26 Qazan 2015, 09:52 3757 0 Suhbat Gúlbıǵash OMAR

Murat MUHAMEDOV, Senat depýtaty: Táýelsizdikti qoldan berer jaıymyz joq

Parlament Senatynyń depýtaty, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Murat Muhamedovpen suhbat táýelsizdiktiń jıyrma tórt jylynda qazaqtyń túgendelmegen esesi, ulttyq ustyndardy bekemdeýdegi múlt ketken tusy, ózgede ketken aqysy, halqynyń kórgen talqysy men halyqaralyq saıasattaǵy alpaýyttardyń tartysyna ulasty.

– Qazaq handyǵynyń 550-jyl­dy­ǵy respýblıkalyq deń­geı­de han­dyqtyń týyn tikken meken – Jambyl oblysynda toılandy.­ Toı Uly­taýda bastalyp, odan ári Asta­nada jal­ǵasyn tapqan edi. Bul ke­zekti mereı­toılardyń biri emes, Qazaq mem­lekettiginiń bes ǵasyrdan asa tarı­hy bar ekeniniń resmı túr­de moıyn­dalýy. Buǵan deıin keıbir saıa­satkerlerdiń «Qazaqta mem­le­kettilik bolmaǵan» degen qısyn­syz pikir aıtqanyn estip júrmiz. Osy mereıtoı mundaı jónsiz sózge jo­ǵary minberden berilgen resmı jaýap sııaqty. Álbette, Qazaq memlekettiliginiń tarıhyn odan da áriden bastaýymyz kerek degendi tarıhshy ǵalymdar aıtyp-dáleldep júr-aq. Áıtse de, búgingi kúnniń qýanyshy – 550 jyldyqtyń resmı túrde moıyndalýy emes pe?

– Arıstotel aıtty degen sóz bar:­ «Joqtan bar paıda bolmaıdy». Bul pálsapalyq uǵymdy memleketke qaratyp qoldanar bolsaq, ulan-ǵaıyr qazaqtyń dalasy joqtan paıda bolǵan joq, baǵzydan bolǵan jáne bola beredi de. Al bul dala ıesiz emes edi. Bizdiń memlekettiń tarıhy keshe emes, toqsanynshy jyldardan emes myńdaǵan jyldardan ári bastalady.

Tarıhı jazba derekterge júginer bolsaq, bizdiń dáýirimizge deıin bul jerde saq mádenıeti órkendegen, ony arehologııalyq eskertkishter aıǵaqtaıdy. Bizdiń zamanymyzda saıyn­ dalada bılik qurǵan ǵun taıpasy attyń tizginin Eýropada tartyp, bir kezde dúrildep turǵan Rım ımperııa­syn titiretken. Odan beride Oǵyz memleketi dáýirledi, bul zamanda Syr boıynda qanat jaıǵan qalalardyń izi áli kúnge deıin saqtalyp qalǵan. Batys Túrki qaǵanatynyń qanat qurǵan jeri Mońǵolııamen shekaralas jer. Al Mońǵol dáýirinde Altyn Orda men Aq Ordanyń súıegin quraǵan qazaq halqynyń rýlary edi. Deshti Qypshaq memleketiniń, Ábilhaıyr handyǵynyń qaramaǵyndaǵy halyq ta bizdiń ata-babalarymyz bolatyn. Iá, osy Kóshpeli ózbekter memleketinen resmı túrde Qazaq handyǵy bólinip shyǵyp, óz aldyna memleket bolǵanyna bes ǵasyrdan asa ýaqyt ótti. Biraq oǵan deıin de osy dalada saltanat qurǵan irili-usaqty memleketterdiń quramynda bolǵan qazaq rýlary, taıpalary edi. Ony eshkim joqa shyǵara almaıdy.

Qazaq handyǵy qurylǵaly beri onyń shekara beldeýi keıde keńeıip, keıde tarylyp otyrǵan. Jalpy alǵanda, búgingi Qazaqstannyń shekara kólemine sáıkes keletin memleketti ustap turǵan myqty handar boldy. Ótkenniń almaǵaıyp kezeńinde birde Jońǵar shapqynshylyǵynan, endi birde Orys otarshyldyǵynan teperish kórse de, qazaq óz memlekettiginen aırylǵan emes. XVIII ǵasyrdan bastap qazaq jeri birtindep Reseı ımperııasynyń otaryna aınala bastady. Odan soń Keńes Odaǵy tusynda soıalıstik júıeniń quramdas bólshegi bolǵanda da, avtonomdy respýblıka retinde óz terrıtorııasyn, óz Konstıtýısyn, tól tilin, ulttyq erekshelikterin saqtap qaldy.

Qazir ótkenge sabyrmen sholý jasar bolsaq, jetpis jyl boıy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan tusta qazaq halqynyń utqany da bar, utylǵan jeri de az emes. Utqanymyz – Qazaqstanda kóptegen zaýyt-fabrıkalar salyndy, kolhoz-sovhozdar quryldy, kóshpeli sharýashylyqtan ındýstrıaldy respýblıkaǵa aınaldyq, mektep, aýrýhana sııaqty áleýmettik ınfraqurylymdar salyndy, joldar túzildi, el jappaı saýattandyryldy – munyń bárin joqqa shyǵara almaımyz. Biraq ulttyq til men dildi saqtaý, salt-dástúrdi ustap qalýda osaldyq tanytyp, dinı dińgekten aıryla jazdaǵanymyz – ońbaı utylǵan tusymyz. Eń aýyr soqqy – ujymdastyrý kezinde 2,5 mıllıon adam ashtyqtan qynadaı qyryldy, basqa memleketke bas saýǵalap ketti. Saıası repressııanyń saldarynan qazaq ulty óziniń sút beti qaımaǵynan aıryldy, ózegine qurt tústi. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgeremiz degen uranmen dástúrli mal sharýashylyǵyna arnalǵan myńdaǵan gektar shabyndyqtan aırylyp qaldyq, tabıǵı jer qory kúrt azaıdy.

Osynyń bárin jipke tizip otyr­ǵan­da, qazaqtyń ótkenin kim joqqa shy­ǵara alar? Sondyqtan keıbir sheteldik saıasatkerdiń «Qazaqta shekara bolmaǵan, qazaq memlekettiligi degen oıdan shyǵarylǵan» degeni bos sóz.

Tarıhqa júginsek, qazaqta baǵzydan ózine tıesili jeri boldy, dástúrli ekonomıkasy boldy, al ulttyq tili, dini, salt-dástúri atadan-balaǵa jalǵasyp kele jatyr.

– Toı bolǵan soń onyń «át­te­gen-aıy» ilese júrer. Bes júzden jyldan asa tarıhy bar mem­le­ket­tiliktiń mereıtoıyn jarııalap, onyń saltanatyn aıshyqtaýda bel­gili bir memlekettik masshtab jetis­peıtin sııaqty. Aldyńǵy jyly Abylaıhannyń 300-jyldyq toıy da Kókshetaýda eleýsizdeý bolyp ótti. Shyndyǵynda, buǵan deıin talaı mártebeli EQYU sammıti bolsyn, Azıada bolsyn, t.b halyqaralyq jıyndardy, talaı memlekettik mańyzdy sharalar­dy abyroımen ótkizdik qoı. Al ult­tyq tarıhymyzǵa, ótkenimizdi qas­ter­leýge kelgende nege dál sondaı saltanat, serpin sezilmeıdi? Eldiń rýhyn kóterip, serpiltetin lep qaıda?

– Iá, memlekettiligimizdiń mereıtoıy búkil el bolyp, tutas halyq bolyp toılanýy tıis. Biraq memleketimizdiń tarıhyna baılanysty sharany óz dárejesinde atqara almaı jatqanymyz – birtutas ıdeologııanyń kemshindiginen dep bilem. Ideologııa salasynyń tutqasyn ustaǵan azamattardyń tuǵyrnamalyq negizi jetispeı jatatyndaı kórinedi. Esterińizde bolsyn, osydan bir-eki jyl buryn memlekettik hatshy Marat Tajın ulttyq tarıhty qaıta zerdeleýdi qolǵa alǵan bolatyn, jap-jaqsy tyń bastama edi, aıaqsyz qaldy.

– Nege?

– Bul endi jekelegen adamdardyń ynta-jigerine, uıymdastyrýshylyq qabiletine baılanysty dep esepteımin. Mysaly, osy toıdy ótkizýge de memleketten qajetti qarajat bólindi. Biraq toıǵa bólingen aqsha asyp-tasqanǵa, dastarqanǵa shashqanǵa emes, halyqty, ultty biriktiretindeı, urpaq úlgi alatyn iske jumsalǵany jón dep oılaımyn. Osy jaǵy kemshin qaldy. Muny men ıdeologııa salasyndaǵy azamat­tar­dyń ynta-jigeriniń deńgeıinen kórem.

– Sonda ıdeologııanyń tutqasy kimderdiń qolynda?

– Árıne, ıdeologııany memleket jasaıdy. Memleket degen úlken uǵym, al tarylta aıtqanda, memleket degenimiz – bılik. Memlekettik bılikte ıdeologııaǵa jaýapty laýazym ıeleri bar. Ultty uıystyratyn, halyqty jumyldyratyn, eldi serpiltetin tujyrymdamalar osy azamattardan shyqsa jarasar edi. Toı Ulytaýda bastaldy, Astanada ótti, Qazaq handyǵynyń qurylǵan jeri Taraz oblysynyń aýmaǵynda tarqatyldy. Biraq Abylaıhannyń tý tikken mekeni Kókshetaýǵa da dúbirli toıdy aparý kerek edi.

Qazaq handyǵynyń mereıtoıy bir-eki kúndik mereke emes, Astanadaǵy ne Tarazdaǵy birneshe kúndik dúbirli sharalarmen shektelip qalmaýy kerek. Qazaq memlekettiginiń toıy sonaý túkpirdegi aýyldardan bastap, aýdandarda, oblys ortalyqtarynda, eń áýeli bilim berý ordalarynda jalǵasyn tabýy tıis. Ókinishke qaraı, osyndaı júıeli túrde tyńǵylyqty sharýa atqarý jaǵy jetispeıtindeı kórinedi.

Ideologııamyzdyń aqsap tur­ǵa­ny bilim berý salasyndaǵy qalyp­tas­qan júıeden kórinedi. Mektep baǵdarlamasynda Qazaqstan tarıhyna beriletin saǵat sany áli de az. Mektep qabyrǵasynda bilim alyp júrgen búldir­shinderdiń sanasynda bala kúnnen «Meniń elimniń, halqymnyń, ultymnyń, memleketimniń tarıhy osyndaı» degen uǵym qalyptasyp, onyń san qıly shejiresi egjeı-tegjeıli baıan bolyp, sanasyna quıylýy kerek. Biz orta mektepte Qazaqstan tarıhyn oqytý máselesine endi ǵana jete kóńil bóle bastadyq. Onda da qazirgi oqýlyqtardaǵy tarıh keshegi Keńestik oqýlyqtardaǵy oqıǵalar jelisin qaıtalaıdy. Otarshyldyq tusyndaǵy tarıhymyzdan áli aryla almaı kelemiz. Ulttyq tarıhymyzdaǵy kóptegen aqtańdaq betteri áli ashylǵan joq.

Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan tarıhyn barlyq mektepterde memlekettik tilde oqytý qolǵa alynady. Shyn máninde, bul baıaǵyda atqarylatyn is edi. Jalpy, ulttyq bilim berý júıesinde mektep ordalaryn tildik erekshelikterge oraı bólý – túbirimen qate. Órkenıetti elderdiń kóbinde aǵylshyn tilindegi mektep, nemis tilindegi mektep degen bólinis joq. Bilim berý júıesi memlekettiki me, onda mektep memlekettik bolýy kerek, solaı ǵana atalýy tıis, oǵan qosymsha laqap japsyrýdyń qajeti joq. Sonda ǵana barlyq memlekettik mektepterdegi oqý baǵdarlamalaryn birizdendirýge bolady. Mysaly, orys tili men ádebıeti barlyq mektepterde orys tilinde óte me, solaı bolýy zańdy, oǵan daý joq. Birte-birte matematıka, fızıka, hımııa sııaqty pánderdi halyqaralyq standarttarǵa sáıkes aǵylshyn tilinde oqytýǵa kóshý kerek shyǵar. Al adamnyń sana-sezimin, bolmysyn qalyptastyratyn, dúnıetanymyn keńeıtetin, jan-júıesine ólsheýsiz yqpal etetin qazaq tili, qazaq ádebıeti, Qazaqstan tarıhy, geografııa pánderi barlyq mektepterde tek memlekettik tilde júrgizilýi tıis. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi uıqysynan oıanǵandaı, osyndaı ózekti máselelerdi endi qolǵa ala bastady. Biraq jańadan bastalǵan is qashan júzege asar, qashan nátıje berer – ol jaǵy kúńgirt. Ókinishke qaraı, ıdeologııa salasynda osyndaı tejelisterden áli aryla almaı kelemiz.

Alysqa barmaı-aq kórshiles elderdiń ónegesine qaraıyqshy. Ózbekstan mektepterinde barlyq pánder ózbek tilinde júredi, odan soń ekinshi kezekte aǵylshyn tiline basymdyq bergen. Jaqynda Ázirbaıjanǵa baryp qaıttym. Bul elde de orys tilin mektepterde shektep, onyń ornyna aǵylshyn tilin oqytady. Orys tilin tipti mindetti pánderdiń sanatyna kirmeıdi, ony úırenem degender óz tańdaýy boıynsha ǵana oqıdy. Al bizde orys tili áli memlekkettik standart boıynsha mindetti túrde oqıtyn pánder qatarynda.

Ózimiz de kórip júrmiz, orys tili TMD sheńberinen attap shyqsańyz, qajetińizge jaramaı qalady. Sondyq­tan jas urpaq ǵalamdyq kóshke ilesýi úshin mektepterde memlekettik tilden keıin aǵylshyn tilin úıretýdi, aǵylshyn tilinde oqytýdy birtindep qolǵa alýymyz kerek. Orys tiliniń saǵattaryn azaıtyp, onyń ornyna álemdik qarym-qatynas tili – aǵylshyn tiline basymdyq berýimiz kerek.

– Osydan bes-alty jyl buryn qoǵamdyq pikir «Bizde memlekettik ıdeologııa joq» degenge saıatyn. Qazir ıdeologııa salasynda belgili bir baǵyt, ilgerileý bar sııaqty kóringenimen, áli de shashyrańqy. Ideologııanyń tireýi ne bizde?

– Bizdiń elde Konstıtýııamyzǵa saı qoǵamda pikir alýandylyǵy quptalady, saqtalady ári qorǵalady. Burynǵy Kommýnıstik partııanyń kezindegideı birtutas ıdeologııa joq. Naryqtyq qatynastar kezeńinde bul da durys shyǵar, barlyq adamdardyń oıy, pikiri, kózqarasy bir jerde toǵysyp jatýy múmkin emes. Biraq memlekettik jáne ulttyq ustanymdarǵa kelgende, birtutastyq, birizdilik kerek-aq. Meniń jeke kózqarasym osy. Biraq bizde osy jaǵy kemshin.

– Nege?

– Onyń basty sebebi – táýelsizdik alǵan­nan keıin kóp jaǵdaıda ekono­mıkalyq máselelerdi alǵa shyǵardyq, al ıdeologııa, onyń ishinde ulttyq ıdeologııa qaǵaberiste qaldy. Memlekettiń ataýyna oraı, sol memleketti quraýshy ulttyń ıdeologııasy memlekettik ıdeologııanyń temirqazyǵy bolýy kerek. Kez kelgen másele qazaq ultynyń múddesine sáıkes sheshimin tabýy kerek edi. Al bizde jalpaqshesheılik basym. Memlekettik ıdeologııa kez kelgen salada kórinis tabýy tıis: memlekettik qyzmetkerlerdi irikteý bolsyn, bilim berý júıesi bolsyn, tipti, kúndelikti turmysta, saýda-sattyq oryndarynda, ıaǵnı ómirdiń qym-qýyt salalarynda kózge kórinbeıtin jelideı taramdalyp jatady. Ókinishpen aıtar jaıt kóp: Qandaı dúkenge kirseńizde de, taýarlar men qyzmet kórsetý memlekettik tilde emes, basqa tilde júrgiziledi. Basqa memleketterde kúndelikti saýda-sattyqta sol memlekettiń tili qoldanylady. Bul oraıda biz qoǵamda plıýralızm ornatamyz dep, ıdeologııany aqsatyp aldyq.

Kez kelgen damyǵan memlekette sol memleketti quraýshy ulttyń múddesi ústem turady. Mysaly, Ulybrıtanııa bosqyndardy kirgizbeýdiń amalyn jasap, shektep jatyr. Sebebi olar keleshekte aǵylshyn qoǵamynyń turaqtylyǵyna kesirin tıgizýi múmkin deıdi. Alaqandaı aralda otyryp óz halqynyń múddesin qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Odan beride shaǵyn ǵana Latvııaǵa qarańyz. Bul memleketke issaparmen barǵanda kórgenim – Latvııada latysh tilinsiz attap basa almaısyz, onsyz tipti kún kórý múmkin emes. Bizdiń bir ońtústik oblysymyzdyń kólemindeı ǵana halqy bar, al barlyq is-sharasy latysh tilinde ótedi, barlyq túıtkil tek latysh ultynyń múddesine saı sheshiledi. Tipti alysqa barmaı-aq, Qytaıdy alaıyqshy. Bul elde qandaı másele bolmasyn, tek qytaı ultynyń múddesi turǵysynan qarastyralatyny jasyryn emes. Osyndaı memleketter bizge úlgi bolýy kerek.

Jalpy, memleket pen ıdeologııa jymdas. Olardy birinen birin bólip qaraýǵa bolmaıdy. Memleket bolǵannan keıin birtutas ıdeologııasy bolýy shart.

– «Kez kelgen másele qazaq ultynyń múddesi turǵysynan sheshilýi kerek» deısiz. Ishki saıasatta rasymen solaı bolýy kádik. Al syrtqy saıasatta she? Mysaly, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýda biz qazaq ultynyń múddesinen qaraı aldyq pa? Osy odaq qurylar aldynda qoǵamda túrli pikir aıtyldy. Tipti «Qazaqstannyń táýelsizdigine keler qaýip bar» degen de kózqaras bar. Buǵan ne deısiz?

– Dúnıejúzindegi memleketterdiń damý tarıhyna kóz júgirter bolsaq, túrli memleketterdiń odaq qurýy tabıǵı proess. Mysaly, Eýroodaqty alyńyz. Eýropalyq qundylyqtardyń negizinde qurylǵan memleketter odaǵy. Adam quqyǵyn birinshi kezekke qoıatyn, adam ómirin óte joǵary baǵalaıtyn ustanymdaǵy elder bular. Bul Odaqtyń ózegi, uıytqysy – Germanııa, Franııa, Italııa, al qalǵandary osy memleketterdiń aınalasyna toptasqan, qazaqsha aıtqanda, qostaýshylar. Olardyń odaq qurýdaǵy maqsaty – eýropalyq memleketterdiń basyn qurastyra otyryp, taýar aınalymy, jumys kúshiniń kelim-ketimi, budan basqa kóp máseleni barlyq elderdiń birlesip, keńesip otyryp sheshýge degen umtylysynan týǵan. Odan basqa mysaldardy qarastyrsaq, Ońtústik Amerıkada, Azııada aımaqtyq odaqtar bar. Mundaı aımaqtyq uıymdardyń paıda bolýyna sebepker nárse, eń áýeli, ekonomıkalyq múdde. Osy turǵydan alǵanda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń paıdasy bar ekenin moıyndaýǵa tıispiz. Eýrazııalyq odaq týraly túrli pikir qaıshylyǵy boldy dep otyrsyń ǵoı. Men de Eýrazııalyq odaqtyń Qazaqstan úshin tıimsiz jaǵy kóbirek bolady dep sanaǵan azamattardyń biri edim.

Ókinishke qaraı, Qazaqstan áli de ımporttaýshy memleket. Iaǵnı, ımportymyz eksporttan áldeqaıda basym. Syrtqa kómirsýtekter men bıdaı ǵana shyǵaramyz, ıaǵnı shıkizat qana. Al bizge keletin ımport álemdik valıýtamen, ıaǵnı dollarmen esepteledi. Qazirgideı dollar baǵamy qubylyp, teńge qunsyzdanǵan kezeńde, bizge Eýropadan, Qytaıdan taýar ákelý tıimsiz boldy. Osy tusta biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tıimdiligin kórip otyrmyz. Birinshiden, Reseı men Belorýssııa halyq tutynatyn taýarlardy bizge qaraǵanda anaǵurlym kóp shyǵarady. Bizdiń osal tusymyz da osy – olardyń deńgeıine áli jetken joqpyz. Adamǵa qajetti taýarlar, kıim-keshek, jıhaz, qurylys zattary, turmystyq zattardyń 80-90 paıy­zyn bul memleketter ózderi jasap shyǵarady. Al bizde saýda-sattyq salasynda, bazarlar men saýda oryndaryn ashyp, ózin-ózi asyrap júrgen qanshama otbasy bar deseńizshi! Qolda bar derekterge qaraǵanda, mundaı shaǵyn kásipkerlikte júrgen azmattardyń sany eki mıllıonǵa jetedi. Al teńge devalvaııasynan soń Túrkııadan, Qytaıdan zat ákeletinderdiń jumysy qıyndady, daǵdarysqa ushyrady, sebebi taýar quny kúrt ósti. Al Reseı men Belorýssııamen arada keden salyǵy bolmaǵandyqtan, olardan ákelgen taýardyń baǵasy sol kúıinde. Sondyqtan bólshek saýdadaǵy azamattar úshin qazirgideı qysyltaıań shaqta biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik tyǵyryqtan shyǵar jol kórsetip otyr. Olar óz bıznesterin Reseı men Belorýssııaǵa baǵyttap qura bastady. Ekinshiden, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda jumys kúshiniń mıgraııasyna tosqaýyl joq. Olardyń arasynda taýar tasý, sapar shegý, saýda-sattyq jasaý buryn túrli kedergilerden qysym kórse, qazir onyń bári artta qaldy.

Biraq bul qurylymnyń biz úshin tıimsiz tustary da bar. Táýelsizdiktiń jıyrma tórt jylynda biz halyq tutynatyn taýar shyǵaratyn memleket bola almadyq. Biz áli de shıkizat tasymalyna táýeldimiz. Óndiristi jolǵa qoıyp, daıyn taýardy usynatyndaı deńgeıge jetken joqpyz. Bir sózben aıtqanda, biz – tutynýshy memleketpiz. Shaǵyn jáne orta bıznes syrtqa ne shyǵara alady? Eshteńe. Bizdiń eń utylatyn jerimiz osy. Biz daıyn taýardy qaı memleketten alamyz – sol memlekettiń ekonomıkasyna jumys isteımiz. Bul turǵydan kelgende, Odaqtyń ishinde dárejemiz teń emes. Reseı de, Belorýssııa da óndiristi bizge qaraǵanda birshama jolǵa qoıǵan elder. Men Belorýssııaǵa úsh ret bardym. Olar naryqtyq júıege tolyq kóshe qoımasa da, burynnan qalyptasqan ónerkásiptik júıeni saqtap qalǵan. Shyndyǵynda, olar ónerkásip salasyn jekeniń qolyna táýeldi etpeı, memlekettik menshikte ustap qaldy. Bul elde jekemenshik dúken degen atymen joq, bári memlekettik dúkender. Kolhoz, sovhozdary da óz ornynda. Olarda bári keremet deýden aýlaqpyn, kemshin tustary kóp, biraq ol basqa áńgime.

Sondyqtan seniń suraǵyńa oraı aıtarym, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵanda bizdiń utqan jerimiz de bar, utylǵan tusymyz da jeterlik. Bul Odaqqa múshe bolǵannan keıin onyń tıimdi jaǵy kóbirek bolýy memlekettiń ózine baılanysty. Ol úshin taýar tutynýshy memleketten taýar óndirýshi elge aınalý kerek.

Qazir Indýstrıaldy baǵdarla­ma­nyń birinshi besjyldyǵy qory­tyn­dylanyp, ekinshi besjyldyq jospary qabyldandy. Biraq alǵashqy bes­jyldyqta salyndy dep aqpar berilgen nysandardyń kóbisi áli iske qosylmaǵan. Mıllıardtaǵan qarjy quıylǵan jobalardyń paıdasyn halyq áli sezingen joq. Ekonomıkany ártaraptandyrý degenimiz ne ózi? Jeńil ónerkásipti damytýǵa qajetti shıkizat túgelimen ózimizde shyǵady. Aýyr ónerkásipti damytýǵa qajetti jaǵdaı tolyǵymen jetkilikti. Ásirese, aýylsharýashylyǵyn órkendetýge barynsha jaǵdaı bar. Osy salaǵa erekshe den qoıýymyz kerek dep oılaımyn. Aýylsharýashylyq ónimderin eksportqa shyǵarsaq, aýyl turǵyndaryn, ıaǵnı halyqtyń 46-47 paıyzyn tolyqtaı jumyspen qamtamasyz etýge bolar edi. Aýylsharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan baǵdarlamalar jeterlik, biraq memleket bekitken sýbsıdııalar, jeńildetilgen nesıelerdiń qaıtarymy az, tolyp jatqan kedergilerge tap bolyp, dittegen maqsatymyzǵa jete almaı otyrmyz.

Endi biz ekonomıkamyzdy refor­ma­laýdyń ekinshi kezeńin, durys kezeńin qolǵa alýymyz kerek. Eń áýeli, otandyq ónimdi óndirý kerek. Ekinshiden, ol taýar sapaly, arzan, ótimdi bolýy tıis. Úshinshiden, otandyq taýar básekege qabiletti, eksportqa shyǵarýǵa jaramy bolýy shart. Buǵan bizdiń qabilet-qajyrymyz jetedi.

Mońǵolııaǵa barǵan bir saparymda mynandaı máselege qanyqtym: bul eldegi halyq sany 2,5 mıllıon, al mal basy 18 mıllıonǵa jetedi. Sonda ár mońǵolǵa shamamen segiz-toǵyz túlikten keledi eken. Onyń ishinde usaq maly da, iri qarasy da bar. Bul elde 120 myńdaı qandasymyz bar. Qazaqtar turatyn aýdanǵa baryp, ortasynan shyqqan eki depýtatpen pikirlestim. Ózderiniń aıtýynsha, 18 mıllıon maldyń 6,5-7 mıllıony osy Baıan-Ólgıı men ishki aýdandarda turatyn qazaqtardyń úlesinde eken. Bul resmı derek emes, ózderiniń dolbary ǵana. Biraq bizdegi statıstıkamen salystyryp kórýdiń ózi qısynsyz. Sebebi biz tutas memleket bola tura qoı basyn 10 mıllıonǵa jetkize almaı otyrmyz! Biz ushqan qustyń qanaty talatyn dalanyń bererin paıdalana almaı, pushaıman bolyp otyrmyz. Al Mońǵolııa qazir et eksporttaýshy memleketke aınalyp otyr. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, maldyń shyǵyny az, óz aıaǵymen júrip jaıylady. Al beretin ónimi – et, sút, jún, ıaǵnı tamaq jáne jeńil ónerkásipke qajetti shıkizat. Ókinishke qaraı, biz ata jolyn bylaı qoıǵanda, keshegi Sovet zamanynda qalyptasqan mal sharýashylyǵy salasy dástúriniń ózin saqtaı almadyq.

– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jaıly áńgimeni odan ári jalǵa­saq, ortaq valıýta máselesin aınalyp ótý qıyn. Sońǵy kezde dollar ústemdiginen qutylý úshin aımaqtyq valıýtany iske qosý kerek degen sóz jeldeı esip tur. Eger bul sóz rasqa shyqsa, ol biz úshin tıimdi bola ma?

– Menińshe, biz sııaqty jas memleketke ulttyq valıýtadan bas tartý úlken qatelik bolar edi. Jańa ǵana eýropalyq memleketter odaǵyn sóz ettik. Bul qurylym aıasynda ortaq valıýta túrinde eýro engizilgenimen, kóptegen memleketter óziniń ulttyq valıýtasyn saqtap qaldy. Keı eýropalyq memleketterde dollarmen nemese eýromen saýda jasaı almaısyz. Chehııa Eýrodaqtyń belsendi, bedeldi músheleriniń biri, sonda da olar ishki saýdany tek óz valıýtasymen júrgizedi, syrtqy saýdada ǵana eýromen eseptesedi. Jıyrma tórt jyl ǵana táýelsiz memleket bolyp, ulttyq valıýtamyzdy engizip, ony kúsheıtkennen keıin, odan bas tartý, ortaq valıýtaǵa kóshý – táýelsizdigimizdiń jartysyn berip qoıǵanmen birdeı bolar edi.

Sondyqtan ortaq valıýta jaıly sóz qozǵap júrgen saıasatkerlerdiń ózindik pikiri ǵana bul. Reseı prezıdenti V.Pýtın úsh-tórt márte osy máseleni aıtyp qaldy. Biraq ekonomıkalyq sankııalardan daǵdara bastaǵan el qandaı valıýtamen esep aıyrysqandy jón kóredi, qaı valıýtany tańdaıdy – ol ishki sharýalary. Al biz úshin mundaı alyp-qashpa sózge jol berýdiń jóni joq. Táýelsizdikti qoldan berer jaıy­myz joq.

Jalpy, teńgeniń qunsyzdanýy ekonomıkanyń damýyna baılanysty. Mysaly, búgingi tańdaǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarystan negizinen damyǵan elder paıda kórip otyr. Sońǵy statıstıkalyq málimetterge júginsek, sońǵy tórt aıda Amerıkanyń ekonomıkasynyń ósimi artqan, al jumyssyzdar sany kúrt azaıǵan. Eýropada – Germanııanyń, Azııada – Japonııanyń jaǵdaıy óte jaqsy. Sebebi ekonomıkalyq daǵdarys negizinen damýshy memleketterge orasan shyǵyn ákelýde.

Jasyryp-jaýyp ne kerek, Reseıge salynǵan ekonomıkalyq sankııalardyń salqyny Qazaqstanǵa da tıip jatyr. Shıkizat qory bar, áskerı qabileti jaqsy damyǵan Ázirbaıjan Reseımen qarym-qatynasynda asa saqtyq tanytyp otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirý jaıynda múlde sóz qozǵamaıdy. Al Armenııanyń jaǵdaıy óte tómen, jaǵdaıy múshkil. Sondyqtan olar osy Odaqqa múshe bolýǵa múddelilik tanytty, bylaısha aıtqanda, májbúr. Qyrǵyzstannyń jaǵdaıy ózimizge málim, ekonomıkasynyń qaýqary shekteýli, sondyqtan da olar Eýrazııalyq odaqqa kirýge yntaly. Al Ortalyq Azııadaǵy armııasy myqty elderdiń biri Ózbekstan ekeni aıan, 30 mıllıonǵa jýyq halqy bar, syrtqy qaryzy óte az elderdiń biri. Keıbir kemshilikterine qaramastan bolashaqta ór­kendeýi múmkin. Bular qandaı da qu­ry­lymǵa kirýge asa saqtyqpen qa­raı­­­dy.

Iá, ortaq valıýta qabyldaý, ortaq armııa qurý, ortaq úkimet qurý degen áńgimeni Reseı jaǵy jıi kóterip júr. Biraq, menińshe, munyń eshqaısysy qazir júzege aspaıdy. Reseı úshin qarý-jaraq satatyn, shıkizat eksporttaıtyn elderdiń aıasy taryldy. Reseı kóbine jańa tehnologııany eń myqty memleketterden alady. Onyń bári, oǵan qosa qarjy ınstıtýttary da sankııa qursaýynda qaldy. Sheteldik bankterden quıylatyn arzan nesıe sarqyldy. Sondyqtan Reseıdiń hali onsha emes. Eger sankııalar saqtalyp turar bolsa, kelesi jyl Reseı ekonomıkasy úshin óte aýyr jyl bolǵaly tur. Bul bir jaǵynan, Reseıdiń ishki máselesi, ekinshi jaǵynan, bir Odaqta bolǵandyqtan, bizge de zardabyn tıgizýde.

– Reseı men Qytaı qazir ózara saýda-sattyqta dollardan bas tartyp, ulttyq valıýtalarda eseptesýge kóshti. Jalpy, Kreml Pekınmen saýda-ekonomıkalyq salasynda ǵana emes, áskerı-qorǵanys máselelerinde áriptestikti kúsheıtip otyr. Aımaqtyq damýda munyń saldary ne bolmaq?

– Álemdiń damýǵa, tipti ǵalamdyq tejeliske ájeptáýir yqpal etip otyrǵan memleketterdiń biri – Qytaı. Bul el damyǵan elder qataryna jatpaıdy, damýshy el, ekinshi jaǵynan, tutynýshy memleket. Halqynyń sany óte kóptiginen Qytaıdaǵy kez kelgen saıası ne ekonomıkalyq túıtkil tórtkúl dúnıege áser etip otyrady. Biraq Qytaıdyń ózinde shıkizat qory shekteýli. Sondyqtan olar shıkizatty syrttan alady. Olar kórshi otyrǵan, ortaq shekarasy bar, shıkizat qoryna baı Reseımen saýda-sattyqqa óte múddeli. 80-jyldardyń ortasynan beri qaraı Reseı men Qytaıdyń qarym-qatynasy jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Saıası máselelerdi bylaı qoıǵanda, Qytaı men Reseıdiń búgingi áriptestigi ekonomıkalyq múddege negizdelip tur. Al Qytaı men AQSh arasyndaǵy baqtalastyq bar ekeni birazdan beri baıqalady. Shyndap kelgende, ol baqtalastyq ta ekonomıkalyq qajettilikterge baılanǵan. Mysaly, Qytaı ıýany eki dúrkin devalvaııaǵa ushyrady. Buǵan áser etip otyrǵan taǵy da AQSh. Búginde Amerıkanyń yqpal-kúshi Qytaıǵa qaraǵanda anaǵurlym basym. Sondyqtan, túptep kelgende, Reseı men Qytaı arasyndaǵy ortaq valıýta jasaý týraly áńgimeler sóz júzinde qalady, menińshe. Sebebi Qytaı esh ýaqytta ıýannan bas tarpaıdy. Sonaý Konfýıı zamanynan beri kele jatqan qaǵıda: Qytaı tek óz múddesin oılaıdy, barlyq máseleni tek óz múddesi turǵysynan sheshedi.

– Al dollarǵa táýeldilikten qutylýǵa bolady dep oılaısyz ba?

– Dollarǵa táýeldilikten qutylýdyń eń basty joly – ekonomıkany damytý. Álemdik saýda-sattyqta úsh-tórt valıýta negizge alynady. Onyń ishinde basymy – dollar. Sebebi Soltústik Amerıka, Ońtústik Amerıka, Eýropa, Afrıka elderi, Taıaý Shyǵys elderinde dollar basty esepte júredi. Tipti Qytaıdyń ózinde keı máselelerde esep-qısap júıesinde dollardy paıdalanady. Sondyqtan turaqty valıýta retinde, turaqty aıyrbastaý tetigi retinde dollardyń qajettiligin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Osy sebepten de jýyq arada dollar tuǵyrdan taıyp, álemdik saýda basqa bir valıýtaǵa, ne ıýanǵa, ne eýroǵa, ne fýnt sterlıngke, ne ıenge kóshedi deı almaımyn. Dollardyń ústemdigi áli ondaǵan jyldar boıy saqtalady. Al otyz-qyryq jyldan soń halyqaralyq ekonomıka qalaı damıdy, ony ýaqyt kórsetedi.

– Reseımen qarym-qatynas sóz bolǵanda, ǵarysh salasyndaǵy áriptestigimiz eske túsedi. Jaqynda ǵana úshinshi ǵaryshkerimiz bir aptadaı Halyqaralyq ǵarysh stanııasynda bolyp qaıtty. Prezıdent aıtqandaı, tórt ǵarysh spýtnıgimiz bar eken. «Qazaqstan ǵaryshtyq derjavaǵa aınalady» dep joǵary minberden aıtylyp ta júr. Jón. Ekinshi jaǵynan, Baıqońyr ǵarysh aılaǵy Qyzylorda obylysynyń jerinde tur, onyń jergilikti halyqqa tıgizip jatqan zardabyn sol eldiń azamaty retinde ózińiz de jaqsy bilesiz. Geptıl máselesiniń núktesi qoıylmady, qulaǵan zymyrandardyń qorshaǵan ortaǵa tıizip jatqan zııanyn, jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna keltirer kesirin eskerip jatqan eshkim joq...

– Men Parlament depýtatynyń quzyretin paıdalanyp, Baıqońyr máselesine qatysty Úkimetke úsh-tórt dúrkin saýal joldadym. Úkimet basshysynyń atyna tikeleı joldadyq, «Qazǵarysh» tóraǵasy Talǵat Musabaev Parlamentke kelgende tótesinen suraq qoıdyq. Onyń bárine de birsydyrǵy, jattandy jaýap berildi.

Baıqońyrdyń ózine kelsek, onyń mártebesi aıryqsha. Qazaq jerinde turǵanymen, ǵarysh aılaǵynyń ózi, onyń aýmaǵy Reseıge jalǵa berilgen, ıaǵnı ol aýmaqta Reseıdiń zańy kúshine ıe. Halyqaralyq tájirıbede mundaı jaıt joqtyń qasy. Qazaqstan ǵaryshtyq derjavaǵa aınalam degenmen, oǵan áleýetimiz jetińkiremeıdi. Birinshiden, ǵarysh salasyn ıegeretin bilikti mamandar tapshy. Ekinshiden, ǵaryshty ıgerý baǵdarlamalaryna mıllıondaǵan emes, mıllıardtaǵan qarjy quıý kerek. Mundaı baǵdarlamalardy ustap turý damýshy elge qıyn tıedi. Árıne, ǵaryshtyq baǵdarlamalar bizge aýadaı qajet. Aqparattyq tehnologııalar salasynda, baılanys, qorǵanys salasynda, aýa jaıyn boljaý, tipti aýyl sharýashylyq salasynyń kóp qajettilikteri ǵaryshtyq baǵdarlamalarǵa baılanǵan.

Biraq ǵaryshtyq baǵdarlamalardy damytý bar da, ǵarysh aılaǵyn óz kúshimizben ustap turý bar. Ǵarysh aılaǵyn ózimiz ıgere almaıtyn bolǵandyqtan, ony kimge, qandaı sharttarmen jalǵa berý máselesin tyńǵylyqty oılaný kerek edi. Kezinde, jylyna 115 mıllıon dollarǵa berildi. Onyń ózin de Reseı taraby aqshalaı emes, qural-jabdyq, temir-tersekpen eseptesedi. Ótkende ǵana bir ǵaryshkerimizdi ushyrdyq, sol úshin 20 mıllıon dollar tóledik. Al Reseı Baıqońyrdan jylyna sheteldiń qanshama ǵaryshkerin ushyryp jatyr. Esepteı berińiz, orta eseppen jylyna bes ǵaryshkerdi saparǵa attandyrsa boldy, ǵarysh aılaǵyn jalǵa alý qunyn óteıdi. Al negizgi túsim, paıdasy ózderinde qalady.

Shyn máninde, kezinde Baıqońyrdy jalǵa alýǵa Franııa da múddelilik tanytqan. Endi erte me, kesh pe, Reseı Baıqońyrdan ketedi. Olar «Vostochnyı» ǵarysh aılaǵyn salyp bitirýge taıaý. Sonda bul másele saıası múddege ǵana tirelýi múmkin. Reseıden soń Qazaqstan ǵarysh aılaǵyn kimge jalǵa beredi, ol Reseıdiń ulttyq qaýipsizdigine zııan keltirmeı me degen másele. Sondyqtan olar memlekettiń negizgi baǵdarlamalary aıasyndaǵy, federaldyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn zymyrandardy «Vostochnyı» ǵarysh aılaǵynan ushyratyn bolady. Al ýly geptıldi paıdalanatyn «Proton» sııaqty zymyran tasyǵyshtardy «Baıqońyrdan» ushyrýdy jalǵastyrady.

2013 jylǵy shilde aıyndaǵy apattan keıin geptıldiń zııanyna baılanysty birde-bir ǵylymı zertteý jasalǵan joq, qorytyndy saraptama berilgen joq. Bizdiń úkimet Reseıge ekologııalyq zııan shektirgeni úshin 11 mıllıard teńge kóleminde aıyppul saldy, ol áli tólengen joq. Olar «Biz bul máseleni óz mamandarymyzdy jiberip, zertteýimiz kerek» degen sýyrtpaqtaǵan jaýap jibergen, biraq sol kúıi aıaqsyz qaldy. 11 mıllıard teńge sonshalyqty kóp aqsha emes, úlken bir aýdannyń bir jyldyq bıýdjetine shamalas qarjy.

Al damyǵan elderde she? Mysaly, Amerıkada zymyran ushyrylǵan kezde sol aımaqta turyp jatqan halyqqa mindetti túrde kompensaııa tólenedi. Olardyń turyp jatqan jeri, ishken sýy, qorshaǵan orta men densaýlyǵyna keltirilgen zııannyń ótemaqysy beriledi.

Al Baıqońyr Sovet odaǵy kezinde jabyq qala bolǵan, táýelsizdik alǵaly beri áli de jartylaı jabyq qala esebinde. Onyń aınalasynda turyp jatqan halyqtyń turmys jaǵdaıy óte aýyr. Osydan bir aı buryn Baıqońyrdyń bir top depýtatynan hat aldym. Olardyń jazýynsha, bıylǵy jyldyń sońyna deıin 2000 adam jumystan qysqarady degen málimet bar. Olardyń basym kópshiligi Reseıdiń ǵarysh salasyna jaqyn mekemelerinde túrli sharýashylyq jumystardy atqaratyn qarapaıym qazaqstandyqtar. Bul úlken áleýmettik másele. Baıqońyrdyń mańaıynda jasandy túrde paıda bolǵan eki aýyl bar: biri – Tóretam, ekinshisi – Aqaı. Tóretamda qazirdiń ózinde 12 myńǵa jýyq halyq turady. Shaǵyn ǵana aýyl, turǵyndary ne mal ustaı almaıdy, ne egin ege almaıdy, olardy jumyspen qamtamasyz etetin ne zaýyt, ne fabrıka joq ol jerde. Bul aýyldardaǵy eldiń kóbisi Baıqońyrǵa baryp-kelip, nápaqasyn aıyryp júr edi. Baıqońyrdyń túbinde turǵan Aqaıda 3,5 myńǵa jýyq adam bar. Osy jazda depýtattyq issapar kezinde men bul aýyldardy aralap, turǵyndarmen pikirlestim. Sonda baıqaǵanym, mundaǵy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy óte múshkil.

Osy oraıda aıta ketetin taǵy bir másele – bizdiń úkimet ishki mıgraııa máselesine jiti kóńil bólmeı keledi. Mysaly, Qyzylorda oblysynda qazir 850 myńǵa jýyq halyq bar. Biraq halyqtyń kóbisi ekologııalyq apat aımaqtarynda shoǵyrlanyp qalǵan. Bul jerlerde mal ustaý da, egin egý de qıyn. Ishki kóshi-qondy retteý, júıeli túrde baqylaý jolǵa qoıylsa, osyndaı máseleler eskeriler edi. Mundaı apatty aımaqtarǵa qansha jol salsaq ta, qansha mektep turǵyzsaq ta, qansha sýbsıdııa bólsek te, onyń bári qumǵa quıǵan sýmen teń, nátıjesi joq. Odan da ishki mıgraııany rettep, halyqty jeri shúıgin, sýy mol jerlerge kóshirýge bolady ǵoı! Árıne, eshkimdi kúshpen kóshire almaımyz. Biraq memlekettik turǵyda baǵdarlama qabyldap, materıaldyq qoldaý kórsetip, shekaralas aýdandarǵa, jaqyn oblystarǵa, tabıǵaty jaqsy, keleshegi bar jerlerge qonys aýdarýdy usynýǵa bolar edi. Qajet bolsa, tutas aǵaıyn bolyp, aýyl bolyp kóshýdi uıymdastyrýǵa bolady. Osyndaı máseleler shetin qalyp jatyr.

Baıqońyrdyń zardaby onyń túbindegi Tóretam men Aqaı ǵana emes, onyń ber jaǵyndaǵy Qazaly, Qarmaqshy aýdandarynyń halqyna da tııýde. Jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵyna tıgizip jatqan zııanyn «Qazǵarysh» qyzmetkerlerine túsindire almadym. Sol mekemede jumys isteıtin qyzylordalyq laýazymdy qyzmetker bar. Kúıip ketkende soǵan bylaı dedim: «Ózińiz sol jerde týyp-óstińiz, bárin bastan ótkerdińiz, bilesiz ǵoı! «Baıqońyrdan» zymyran ushyrǵannan soń úsh kún boıy alapat daýyl turady. Daýyl bolǵanda, shańdy burqyratyp, retsiz soǵatyn uıytqyǵan jel. Ol daýyl bastalǵanda, jergilikti halyq birden «Zymyran ushty» desedi. Shynynmen de, qalaı zymyran ushyrylady, solaı daýyl turady. Sol jerde óstik, basqalar bilmese de, sol jerde týyp-ósken bizder bilemiz ǵoı. Siz bilesiz ǵoı!». Sóıtsem: «Bizge ony aıtýǵa bolmaıdy», – dep kúmiljıdi.

Qalaı bolǵanda da, ǵaryshqa ushyrylyp jatqan zymyrandardyń jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna tıgizip jatqan zııanyn eskerýimiz kerek. Ásirese, geptılmen ushyrylatyn zymyrandardyń qaýpi zor. Ótkende ǵana Arqanyń kıikteri qyrylyp qaldy. Oǵan ne sebep bolǵany anyqtalǵan joq, eshkim eshnárse dáleldeı almaı otyr. Al qulap jatqan zymyrandardan shashyraǵan ýly qospalar qaı jerge tarady, qandaı zııan tıgizip jatyr – ony eshkim zerttep, baqylap otyrǵan joq. Bylaısha aıtqanda, onda eshkimniń isi joq. Al eger osy gepıtldi biz Reseıdiń terrıtorııasyna aparyp tógeıikshi, búkil Reseı óre túegeler edi. Al eger Eýropanyń bir elinde osyndaı jaǵdaı bola qalsa, onda ol eldiń úkimeti, parlamenti túgel otstavkaǵa keteri sózsiz.

Sondyqtan Baıqońyr ózekti máselelerdiń biri bolyp qala beredi. Ǵarysh aılaǵyn jylyna 115 mıllıon dollar emes, odan birneshe ese kóp qarjyǵa jalǵa berýge bolar edi. Ol qarajatty jergilikti halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldyń ornyn toltyrýǵa, halyqty jumyspen qamtýǵa jumsaýǵa bolar edi.

– Jalpy, qyzylordalyqtardyń basyndaǵy muń jeterlik. Baıqońyrdan buryn Aral teńizi ekologııalyq apat aımaǵy bar. Oǵan Jańaqorǵan, Shıeli aýdandarynda ýran óndirisinen týyndaǵan túıtkilder qosyldy. Onyń qorshaǵan ortaǵa, adamdarynyń densaýlyǵyna tıgizip jatqan zardabyn elep júrgen joqpyz. Osyndaı máselelerdiń eldiń tıtyǵyna jetkeni sonshama, halyq «Qyzylordany jabyq qalaǵa aınaldyrady eken» degen sybysqa senip júr...

– Ýran adam aǵzasyna keltirer zalaly aýyr elementterdiń biri. Tipti adam aǵzasyndaǵy obyrdyń paıda bolýyna áser etedi dep aıtylady. Meniń týyp-ósken jerim – Shıeli aýdany. Bul jerde Sovet Odaǵy kezinde-aq zertteý jasalyp, 70-jyldardyń ortasynan bastap ýran qazyla bastaǵan. Men oblystaǵy jaýapty qyzmet kezinde osy ýran salasyndaǵy mamandarmen, sala basshylarymen kóp pikirlestim, ýran máselesine qatysty bir kisideı izdendim. Ýrandy óndirýdiń eki joly bar: birinshisi – skvajına qazyp, oǵan kúkirt qyshqylyn quıyp, ýrandy eritip, soryp alǵan soń jabyq kúıinde tasymaldaý bolsa, ekinshisi – shahtalyq ádispen óndirý. Bul óndiristegi qaýipsiz jol – shahtalyq ádis. Biraq Shıeli aýdanyndaǵy óndirilip jatqan ýran birinshi jolmen alynady. Myń – myń jarym shaqyrym tereńdiktegi ýrandy alý úshin uńǵyma qazyp, oǵan kúkirt qyshqylyn quıady. Munyń kiltıpany – qyshqyl ýrandy eritkennen bólek, jer asty sýlaryn qosa búldirip, ýlaıdy. Bala kezimizde esik aldynan qudyq qazyp, bulaqtyń sýyndaı móldir, taý sýyndaı salqyn sý ishetinbiz. Mundaı qudyq-skvajına ár úıde bolatyn. Al 80-jyldardyń ortasynan bastap ýran óndirisi serpin alǵaly beri sol qudyqtyń sýyn adam túgili mal ishe almaı qaldy. Bul máseleni sol salanyń mamandaryna aıtsaq, olar qoldaryndaǵy quraldyń tilin kórsetedi: ol ýrannyń deńgeıi tómen nemese az ekenin kórsetedi-mys. Biraq ýran bolmaǵanymen, ol sýdyń quramynda kúkirt qyshqyly bar emes pe? Uńǵymaǵa quıylǵan qanshama qyshqyl jer qyrtysyna sińip, jer asty sýlaryna aralasyp jatqan joq pa? Al jer asty sýlarynyń bári birimen biri baılanysty. Sol aýyl adamdarynyń biri maǵan jaqynda qudyqtyń sýyn alyp kórsetti: shelektiń betinde kerosın sııaqty kilkip tur. «Myna sýdy mal da ishpeıdi» deıdi. Endi jergilikti turǵyndar amalsyz skvajınany odan da tereńnen qazyp, sonaý shyńyraýdaǵy sýdy alýǵa májbúr. Sondyqtan respýblıkanyń ekonomıkasynda ýran óndirisiniń orny bólek degenmen de, onyń jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna, ekologııaǵa zııanyn azaıtý jaǵyn da oılaýymyz kerek. Ýrannyń ózi qyshqylmen alynǵandyqtan, jabyq jaǵdaıda tasymaldanatyndyqtan, onyń aýaǵa taraýy neǵaıbyl. Biraq ony óndirý barysynda kúkirt qyshqyly jer men sýdy ýlap jatqany shyndyq, ony sol salanyń mamandary da ishinara moıyndap qalady. Al endi aýyz sýdy búldirgenderiń úshin jergilikti halyqqa ótemaqy tóleńder desek, ony Úkimet sheshedi dep bılikke tirep qoıady.

– Al «Qyzylorda jabyq qala bolady» degen sóz shyndyqqa janasa ma?

– Joq, bul beker sóz. Qyzylorda esh ýaqytta jabyq qala bolmaıdy. Bul tek qaýeset qana.

– Ýran máselesine oraı qaıtadan halyqaralyq taqyrypqa oralsaq. Jaqynda Úkimet músheleri álemdik atom otynynyń qaldyqtaryn Qazaqstanǵa ákelip kómý jaıy sheshilgenin málimdedi. Eger osyndaı kelisim júzege asar bolsa, onyń zııany qanshalyqty bolmaq?

– «Qazaqstan atom qaldyqtaryn kómetin elge aınalady» degen áńgime-sóz júrip jatqany ras. Biraq áli naqty sheshim joq.

Jalpy, atom qarý bar elderdiń bárinde atom qaldyqtaryn kómetin oryn bar. Ol AQSh-ta, Reseıde, Kanadada, Germanııada, Franııada bar. Atom qarýyn baıytatyn bolǵandyqtan, onyń qaldyqtaryn álsin-álsin shyǵaryp, zalalsyzdandyryp otyrý kerek. Olardyń radıaııalyq áserin birjola joıý múmkin emes, sol úshin olar arnaıy jer daıyndap, tereń shuńqyr qazyp, aınalasyna beton quıyp, kómip tastaıdy. Jeri shaǵyn ıadrolyq derjavalardyń mundaı qaldyqtardy basqa elderge aparyp kómýge múddeli bolatyny túsinikti, ol úshin aqsha tóleýge ázir. Eger mundaı kelisim jobasy qarastyrylar bolsa, onyń sharttary qandaı bolady, soǵan nazar aýdarý kerek. Bizde adam aıaǵy jetpeıtin, ómir súrýge qolaısyz jerler bar, eger sondaı jerlerge bar qaýipsizdikti saqtap kómetin bolsa, onyń ústine, el ekonomıkasyna mıllıardtaǵan qarjy ákeletin bolsa, ony da oılaý kerek shyǵar. Onyń ústine, atom qaldyqtarynyń ózindik koefıentteri bar. Onyń qanshalyqty qaýipti bolatyny osy koefıent deńgeıine baılanysty. Osyndaı tehnıkalyq máselelerdi eskerý kerek.

– Qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasy talaıdyń kóztúrtkisi deńiz. Osy oraıda, jaqynda Ulybrıtanııanyń Lordtar palatasynyń bir múshesi: «Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń jeri kóp, halqy az, Eýropaǵa aǵylǵan bosqyndardy solaı qaraı baǵyttaý kerek» dep málimdeme jasady. Shyndyǵynda, bizdiń elge Sırııadan kelip jatqan birli-jarym bosqyndar bar kórinedi. Endeshe, bosqyndardyń osylaı qaraı aǵylýy múmkin be? Halyqaralyq «Bosqyndar týraly konvenııaǵa» sáıkes, Qazaqstan olarǵa esigin aıqara asha ma?

– Bosqyndar máselesi qashan da bolǵan. Qazir onyń ýshyǵyp ketýine damyǵan memleketter arasyndaǵy qaqtyǵystar sebep. Óziń aıtyp otyrǵan Lıvııa, Sırııa, Egıpet – tynysh jatqan memleketter bolatyn. Árıne, avtokrattyq memleketter bolǵany ras. Biraq bul jerlerde damyǵan memleketterdiń múddeleri qaıshylasty. Avtorıtarlyq júıeni qulatamyz dep, basshylaryn aýystyrdy, tutas eldi ekige jardy. Tynysh jatqan memleketterde soǵys órtiniń qaýlaýy Batys memleketterine tıimdi edi. Sebebi, birinshiden, olardyń qarý-jaraǵy ótedi, ekinshiden, munaıǵa, gazǵa baı elderdiń konern-zaýyttary sheteldik alpaýyttardyń ıeligine kóshedi. Mysaly, Lıvııanyń burynǵy basshysy Kaddafı Sovet Odaǵynyń basshylarymen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan, keıin Reseımen de sálemi túzý edi. Al Amerıka óz múddesin júzege asyrý úshin ol elde azamattyq soǵystyń týyndaýyna túrtki boldy. Qazirgi Lıvııa ekige, úshke bólingen. Mundaǵy buryn Reseıdiń ıeliginde bolǵan zaýyttar, strategııalyq nysandar amerıkalyqtardyń, brıtandyqtardyń qolyna kóshti. Al kisi ólimin qumyrsqa qurly kórmegen aıaýsyz soǵysta Reseıdiń de, Batys elderiniń de qarý-jaraq saýdasy qyzyp tur.

Mundaı soǵys bolyp jatqan jerde eń áýeli qarapaıym halyq zardap shegedi. Olar qaıda barady? Bosqan halyq qaı jerde tynyshtyq, qaı jerde toqtyq bar – solaı qaraı umtylady. Onyń ishinde damýy joǵary, adam quqyǵyn saqtaıtyn, jumyspen qamtamasyz etetin Germanııa sııaqty áleýeti joǵary memleketterge jetýge tyrysady. Sondyqtan bosqyndardy jazǵyrýdyń jóni joq. Bazbireýler aıtqandaı, olardyń ishinde terrorıster de bolýy múmkin, biraq basym kópshiligi – soǵystan bas saýǵalaǵan, jan saqtaýdy oılaǵan qarapaıym adamdar. Olardyń tańdaýy Qazaqstanǵa túsedi dep oılamaımyn. Musylmandar kóp turatyn memleket bolǵanymyzben, bizdegi damý deńgeıi Eýropadan áldeqaıda tómen. Bosqyndardy qabyldap, olarǵa jaǵdaı jasamaq túgili, atajurtqa kóship kelip jatqan qandastarymyzdy durystap ornalastyra almaı jatqan jaıymyz bar.

Jalpy, bosqyndar máselesiniń ýshyǵýyna tikeleı jaýapty – damyǵan memleketter. Damyǵan memleketterdiń laqtyrǵan taıaǵynyń bir ushy býmerang sııaqty endi ózderine tıip jatyr. Sondyqtan bul olardyń óz jaýapkershiligindegi másele.

Jalpy, bosqyndar máselesinde damyǵan memleketterdiń ózi dini, dili bótenderdi qushaq jaıyp qarsy ala bermeıdi. Qundylyǵy bólek jatjurttyqtarǵa ýaqytsha pana bergenimen, azamattyq berýi, sol elde turaqtap qalýǵa jol berýi ekitalaı.

Sonymen, Qazaqstanǵa bul jaqtan aǵylyp keler bosqyndar legi shyǵa qoımas dep oılaımyn. Biraq, Qudaı betin ary qylsyn, eger Ortalyq Azııadaǵy memleketterde áldeqandaı alasapyran jaǵdaı týa qalsa, onda eń áýeli Qazaqstannyń qaqpasyn qaǵatyny anyq. Sebebi Reseı olardy qabyldaı qoımaıdy.

– Áńgimeńizge rahmet! 

Áńgimelesken Gúlbıǵash OMAR

Sońǵy jańalyqtar