10 Qańtar, 11:14 404 0 Qoǵam Dınara MYŃJASARQYZY

Maqsat Halyq: Byltyr teńge tórt márte qunsyzdandy

Jańa jyl tabaldyryqtan attaǵan kezde konomıkalyq boljam jasaý zańdylyq. Ótken jyldaǵy qarjylyq ahýalǵa kóleńkesin túsirgen jaıttar saralanyp, olqylyqqa jol bermeýge taptyrmas múmkindik. Osy turǵyda sońǵy kezde oıǵa qonymdy boljamymen tanylyp júrgen konomıst Maqsat Halyqtyń pikirin bilgendi jón kórdik.

– Maqsat myrza, 2018 jyl dollardyń sharyqtap, teńgeniń quldyraýymen este qaldy. Qalaı oılaısyz, bul proess bıyl taǵy jalǵasa ma?

– 2018 jyly rasymen de teńgeniń bir ret emes, birneshe márte quldyraýyna kýá boldyq. Oǵan negizgi áser etken faktor – AQSh-tyń Federaldy rezervter júıesi dollardyń bazalyq paıyzdyq mólsherlemesin maqsatty túrde kóterýi. 2017 jyly da osyndaı boljam jasalǵan edi. AQSh-tyń federaldyq rezervter júıesi dollardyń paıyzdyq mólsherlemesin uzaq merzimde aqyryndap kóterý kerek degen sheshim qabyldanǵanyn jarııa etti. 2018 jyldyń kókteminde 1,5 paıyzdan 1,75 paıyzǵa kóterdi. Jazdyń basynda 1,75-ten 2 paıyzǵa ósirdi. Al kúzge qaraı 2 paıyzdan 2,25 paıyzǵa kóterdi. Sondaı-aq, jeltoqsan aıynyń 19-ynda 2,25 paıyzdan 2,5 paıyzǵa kóterdi. Qarap otyrsaq, bir jyldyń ishinde maqsatty túrde dollardyń paıyzdyq mólsherlemesi 4 márte ósipti. Alǵashqy ekeýi bizge qatty áser ete qoıǵan joq. Sebebi ol ýaqytta teńgege degen suranys joǵary boldy. Dollardyń sońǵy eki ret kóterilgen kezi birden teńgemizge keri áserin tıgizdi. Tamyz aıynda halyq arasynda «Bir AQSh dollary 400 teńge bolýy múmkin» degen qaýeset tarady. Sony estigen jurt jappaı dollar satyp ala bastady. Sondyqtan teńgeniń qunsyzdaný proesin basý úshin Ulttyq bank qyrkúıek aıynda ıntervenııa jasap, teńgege qýat berýdi kózdep, naryqqa 520 mln dollar shyǵaryp, satty. Jáne de teńgege taǵy qýat berý maqsatynda Ulttyq bank qazan aıynyń 16-synda teńgeniń bazalyq paıyzdyq mólsherlemesin 9 paıyzdan 9,25 paıyzǵa kóterdi. Bul shara teńgeniń qunyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Minekı, jeltoqsan aıynyń sońynda Federaldy rezervter júıesi dollardyń bazalyq paıyzdyq mólsherlemesin 2,5 paıyzǵa kóterýi teńgege birden keri áserin tıgizdi.

Ulttyq banktiń bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni kótere berýiniń de keri áseri bar. Sebebi konomıkada arzan aqsha bolmaıdy, nesıe qymbattaıdy. Oń jaǵy depozıttiń paıyzdary qaıtadan 15 paıyzǵa deıin ósýi múmkin. Al keri jaǵy «7-20-25» degen ıpotekalyq baǵdarlamalary toqtaýy múmkin degen de boljam bar. Sondyqtan ol úrdis qaıtadan júrgeni ne keri júrgeni durys emes. Bul jerde Ulttyq banktiń ótken jyldardan beri qaraı júrgizip kele jatqan saıasatynan ınflıaııalyq targetteý rejımin ustap otyrǵanyn baıqaımyz. Inflıaııalyq targetteý rejımi durys. Sebebi maqsatty túrde arnaıy dálizdiń ishinde ınflıaııanyń deńgeıin aýyzdyqtap, birte-birte túsirip kele jatqanyn baıqaımyz. Eger ınflıaııa tómendeıtin bolsa, onda halyqtyń qolyndaǵy qarajat qunsyzdanbaıdy. Jurttyń alyp jatqan eńbek­aqysy, naqty jalaqysy qundy bolady. Tólem qabileti saqtalady. Bul halyq úshin tıimdi. Aldaǵy ýaqytta da 2020 jyly ınflıaııalyq targetteý saıasatyna baılanysty Ulttyq bank ınflıaııa deńgeıin 4 paıyzdan asyrmaıtynyn aıtyp otyr. Teńge qundy bola bastaıdy. Al endi ekinshi jaǵy bar. Ol endi jalǵyz ǵana Ulttyq banktiń qolynan kelmeıdi. Teńgeni uzaq merzimde qundy ustap turý úshin úkimet te arnaıy baǵdarlamalardy jasaı berý ǵana emes, olardyń atqarylýyna erekshe kóńil bólý kerek. Sol kezde ǵana konomıkada ósim bolady.

Byltyr teńge ǵana qunsyzdanǵan joq. Sonymen qatar damýshy elderdiń ulttyq valıýtalary da osy jaǵdaıdy bastan keshti. Atap aıtqanda, Argentına, Túrkııa, Ýkraına, Reseı, t.b. memleketterde dollardyń yqpaly joǵary boldy. Al 2019 jyly konomıkalyq jaǵdaı qalaı órbıdi? Qandaı proester bolýy múmkin? Bul jerde AQSh-tyń federaldy rezervter júıesiniń dollardyń bazalyq mólsherlemesin kóterýine AQSh prezıdenti Donald Tramptyń ózi qarsy ekenin aıta ketý kerek. Osy turǵyda AQSh federaldyq rezervter júıesiniń basshysyn aýystyrýy múmkin degen pikir bar. Eger basshy aýyssa, osy paıyzdyq mólsherleme saqtalyp, teńgeniń turaqty bolýyna jol ashylady degen boljamdy aıtýǵa bolady. Al aýyspasa, onda federaldyq rezervter júıesi osy saıasatyn ári qaraı jalǵastyra berýi múmkin. Bıyl da dollardyń paıyzdyq mólsherlemesin jyl sońyna deıin 3,5 paıyzǵa kóterse, tek qana teńge emes, álemdegi damýshy elderdiń ulttyq valıýtasy qunsyzdanady. Iaǵnı, damýshy elderden kapıtal aǵymy AQSh-qa quıylady da, munyń sońy daǵdarysqa ákep soǵady. Alaıda AQSh-tyń federaldyq rezervter júıesi dollardyń bazalyq paıyzdyq mólsherlemesin kóterýin toqtatatyn bolsa, aldaǵy kóktem aıynda teńgeniń quny artady. Bul tendenııa aldyńǵy eki jylda da oryn aldy. Sol proess jalǵasýy ǵajap emes.

– Sondaı-aq, byltyr bank sektorynda da eleýli ózgerister oryn aldy. Keıbir bank bankrotqa ushyrap, biriktirilgeni belgili. Budan soń halyqtyń bankke degen senimi azaıdy ma, álde...

– Búginde rasymen halyqtyń bankterge degen senimi azaıdy. Ony halyqtyń nesıege baılanyp otyrǵanynan, nesıe paıyzyn artyq tólep, jasyryn komıssııasy bar bankterge aldanyp júrgeninen kórýge bolady. Demek, kópshilikte senimnen góri, ashý-yza basymyraq. Nege bulaı deseńiz, biraz bankter bankrotqa ushyrady, keıbiri biriktirildi. Sondaı-aq, depozıtterdi kepildendirý qory arqyly 10 mln teńgege deıin qarajat qaıtarylady degen zań bar. Bul artyqshylyq desek te, halyq bankrotqa ushyraǵan bankterdegi aqshasyn alǵansha biraz ýaqyt ótip ketedi. Al halyqqa aqsha búgin kerek. Sondyqtan kútý proesine kelgende halyqta renish bar. Olar jasyryn komıssııa týraly da ashyq aıtyp júr. «Kórinbeıtin paıyzdar» dep aıtady. Ol kelisimshartta anyq jazylǵan. Biraz jyldar boıy aı saıyn zańsyz komıssııa alynyp kelgeni belgili boldy. Sol úshin sottasyp jatqandar bar. Mundaı proesti kórip otyrǵan kezde halyqtyń bankterge degen senimi kúrt azaıǵanyn baıqaımyz. Demek, bank sektorynda qordalanǵan másele kóp. Ony sheshý úshin ne isteý kerek? Árıne, birinshi kezekte qazirgi tańda álsirep turǵan bankterge memleket tarapynan, ásirese, zeınetaqy qorynan qyrýar qarjy bólip, qoldaýdyń eshqandaı qajettiligi joq ekenin basa aıtqym keledi. Tipti, qarajat depozıtterge de salynǵan edi. Bul múldem durys emes. Sońǵy kezde ǵana qarjy oblıgaııaǵa salyna bastady. Bul kishkene senimdirek qural. Iaǵnı, paıyzdyq ústemesimen, ınvestıııalyq tabysymen qaıtarylady. Menińshe, muny da reıtıngi tómen bankke salýdyń qajeti joq. Onyń tabystylyǵy da bolmaıdy. Al reıtıngi joǵary bankke salynsa, odan qaıtarym bolatynyna senesiń. Sol sııaqty qarapaıym halyq arasynda «naryqqa sheteldik iri bankter kelse, nesıelik paıyz tómendeıdi» degen áńgime tarap júr. Buǵan aıtarym – sonshalyqty paıyz arzandaı qoımaıdy. Óıtkeni bul jerde oıyn erejesin bekitetin – Ulttyq bank. Qazirgi tańda teńgeniń paıyzdyq mólsherlemesi 9,25 paıyz bolsa, ekinshi deńgeıli bankterge teńgeni osyndaı paıyzben beredi. Osy paıyzben nesıe alatyn bankter de eshqashan tómen paıyzben nesıe bermeıdi. Sheteldik Deuthce bank sııaqty iri bankter kelgen kúnniń ózinde teńgeni Ulttyq bankten alady. Olar da ózderiniń marjasyn kórýi kerek. Demek, olar da nesıeni tómen paıyzben bermeıdi. Biraq shetelden iri bankterdiń kelgeniniń paıdasy bar. Bul korporatıvtik tıka, halyqqa qyzmet kórsetýdiń sapasyn jaqsartady. Jáne halyqtyń da bankke degen senimin arttyrýǵa úles qosady dep esepteımin.

– Kópti alańdatqan taǵy bir másele bar. Jyl sońyna taman Reseı Eýrazııalyq konomıkalyq odaqtyń ortaq valıýtasy bolý kerektigin aıtyp qaldy. Reseı bul áń­gimeniń shetin buǵan deıin de shyǵar­ǵanyn bilemiz. Sizdińshe, bul qajet pe?

– Bul da ózekti másele. Biraq álem­­degi memleketter ıntegraııa proesinde birneshe kezeńnen ótedi. Eń birinshi kezeńde quqyqtyq normalaryn daıyndaıdy. Ekinshi kezeńde kedendik odaq, sosyn konomıkalyq odaq, odan keıin valıýtalyq odaq qurady. Ári qaraı ortaq úkimet, ortaq parlament dep kete beredi. Osylaısha, odaq quramyndaǵy elder ıntegraııanyń shegine jetedi. Biz qazir sol úshinshi satydamyz. Endigi qadam «ortaq valıýta shyǵarý».

Álemdi tańǵaldyryp, ózine qaratqan odaq – Eýropalyq odaq. Osy Eýroodaqtyń ózi ortaq valıýta shyǵarý deńgeıine áreń kóterildi. Árıne, olar eýrony 2000 jyldary ǵana shyǵarsa da, 1970 jyldardyń ózinde dollardan bas tartý úshin biryńǵaı lektrondy esep aıyrysý shotyn ashqan bolatyn. Ony bastapqy kezde, ıaǵnı 1979-1998 jyldary ECU, qazir SDR dep ataıdy. SDR lektrondyq eseptik shoty eýropalyq memleketter arasynda áli kúnge deıin bar. Mysaly, Italııa men Franııa bir-birimen saýda-sattyq jasaıtyn bolsa, osy SDR arqyly eseptese beredi. Sodan bolsa kerek, osyndaı ortaq lektrondyq shotty Eýrazııalyq konomıkalyq odaq memleketteri arasynda ashamyz degen usynys Reseı tarapynan shyqty. Onyń negizgi sebebi – AQSh dollarynan bas tartý dedi. Menińshe, lektrondyq shot ulttyq valıýtaǵa keri áserin qatty tıgizbeıdi. Qazirgi tańda Reseı men Qytaı sheteldik saýda qarym-qatynastyń bárin dollarmen emes, ıýan nemese rýblmen júrgizemiz degen saıasatty qoldap otyr. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta Reseımen rýbl, Qytaımen ıýan arqyly saýda-sattyq qarym-qatynas jasaýymyz múmkin degen boljam bar. Bir jaǵynan jaǵdaı osylaı órbise, biz rýblge degen suranysty arttyratyn sııaqtymyz. Sondyqtan SDR sııaqty lektrondy esep aıyrysý shoty bolsa, onda belgili bir dárejede memleket arasyndaǵy saýda qarym-qatynasynyń jeńildeýine septigin tıgizedi. Jáne de budan teńgeniń joǵalyp ketýine qorqynysh joq.

Al ekinshi másele – qaǵaz júzindegi aqshaǵa ótý. Bul máseleni 2025 jyly kóteremiz degen edi. Iaǵnı, 2025 jylǵa deıin qabyldanatyn «Qarjy naryǵyn retteý týraly» zań sheshedi degen boljam bar. Menińshe, bul – talas-tartys týdyratyn jaıt. Eger ortaq valıýta bolsa, qaı memlekette shyǵady, qalaı atalady? Budan keıin odaq quramyndaǵy memleketterdiń tól valıýtasynyń taǵdyry ne bolady? Ortaq valıýtany basyp shyǵarý quqyǵyn alǵan eldiń altyn valıýta qory oǵan jetkilikti me? Mine, osyndaı saýal kóp. Máselen, qazir Eýroodaqtyń altyn valıýta qorynyń 80 paıyzy Germanııa men Franııanyń enshisinde. Sondyqtan odaq sheńberinde Germanııa men Franııanyń sózi ótimdi. Al negizgi basymdyq Germanııada, sebebi álemde altyn valıýta qory boıynsha AQSh-tan keıin ekinshi orynda. Demek, EAO ortaq valıýta shyǵarsa, bılik te, basymdyq ta Reseıdiń qolyna ótetini sózsiz. Bul kezde teńgeden aıyrylyp qalý qorqynyshy bar. Osy tusta óz basym ortaq valıýta ıdeıasyn qoldamaıtynymdy bildirgim keledi.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar