline jetkizip oryndaýǵa tyrysyńdar. Mine, sonda qýana berińder...». Bul – Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń sózi. Hadıs ıslam dinin qıyndatýǵa, qulshylyq máselesinde shamadan tys tyrashtanýǵa, ásirelikke boı aldyrýǵa bolmaıtynyn meńzep tur emes pe?! Endeshe qazirgi qoǵam ıeleriniń kózqarastarynyń sáıkes kelmeýinen bir-birine qas bolyp, dinı máselede ásirelikke boı aldyrýyn qalaı túsindirer edińiz?

– Búginde adamzat qoǵamy órkenıettiń shyńyna shyqsa da, áli de bir-birine degen dushpandyqtan, jaýlasý nemese ósh alý seziminen aryla almaǵan sekildi. Bul másele ýaqyt ótken saıyn kúrdelenip bara jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Aqyldy adamdar ony bilip, kórip qana qoımaı, «Osy adam balasyna ne jetpeıdi?» degen zańdy suraqqa jaýap izdeıdi. Adamnyń jaýy – adam bolǵan sońǵy kezeńderde álemdegi lańkestik jáne terrorıstik áreketterden beıkúná jandardyń qany tógilýi kez kelgen sanalyny oılandyrary sózsiz.

Álemde din atyn jamylǵan, ásireliktiń shegine jetken radıkaldy toptardyń túri kóp. Sondaı sodyr tobyrdyń qataryna qosylýdy maqsat etip, beıbit kúndi tárk etip, shekara asyp, shalys basqandardyń taǵdyry da alańdatarlyq. Islam tarıhynyń ótkenine kóz salsaq, Muhammed (s.ǵ.s)  paıǵambar da óz ýaqytynda jəne odan keıingi halıfalar da ózine shabýyldaǵan jaýǵa qarsy soǵysyp, Otanyn qorǵaǵany belgili. Alaıda tútini túzý ushyp, tynysh ómir súrip jatqan elge baryp qantógis jasamaǵan. Muhammed (s.ǵ.s)  paıǵambar musylman əskerlerine únemi: «Alla atymen attanyńdar, Allanyń jəne Elshisiniń dinimen júrińder. Qart adamdy, balany, əıeldi óltirmeńder...» degen. Al  ataqty halıfa Əbý Bəkir: «Əıeldi, jas balany, qart adamdy óltirmeńder. Jemis aǵashyn kespeńder. Ǵımaratty qıratpańdar. Qoı men túıeni tek jeý úshin ǵana baýyzdańdar...» dep, jandy-jansyzǵa túgel aıaýshylyq sezimin bildirgen.

– Osyndaı oqıǵalardy kúndelikti habar-oshardan estip,   bilip otyrǵanda «osy bizdiń zamandastarymyzǵa meıirim jetispeı me?..» degen oı keledi…

– Ras. Adam balasy qazir azýly ańdardan, tabıǵattyń dúleı qubylystarynan qoryqpaıdy. Esesine, óziniń baýyry – adam balasynan úreılenip ómir súrýde. Qaı jerge barsańyz, úılerdiń, mekemelerdiń barlyǵy derlik qarýly kúzet arqyly jan saqtap otyrǵan jurtty kóresiz. Nege? Sebebi adam adamnan qorqatyn zaman boldy! Biz «adam adamdy súıý arqyly ǵana» álemde tynyshtyq ornaıtynyn umytqan sekildimiz. Adamzattyń ardaq tutar paıǵambary Muhammed (s.ǵ.s)  paıǵambar qoshtasý qajylyǵynda: «aqıqatynda senderdiń qandaryń, mal-múlikteriń bir-biriń úshin qasterli, qol suǵýǵa bolmaıdy...», – dep ósıet etken bolatyn. Demek, jazyqsyz adamǵa, onyń ómirine, jeke múlkine nemese ar-namysyna qatysty qandaı da bir basqynshylyq jasaýǵa ruqsat berilmeıdi. Bul – ıslamnyń basty qaǵıdasy.

– Biz ulttyq qundylyqtarsyz alysqa qulash ura almaıtynymyz anyq. Endeshe biz óz rýhanı qazynamyzdy túgendeýde «qolymyzdy mezgilinen kesh sermegen» joqpyz ba?

– Búgingi Qazaqstan kúlli álemge bitimger ári beıbitsúıgish ustanymdaǵy damýshy el retinde tanylǵan. Memleketimizdi halyqaralyq saıasatta ózindik orny bar el retinde qalyptasty dep senimmen aıta alamyz. Táýelsizdikten keıingi toqyraý jyldary artta qalǵan soń, saıasat jáne konomıkamen qatar, el rýhanııatyna da nazar aýdaryla bastady. Tarqata sóılesek, «Qoǵamdyq kelisim jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly» (1997), «Halyq birligi men ulttyq tarıh jyly» (1998), «Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jyly» (1998) sekildi biregeı bastamalar arqyly óshkenimizdi óndirýge, rýhanııattaǵy kem-ketigimizdi túgendeýge qyzmet ettik. Sondaı-aq, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Mádenı mura» baǵdarlamasy (2003-2006) aıasynda da tarıh pen rýhanııat salasynda keshendi zertteýler atqaryldy. Bul bastamalar ult rýhanııatyna sebezgilep óz nárin tógip, ótken men búginniń tarıhı sabaqtastyǵyn arttyra tústi. Rýhanııat – aýqymy keń, kókjıegi kórinbeıtin tereń bir álem. Al onyń shet-shegine jetýge búgingi bir bastamanyń nemese belgilengen bir mezgildiń jetpeıtini anyq. Sondyqtan rýhanııat máselesi memlekettiń udaıy nazarynda bolýy kerek. Óıtkeni memleket rýhanııatqa kóńil bólý arqyly qoǵamdaǵy túrli indetter men jaǵymsyz ádetterdiń jáne qylmystardyń aldyn alyp, halyqty rýhanı kemeldendirip, mádenıetti parasat bıigine kótere alady. Iaǵnı, rýhanııatty ıgerýge halyqpen birge memleket te múddeli. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyn jarııalap, «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz kerek» degeni bar. Sonymen qatar árbir salada ózindik jańǵyrý jumystaryn jandandyrý qajet ekenin aıryqsha atap ótti. Memleket basshysynyń bul bastamasynan soń, artynsha-aq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Keshegi «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy da sonyń jalǵasy.

– Iá, rýhanııat salasynda ıgi ister qolǵa alynyp, biraz sharýa atqaryldy. Degenmen arakidik teris pıǵyldy uıymdardyń áreketteriniń «izi» ańǵarylyp qalady. Bul asyl dinimizdiń dińgeginiń berik bolýyna kesirin tıgizip jatqan joq pa?

– Qazaqstannyń búgingi qoǵamynda ıslam faktory úlken mańyzǵa ıe ekenin ańǵaryp júrmiz. Bul bir jaǵynan qýantsa, ekinshi jaǵynan ıslam dinin óz múddelerin júzege asyrý jolynda qoldanǵysy keletin kstremıstik toptardyń belsendiligi de alańdatady. Qazirgi tańda memleketimizdiń tutastyǵyna basty qaýip syrttan aǵylǵan jat aǵymdardyń is-qımylynan týyp otyr. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dinı-rýhanı tanymy men mádenı qundylyqtary osy toptar tarapynan aıaqqa taptalýda. Qazaq qoǵamy túrli dinı kózqarastarǵa bólinip, bir-birinen ajyraı bastady. Bul – el tutastyǵyna qarsy baǵyttalǵan úlken qater. Ókinishke qaraı, tarıhy men ótkenin, din men tilin, salt-dástúrin jaqsy bilmeıtin búgingi býynnyń arasynda «taza ıslam» uranyna aldanyp, dinı radıkaldardyń jeteginde ketkenderi bar. Olardyń keıbiri, týǵan elin tastap «jıhadqa» ketse, endi biri dástúrli din jamaǵatynyń is-áreketterin bıdǵatqa balap, shırk dedi. El birligi men dinı tutastyqqa qaýip tóndiretin mundaı keritartpa pikirlermen kúsh qoldaný arqyly kúresý jemisti nátıje bermeıdi. Ideologııalyq qaterlerge ǵylymı turǵydan jaýap berýimiz qajet. Al ol úshin ıslamtaný mektebin qalyptastyrý mańyzdy oryn alady.

– Sol ıslamtaný mektebin qalyptastyrýdyń kezi kelgeni anyq. Alaıda osy sharýany qolǵa alarda da «jeti ret ólshep, bir ret kesý» kerek sııaqty. Álde, daıyn jobalaryńyz bar ma?

– Kez kelgen halyqtyń mádenıeti, ómir salty, turmys-tirshiligi men oılaý júıesinde dinniń jáne sonyń negizinde qalyptasqan dinı túsiniktiń orny erekshe ekeni anyq. Al qazaq halqynyń dinı sanasynyń qalyptasýynda ıslam dininiń, onyń ishinde súnnıttik Hanafı mázhabynyń róli bólek. Osy turǵydan alǵanda, ulttyq bolmysymyzǵa nuqsan keltirmeıtin dástúrli dinı súnıttik-hanafı mektebimizdiń damý tarıhy, ǵylymı negizderi, ómirsheńdigin qamtamasyz etken ustanymdary men qazirgi kezeńde ony damytyp, júıeleýdiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaý – kezek kúttirmeıtin másele. Sondyqtan qazaq qoǵamynda dinı tutastyqty qalyptastyrý jolynda Hanafı mázhabyn damytýdyń ǵylymı ári ıdeologııalyq negizderi men ony ornyqtyrý strategııasyn jasaý qajet. Jınaqtalǵan ǵylymı málimetter negizinde eldiń rýhanı tutastyǵyn saqtaý, sondaı-aq, qoǵamdyq birizdilikti qamtamasyz etý jolynda mańyzdy ról atqaratynyn bul sharýany tarıhı-salystyrmaly ádis negizinde taldap, paıymdaý arqyly irgeli ǵylymı eńbekter jazý memleket tarapynan tikeleı qolǵa alynyp, bilikti mamandardy tartý arqyly keń kólemdi ǵylymı joba jasaý – bizdiń búgingi boryshymyz. Bul sharýany atqarýǵa ǵylymı jáne ıdeologııalyq bazamyz jeterlik ekenine senimdimin. Qazirgi tańda kóptegen elder tarıhı túp-negizimen tamyrlas óz dinı ıdeologııasyn jańǵyrtyp, tól dinı mektebin qalyptastyrýdy qolǵa alyp jatyr. Mysaly, Malaızııa, Ózbekstan, Sheshenstan jáne basqa da birqatar elder ótkenine súıenip, ózindik mektepterin damytý jolynda áreket etýde. Bizdiń elimiz de jahandanýǵa jutylyp ketpes úshin dinı sanamyzǵa sińisken tól dinı bilim berý oshaǵymyzdy qaıta jańǵyrtqany jón. Jáne óz tarapymyzdan osy máselege qatysty ǵylymı joba usynamyz.

– Jalpy, osy ýaqytqa deıin memleket pen dinniń nemese konfessııanyń birge ómir súrý úlgisi boldy ma?

– Tarıhqa kóz júgirtsek, onyń óte jetilgen, keremet úlgilerin kórýge bolady. Alaıda zaman aǵymynyń ózgerýi olardy qaıtalap qoldanýǵa múmkindik bermeıtini sózsiz. Al qazirgi tańda memlekettik-konfessıonaldyq qatynastardyń úlgileri kóp emes. Olardyń ishindegi eń tanymaldaryn atap ótsek, birinshi, eldegi barlyq konfessııalardyń teńdik úlgisi. Ekinshi, bir dinniń memlekettik bolyp tanylýy. Memlekettik bolyp tanylǵan din eldegi basqa da dinderdiń aldynda artyqshylyqtarǵa ıe bolady. Artyqshylyqtar zań júzinde bolýy múmkin. Bul úlginiń basqa da nusqalary bar: memlekettik din resmı memlekettik bolyp tanylýy múmkin, sondaı-aq, qarapaıym memlekettik mártebege ıe bola alady. Úshinshi, memleket bir nemese eki resmı dinge baǵdar ustaıtyn memlekettik-konfessıonaldyq qarym-qatynastardyń úlgisi qurylady. Mysaly, Germanııada memlekettik qoldaýǵa, din qyzmetshilerine qarjylaı kómek berýge jáne t.s.s. baılanysty basqalardan joǵary deńgeıde eki konfessııa turady – katolıızm jáne protestantızm. Tórtinshi, mem­leket barlyǵyna nemese konfessııalardyń kópshiligine teń zańdyq mártebe beredi, biraq salyqtyq jeńildikter dinı birlestikterdiń barlyǵyna birdeı kórsetilmeı, tek memlekettik tirkeýden ótken jáne zańdy tulǵa mártebesine ıe bolǵandarǵa beriledi. Besinshi, sharýashylyq jáne bilim berý qyzmetteriniń quqyqtary mártebesi tek ómir súrý uzaqtyǵymen jáne eldiń tarıhy men mádenıetine qosqan úlesimen maquldanǵan konfessııalarǵa ruqsat beriletin úlgini aıtýǵa bolady.

– Memlekettik-konfessıonaldyq qatynastardyń ár túrli úlgileri birden paıda bolǵan joq. Olar memleket pen dinı qaýymdar arasyndaǵy uzaq ýaqyt boıǵy ózara qatynastardyń damýynyń nátıjesi. Qazirgi tańda osy úlgiler keńinen taralǵan ba?

– Memlekettik-konfessıonaldyq qarym-qatynastardyń qazaqstandyq úlgisiniń negizindegi mańyzdy qaǵıdat – dinı toleranttylyq. Naqty osy qaǵıdat Qazaqstanǵa turaqty jáne damýshy el bolýǵa kómektesti jáne kómektesip jatyr, sonymen qatar, memlekettik-konfessıonaldyq qatynastardyń tıimdi úlgisi izdelip jatqan sheteldik memleketterge mysal bolýda. Biraq Qazaqstanda basqa elderdegideı dinı-saıası kstremızmniń qaýpi bar ekendigin eskergen jón. Táýelsizdik alǵannan keıin jáne 1992 jyldyń qańtarynda dinı bostandyq jónindegi zań qabyldanǵan soń memleket aýmaǵyna osyǵan deıin el turǵyndaryna beımálim bolyp kelgen jańa dástúrli emes dinder ene bastady. Olardyń keıbireýleri destrýktıvti maqsattardy kózdeıdi. Zańnamanyń jeńildigi jáne jergilikti halyqtyń meıirimdiligi radıkaldy dinı jáne kstremıstik ıdeıalardyń taralýyna yqpal etti.

– Qazirgi tańda konfessıonaldyq máselelerdi sheshýde bizdiń memleket álemdik qaýymdastyqqa óz usynystaryn jasaı alady. Bolashaqta da tıimdi júzege asyrylyp otyrǵan saıasattyń arqasynda Qazaqstan osy saladaǵy kóshbasshylardyń biri bola ala ma?

– Qazaqstannyń mańyzdy jetistikteriniń biri konfessııaaralyq qatynastardy saıasattandyrýdan alshaq ketýi. Konstıtýııanyń 5-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes, «Respýblıkada dinı negizdegi partııalar qyzmetine jol berilmeıdi». Atalǵan quqyqtyq norma Dinder týraly Zańnyń 4-babynyń 2-tarmaǵynda baıandalǵan «Dinı sıpattaǵy partııalar jáne basqa da saıası uıymdardyń, sondaı-aq dinı birlestikterdiń saıası partııalar qyzmetine qatysýǵa nemese olarǵa qarjylyq qoldaý kórsetýge jol berilmeıdi. Dinı birlestikterdiń qyzmetshileri saıası ómirge tek óziniń atynan ǵana basqa azamattarmen qatar qatysa alady». Árıne, zańmen baıandalǵan ereje ártúrli konfessııalar arasynda beıbit qatynastardy saqtaýǵa baǵyttalǵan, elimizdegi turaqtylyqty nyǵaıtýǵa múmkindik týǵyzady. Elimizdiń memlekettik saıasatynyń dinge sený máselelerin retteý salasyndaǵy eń basty jetistigi – konfessııaaralyq janjaldardyń bolmaýy. Bul kóp tnıkalyq, kóp konfessııalyq memleket úshin óte mańyzdy. Budan basqa, Qazaqstan álemdik arenada jahandyq ıntegrator, aımaqtyq, kontınenttik jáne álemdik deńgeıdegi dıalogtyq alań bedeline ıe boldy. Bizdiń aldymyzdaǵy endigi maqsat – osy atqarylǵan sharýalardyń legin buzbaı, keshendi jumystardy ret-retimen jalǵastyrý. Buǵan osyndaǵy árqaısymyz atsalysamyz degen senimdemin.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken  Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar