31 Qańtar 2019, 10:58 1250 0 Ekologııa Ahmet ÓMIRZAQ

Teńiz taǵdyry adam taǵdyryna aınalsa...

Ótken ǵasyrdyń sońynda aty alty álemge áıgili Aral teńizi úlken ekologııalyq apatqa ushyrap, nátıjede sýy múldem qurýǵa aınalǵan teńiz ekige bólinip ketken edi. Onyń sebebi – teńizge quıyp turǵan eki iri ózen – Amýdarııa men Syrdarııanyń sý qory eginshilikke jumsalyp, Aralǵa sý jetpeı qalǵandyqtan edi.

Aral teńizi aýmaǵy Qazaqstan men Ózbekstan quramyndaǵy Qaraqalpaqstan respýblıkalaryna ǵana tıesili bolǵanymen, taǵdyry kúlli Ortalyq Azııa memleketterine ortaq edi. Demek, belgili bir dárejede aýyz sý resýrsy az bul aımaqta ómir súrip jatqan 70 mıllıonnan asa halyqtyń ekojúıe buzylýynan tartatyn zardaptary orasan zor ekeni belgili.

Ókinishke qaraı, qazir biz Aral teńizin ekige bólip qaraýǵa májbúrmiz. Bul – teńizdegi memleketter arasyndaǵy shekaraǵa baılanysty emes, teńiz sýynyń saqtalý jaǵdaıyna qatysty bolyp otyr.

Araldyń bergi betinde: SARATS – teńizdi saqtaý jobasy

Araldyń ekologııalyq apatqa ushyraýy ótken ǵasyrda-aq kúlli álemniń nazaryn burǵyzyp, ony qorǵaý, qalpyna keltirý máselesi boıynsha halyqaralyq deńgeıde sandaǵan jıyn ótse de, basqasy basqa, Ortalyq Azııa memleketteriniń ózi ózara mámilege kele almaı, aıtylǵan sóz aıtylǵan jerde qalyp, ótkizilgen konferenııa, forýmdardan ońdy nátıje bolmady. «Tas – túsken jerine aýyr», osyny jaqsy túsingen Qazaqstan memleketi Aral máselesimen betpe-bet kelip, qıyndyqty óz kúshimen sheshýge talpyndy.

Árıne, ırrıgaııa salasynda álemde nebir keremet jobalar bolǵan, biraq sonyń eshbirinde quryp ketken teńizdi qaıta tiriltýge degen talpynys bolǵan emes. Alaıda dál osy máselede Qazaq­stan erlik kórsetti dese bolady: Aral teńiziniń jer betinen múlde quryp ketýine jol bermeý maqsatynda «Kishi Aral» ıdeıasy negizinde, SARATS («Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtap qalý») jobasy jasaldy. Aral teńizin jartylaı bolsa da, qaıta qalpyna keltirýge arnalǵan bul joba, shyn máninde, «ǵasyr jobasy» boldy. Endi ǵana erkindik alyp, táýelsiz qımyldaı bastaǵan jas memlekettiń bul isi – kúlli álemniń nazaryn aýdarǵan batyldyq edi.

SARATS jobasyna Qazaqstan Dúnıejúzilik Bankpen birlese otyryp, 86 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarajat bóldi. Joba boıynsha aldymen teńizdiń ortasyna uzyndyǵy 14 shaqyrymǵa sozylǵan «Kókaral» bógeti turǵyzyldy. Ol arqyly «Aqlaq» sý tospasy jasaldy. Syrdarııa ózeniniń sýy rettelip, «Qaraózek», «Áıtek» tospalary qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Osynyń nátıjesinde Araldyń Qazaqstan jaǵynyń sýy burynǵy jaǵalaýyna jetti. Kishi Aralǵa kóp mólsherde jınalǵan sýdyń áserinen teńiz aımaǵynyń aýa raıy ózgerip, tabıǵaty jumsara tústi. Teńiz sýynyń tuzdylyǵy azaıyp, Kishi Aralǵa balyqtyń 20-dan asa túri óse bastady. Qazir ondaǵan myń tonnaǵa deıin balyq aýlaý múmkin bolyp, birneshe balyq zaýyty jumys istep tur. Ol zaýyttardan shyqqan balyq ónimderiniń teń jarymy Eýropa jáne TMD elderine eksportqa shyǵarylyp, teńiz aımaǵynda ótken ǵasyrdyń sońyna qaraı quryp kete jazdaǵan balyq ónerkásibi erekshe qarqynmen qaıta jandandy.

Desek te... Ótken jyly SARATS jobasyn da jetildirý kerek ekeni belgili bola bastady. Atap aıtqanda, Kishi Araldyń kólemi 27 mıllıard tekshe metr bolsa, artyq sý Úlken Aralǵa jiberilip otyrǵandyqtan SARATS bastalǵan 12 jylda 30 mıllıard tekshe metr sý ysyrap bolǵan. Sonyń sebebinen ótken jyldyń jazynda Qyzylorda oblysynda sý tapshylyǵy paıda boldy. Budan tysqary syıymdylyǵy 5 mıllıon tekshe metr Shardara sý qoımasyna syımaǵan sýdyń Qyzylorda oblysyna talaı qaýip tóndirgeni bar. Mine osyndaı túıtkilderdiń aldyn alý úshin SARATS-2 jobasy jasalyp, sýarmaly egistik jerlerdi sýmen qamtamasyz etý, Qyzylorda oblysynda sý tasqynyn boldyrmaý jáne Soltústik Araldy saqtap qalý máselesin sheshý kózdelýde. Bul oıdaǵydaı iske asyp jatsa, Kishi Araldy saqtap, teńizge jaqyn otyrǵan aımaqtyń tynysy keńeıip, aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti artyp, Syr boıy ekologııasy jaqsara túseri anyq.

 Araldyń arǵy jaǵynda: Ekojúıeni jaqsartýǵa umtylys

Eki elge ortaq bir teńizdiń máselesi, qalaı aıtqanda da ońaı emes. Bastysy, qolda bar resýrstardy ornymen paıdalana bilse, biraz túıtkildi durys sheshýge bolady. Bul jaǵynan alǵanda, Araldyń ońtústik jaǵyna ıelik etetin Ózbekstannyń áreketi Qazaqstanǵa qaraǵanda mardymsyz sııaqty kóringenmen, teńiz ekologııasyn jaqsartý jolynda birtalaı jumystar júrgizip jatyr.

Bárimizge belgili, Aralǵa Ózbekstan jaǵynan kelip quıatyn Amýdarııanyń aıaq jaǵyna sý jetpegenine jarty ǵasyrdan asa ýaqyt boldy. Pamırden bastaý alatyn Ortalyq Azııadaǵy bul iri ózenniń sýyn aýǵan, tájik, ózbek, túrkimen elderi tum-tusqa jyryp aǵyzyp, aqyrynda alyp darııanyń tynysy taryldy. Tájik, ózbek elderinde sýdy kóp talap etetin kúrish, maqta sııaqty daqyldar kóp ósiriledi. Odan tysqar kezinde Stalıniń buıryǵymen qazylyp, túrkimen eline berilgen Qaraqum kanaly da mol sýdy bosqa ysyrap qylyp keledi. Osynyń bári Araldyń tynysyn taryltyp, teńiz birte-birte jaǵalaýdan alystaı bastady. Qazir bir kezde Araldyń irgesinde turǵan portty qala Moınaqtan teńiz sýy 200-300 shaqyrym alystap ketken...

Sýy qashqan teńizdiń ornynan kóterilgen tuzdar búkil Ortalyq Azııa elderine zııanyn tıgizetin ekologııalyq apatqa aınaldy. Tipti ótken jyly Araldan kóterilgen tuzdy daýyldyń sebebinen búkil Qaraqalpaqstandy, Ózbekstannyń Horezm oblysy men Túrkimen­stannyń Dashhovýz oblysynyń biraz jerin appaq qardaı tuz basty. Mine osydan soń baryp Ózbekstan jaǵy teńiz ekologııasymen shyndap kúresýge bel býdy.

Búginde Aral teńiziniń qurǵap qalǵan aýmaǵyndaǵy 500 myń gektar jerge sekseýil egý jumystary toqtaýsyz júrip jatyr.

Sońǵy kezde teńizdiń qurǵap qalǵan jerlerinen sý kózin izdeý jumystary da júrgizilip, burǵylaý isi oń nátıje berdi. Anyǵyraq aıtsaq, Qaraqalpaqstannyń teńiz irgesindegi Moınaq qalasynan 200 shaqyrymdaı jerde, teńizdiń qurǵaǵan aýmaǵynan, atyshýly Vozrojdenıe aralynyń janyndaǵy Shaǵalaly degen jerde ishýge jaramdy sý kózi tabyldy. 260-280 metr tereńdikten sekýndyna jeti lıtr mólsherde sý shyǵyp tur. Ishýge jaramdy. Sonymen qatar bundaı aýyz sý kózderi teńiz irgesindegi Taqtakópir, Qaraózek, Shymbaı aýdandarynan da tabylǵan. Endigi jaǵynda Aral aýmaǵyndaǵy jerasty artezıan sýlaryn tıimdi paıdalanyp, aımaqtaǵy halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýdiń jobalary jasalyp jatyr.

– Bundaı sý kózderiniń tabylýy Moınaqta sharýashylyqty damytýǵa paıdasyn tıgizedi, – deıdi Moınaq aýdany ákimi Saılaýbaı Danııarov. – Sondaı-aq, ekologııalyq jaǵdaı jaqsarady, qazirdiń ózinde jabaıy ań-qustar kelip jatyr. Sýdyń paıda bolýy aýanyń ylǵaldandyryp, tuzdyń kóterilýin toqtatady.

Aral boıy dala gıdrogeologııalyq ekspedıııasy osy jyly Moınaq aýdanynda, ıaǵnı Vozrojdenıe araly, Súrgil, Aqantaı aımaǵynda 40-tan asa sý kózin tabýdy josparlap otyr.

«Áreketke – bereket» degendeı, qalaı degende de Araldyń arǵy jaǵynda da teńiz ekologııasy týdyratyn qıyndyqtardyń aldyn alý sharalaryn jasap jatqan kórshi eldiń talpynysy qýantady.

P.S. Ǵylymı zertteýlerge qaraǵanda adamzat Araldyń tartylýyn buryn da kórgen sekildi. Ǵasyrlar qoınaýynan jetken úzik-úzik áńgimelerde Araldyń qurǵap qalyp, sońynan birden tolyp ketkeni jóninde ańyzdar da bar. Al belgili jazýshy, ekolog Saılaýbaı Jubatyruly ondaı jaǵdaıdyń bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. «Aralǵa keletin sý Qaraqalpaqstan men Qyzylordada mıllıondaǵan gektar jerlerge jaıylyp, eginge jumsalǵan soń jerge sińip jatyr. Onyń bári dalaǵa ketpeıdi ǵoı. Olar jerasty sýlarynyń mólsherin kóbeıtip jatyr. Sol sýlar kóbeıe kele Araldyń astynan jaryp shyqpasyna kim kepil? Shamasy, eldiń jadynda qalǵan «Araldyń bir kúnde tolyp ketý» oqıǵasyna sondaı qubylystar sebep bolǵan shyǵar», – deıdi S.Jubatyruly. «Jaqsy sóz – jarym yrys» deıtin halqymyz ylǵı da jaqsylyqqa sengen. Kúnderdiń kúninde Aral qaıta qalpyna kelip, teńiz jaǵasyna baıaǵy mamyrajaı ómir qaıta ornap, ekojúıe qalpyna kelip jatsa, odan asqan jaqsylyq bar ma?..

Sońǵy jańalyqtar