10 Qańtar 2019, 10:40 750 0 Qoǵam Aıaýlym SALYQJANOVA

Jemqorlyqty jeńgińiz kelse...

Aıt-aıtpa, Qazaqstanda jemqorlyq órship tur. Memlekettegi Zańnyń álsizdigi osy tustan  baıqalady. Al zań qashan qurmetteledi? Adamdardyń sanasy, oıy ózgergende. Ózin emes, eldiń bolashaǵyn oılaǵan kezde. Halyq qaı ýaqytta memlekettiń bolashaǵyna alańdaıdy? Memleket adamnyń ómir súrýine qolaıly jaǵdaı týǵyzǵanda ǵana. «Ash balanyń toq balamen oınamaıtyny» ispetti, óziniń bir aılyq ómirinen ary oılaı almaıtyn, oılaǵysy kelse de, taýyp jatqan tabysy oılantýǵa múmkindik bermeıtin adamnyń memleketpen de, onyń ishki-syrtqy saıasatymen de isi bolmaıdy. Sebebi aýrý qaıda bolsa, jan sonda.

Aıt-aıtpa, Qazaqstanda jemqorlyq órship tur. Memlekettegi Zańnyń álsizdigi osy tustan  baıqalady. Al zań qashan qurmetteledi? Adamdardyń sanasy, oıy ózgergende. Ózin emes, eldiń bolashaǵyn oılaǵan kezde. Halyq qaı ýaqytta memlekettiń bolashaǵyna alańdaıdy? Memleket adamnyń ómir súrýine qolaıly jaǵdaı týǵyzǵanda ǵana. «Ash balanyń toq balamen oınamaıtyny» ispetti, óziniń bir aılyq ómirinen ary oılaı almaıtyn, oılaǵysy kelse de, taýyp jatqan tabysy oılantýǵa múmkindik bermeıtin adamnyń memleketpen de, onyń ishki-syrtqy saıasatymen de isi bolmaıdy. Sebebi aýrý qaıda bolsa, jan sonda.

Qazir Qazaqstanda adamdardyń bes toby qalyptasty desek te bolady. Birinshileri – eýropalyq mentalıtettegi bilimdi, aqyldy, sózben emes ispen júretin, óz qyzmetiniń fanatıkteri. Olardyń jany jańashyldyqqa qumar. Óz isin qalaı damytamyn, elde ne joq, ne jetispeıdi, basqa elderde bul sala qalaı damyp jatyr degen saýaldarǵa jaýap izdeıdi árdaıym. Ekinshileri – tamyr-tanystyqty áspetteıtin, aram baılyǵyna mas bolyp, tógip-shashyp, júretinder. Úshinshileri – «qazir bári aqshamen sheshiledi» degen túsiniktegi, tanys izdep, árkimge aqsha tyqpalap, ul-qyzdaryn jumysqa ornalastyryp júrgen baıǵus ata-analar. Tórtinshileri – saıasattan da, basqasynan da naqty habary joq, biraq sol taqyrypta áńgime qozǵaýdy, árkimniń ár isin durys ıa burys dep talqylaǵandy jany súıetin, bolashaqqa senbeıtin, ómirden kóńili qalǵan jandar. Kelesileri – óz-ózderine senbeıtin, belgili bir salany ıgermegen, jumys tappaı sandalyp, qatarlastarynan qalyp, aqsha tabýdyń artynan kózsiz erip, ártúrli alaıaqtyqqa, tipti, qylmysqa deıin baryp júrgen jastar. Bastysy, ár toptyń óz shyndyǵy bar. Qalyptasqan júıe bas-aıaǵy joq aınalmaly mehanızm ispettes. Báriniń túbinde aqsha men oǵan degen kózqarastyń ártúrliligi jatyr.

Qarapaıym ómirden mysal keltireıik, jumysqa turǵyzý úshin aqsha suraıdy, mektepke qabyldaý úshin aqsha suraıdy, dárigerler durys qaraý úshin aqsha tileıdi, jol erejesin buzǵan adam polıeıge aqsha usynady, ol qýana-qýana alady, sotty bolmaý úshin, qylmysyn ashpaý úshin aqsha tyqpalaıdy. Bul tizim – qarapaıym adamdardyń ómirinde kúnde kezdesip júrgen jemqorlyq túrleri. Al mıllıondaǵan, mıllıardtaǵan aqshany jeıtin úlken oıynshylardyń jóni tipten bólek. Olar jeke kásipkerler, ıa memlekettik laýazymyn asyra paıdalanyp júrgen sheneýnikter.

Jalpy, Qazaqstan sybaılas jemqorlyqpen kúres zańyn postkeńestik memleketter arasynda alǵash bolyp qabyldaǵan elder qatarynda. 2018 jyldyń jazynda bul zańǵa 20 jyl toldy. Dese de, paraqorlyqpen kúres sońǵy 2-3 jyl kóleminde ǵana qatań túrde baqylanatyn boldy. Jemqorlardy anyqtaý barysynda túrli is-sharalar qoldanylyp, para alǵyshtar birden oqıǵa ornynda qolǵa túsýde. 2017-2018 jyldardan bastap ákimder men mınıstrlerdiń orynbasarlaryna deıin ustalyp, qamalýda jáne bul zańdylyq. Sıngapýrdyń alǵashqy premer-mınıstri bolǵan Lı Kýan Iý: «Jemqorlyqty jeńgińiz kelse, dostaryńyz ben otbasyńyzdy túrmege qamaýǵa daıyn bolyńyz», – degen eken. Aıta ketken jón, Lı Kýan Iýdiń arqasynda kezindegi eń kedeı ári eń jemqor Sıngapýr bıznes qurýǵa eń yńǵaıly qalalardyń birine aınaldy. Qazir bul el jemqorlyqty tamyrymen julyp tastady. Lı Kýan Iý taǵy bir sózinde «Eger bılik basyndaǵy jemqorlyqty qurtpasa, onymen kúresý esh nátıje bermeıdi» degen. Tipti, Sıngapýrdyń jemqorlyqqa qarsy kúres ortalyǵy Lı Kýan Iý premer-mınıstr taǵynda otyrǵandyǵyna qaramastan, onyń otbasyn jyl saıynǵy tekseristen ótkizip turǵan. Osy tekseris barysynda Lı Kýan Iýdiń qol astynda jumys isteıtin, senimdi degen qyzmetshileri jemqorlyǵy úshin qamaýǵa alynypty.

Sıngapýrdyń jemqorlyqpen kúres tájirıbesin úırený maqsatynda jan-jaqtan, onyń ishinde Qazaqstannan da mamandar baryp júr. Álem elderiniń sybaılas jemqorlyq deńgeıine saraptama júrgizetin halyqaralyq úkimettik emes uıym Transparency International agenttiginiń 2017 jyly júrgizgen «Jemqorlyqty qabyldamaý ındeksine» sáıkes Sıngapýr álem halyqtarynyń arasynda 5-orynda tur. Birinshi orynda  Jańa Zelandııa, ekinshi orynda Danııa, úshinshi orynda Norvegııa, Fınlıandııa jáne Shveııa tur. Qazaqstan bul reıtıngte 180 eldiń arasynan 122-orynǵa túsken, buǵan deıin ol 136-orynda turǵan edi.

2018 jyly eldegi sybaılas jemqorlyq kórsetkishi 6 paıyzǵa tómendegen. Buǵan sebep – memlekettiń jemqorlardy bıik laýazymdar arasynan izdeı bastaýy. Osynyń arqasynda byltyr Qazaqstan Respýblıkasynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha ulttyq bıýrosy Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 200-babyna sáıkes memlekettik organdardyń jáne uıymdardyń 2053 zańsyz isin áshkereledi. Jemqorlyq áreketteri úshin 1200-den astam laýazymdy tulǵa ustaldy. Olardyń jartysynan kóbi, ıaǵnı 862 laýazymdy tulǵa ishki ister organdarynyń, 584-i ákimdikterdiń, 99-y memlekettik kirister qurylymynyń qyzmetkerleri.

«Tekserý nátıjeleri boıynsha 1211 laýazymdy tulǵa ártúrli tártiptik jaýapkershilikke tartyldy, sonyń ishinde 135 adam memlekettik qyzmetten bosatyldy, 76-sy laýazymynan bosatyldy, 190 qyzmetkerge laýazymdyq mindetterin tolyq oryndamaǵany týraly eskertildi, 281-ine qatań sógis berildi», – dedi bıýro basshysy Baýyrjan Balǵabekov.

2018 jyly jemqorlyq boıynsha sotty bolǵan sheneýnikter tizimi de uzyn. Naýryz aıynda QR nergetıka mınıstrliginiń burynǵy vıe-mınıstri Ǵanı Sadybekov ustaldy. Ol 2017 jyly ýchınsk-Býrabaı demalys aımaǵynyń kólin tazartýǵa bólingen 3,6 mıllıard teńgeniń 1 mıllıardtan astam teńgesin jymqyrý deregi boıynsha qolǵa tústi. Budan bólek, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreskerlerdiń málimdeýinshe, ks-vıe-mınıstr kóldi tazalaýǵa bólingen 2018 jylǵy qarajattyń da 1,5 mıllıard teńgesi qoldy bolǵan. Sot úkimimen vıe-mınıstr eki aı merzimge qamaýǵa alynyp, keıinnen úıqamaqqa bosatyldy.

Sondaı-aq, Ǵanı Sadybekovtiń ornyna kelgen Baqytjan Jaqsalıev te jańa qyzmetinde uzaq otyra almady. 2018 jyldyń maýsym aıynda vıe-mınıstr úı qamaýyna alyndy. Ulttyq bıýro habarlaǵandaı, tergeý faktisi boıynsha ol 2015 jyly ýchınsk-Býrabaı kóliniń túbinen 109 myń tekshe metr shógindi shyǵarý týraly aktige qol qoıǵan. Jumystyń quny 863 mıllıon teńgege eseptelgen. Jaqsalıev oryndalǵan jumystyń kólemi 30 ese artyq baǵalanǵanyn bile otyryp, atalǵan somany merdigerge aýdarǵan.

Bul ekeýinen basqa Qanat Bozymbaevtyń qazan aıynda ǵana taǵaıyndalǵan úshinshi vıe-mınıstri Anatolıı Shkarýpa da sybaılas jemqorlyq qylmys deregi boıynsha jańa qyzmetke taǵaıyndalǵanyna bir aı ótpesten qamaýǵa alyndy. Bas prokýror Qaırat Qojamjarovtyń aıtýy boıynsha Anatolıı Shkarýpa 2015 jyly Qaraǵandy oblysyna qarasty Saran qalasynyń ákimi bolyp turǵan kezde, jylý júıesine bólingen 215 mıllıon teńgeni jymqyrǵan. Sot vıe-mınıstr 2019 jyldyń 16 qańtaryna deıin qamaýda otyratynyn habarlady.

3 qarasha kúni Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Serik Amanǵalıev Aqtaý halyqaralyq áýejaıynda ustaldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi ulttyq bıýro qyzmetkerleri ákimniń qaltasynan 115 myń eýro tárkiledi. 57 jastaǵy sheneýnik bıznesmennen alǵan 115 myń eýrony ekige bólip, syrt kıiminiń ishki qaltasyna tyǵyp úlgergen vıdeosy eldiń barlyq jańalyqtarynan kórsetilgen edi. Áýeli, bul paranyń tek jartysy ǵana bolyp shyqty. Is júzinde burynǵy ákim qurylys kompanııasynyń basshysynan 400 myń eýro alýǵa kelisken eken.

2018 jyly 1 qarashada Astanada 4,3 mıllıon teńge para alǵan degen kúdikpen «QazMunaıGaz Ónimderi» ulttyq kompanııasynyń basshysy Qýandyq Qulmurzın ustaldy. Aqshany «QMG Ónimderi» JShS-niń Shyǵys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń dırektory mindetin atqarýshy qyzmet babynda qorǵap, qoldap júrýi úshin berip jiberdi degen shyn-ótirigi aralas dáıek keltirildi. Kinásin moıyndaǵandyqtan, kúdiktilerdiń ekeýi de kepildikke bosatyldy.

12 qyrkúıek kúni Astanada QR IIM polkovnıgi ustaldy. Onyń esimi ashyq túrde aıtylmady. Ulttyq bıýro deregi boıynsha, polıııa polkovnıgi laýazymdy qyzmetkerdi qylmystyq jaýapkershilikten bosatý úshin 50 myń dollar talap etken. Polkovnık suraǵan somasynyń 11,5 mıllıon teńgesin alyp jatqan jerinen qolǵa tústi. Ol sybaılas jemqorlyqqa qarsy ulttyq bıýronyń qyzmetkerlerine qarsylyq bildirip, oqıǵa ornynan qashyp ketpekshi de boldy. Alaıda polkovnıktiń bul oıy iske aspaı, qamaýǵa alyndy.

Sondaı-aq, ótken jazda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ulttyq bıýro ókilderi Syrtqy ister mınıstrliginiń burynǵy jaýapty hatshysy Anarbek Qarashevtiń asa iri kólemde alǵan parasyn áshkereledi. Memlekettik jaýapty qyzmette bola otyryp, ol mınıstrliktiń vedomstvo uıymdarynyń jetekshileri Sákenovanyń, Nurekenovtiń jáne Jumasanovanyń zańǵa qaıshy áreketterin jasyrǵan. Osy úshin Qarashev júıeli túrde 10 mıllıon teńgeden asa zańsyz syıaqy alyp otyrǵan. Nátıjesinde, altaýy da qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Sot sankııasy boıynsha, Qarashev pen Nurekenov qamaýǵa, al Sákenova úı qamaýyna alyndy.

2018 jyldyń qazan aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń basqa qyzmetkeri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ózbekstandaǵy elshisi Erik Ótembaevtyń iri kólemde memleket qarajatyn urlaǵany belgili boldy. QR Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi ulttyq bıýrosynyń málimetine sáıkes, ol Ózbekstan Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Elshiliginiń ákimshilik ǵımaratyna qurylys jumystaryn júrgizý boıynsha jasalǵan jalǵan aktilerge qol qoıǵan. Bul zańsyz áreket memleketke 140 mıllıon teńge shyǵyn keltirgen.

Jalpy, ótken jyly Qazaqstanda qurylys, bilim berý jáne jer qatynastary salalarynda 100-den astam sybaılas jemqorlyq qylmysy anyqtaldy. Qylmystar sany boıynsha aldyńǵy orynda qurylys salasy tur. Bunda 157 sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq tirkelgen. Odan keıin bilim berý salasynda – 110 qylmys, al jer qatynastary salasynda 101 quqyq buzýshylyq oryn alǵan.

Al jemqorlyq quqyq buzýshylyq kóp oryn alǵan qalalar qatarynda Astana kósh bastap tur. Elordada jemqorlyqtyń 112 jaǵdaıy anyqtalǵan. Ekinshi jáne úshinshi oryndarǵa Qostanaı (109) jáne Túrkistan (108) oblystary ıe. Eń tómengi deńgeı SQO-da, onda jemqorlyq sıpaty bar 52 qylmys áshkerelengen.

Ótken jyldyń alǵashqy segiz aıynyń ózinde respýblıkalyq deńgeıde –19, oblystyq deńgeıde – 62, al aýdandyq deńgeıde – 115 jemqorlyq zań buzýshylyq is-áreketter anyqtaldy. Baıqasańyz, respýblıkalyq deńgeıdegi basshylyqtan alystaǵan saıyn jemqorlyqtyń kórsetkishi eki-úsh esege deıin ósip otyr.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, jemqorlyqpen basty kúres adamnyń oıy men sanasyn ózgertýden bastalady. Ony ózgertý úshin adamdardy damytý asa qajet. Al adamnyń damýy úshin eń birinshi kezekte qandaı ister atqarylýy tıis? Oqý, bilim alý, jumyspen qamtý – barlyǵynyń qoljetimdi bolýy, sonymen qatar memleket tarapynan adaldyq, ashyqtyq jáne erkindik kerek.

Sońǵy jańalyqtar