13 Jeltoqsan 2018, 10:57 4482 0 Qoǵam Dınara MYŃJASARQYZY

Uly dalanyń jeti qyry hám bir syry

Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy mádenı-rýhanı salaǵa tyń serpilis ákeldi. Bul – tarıh ǵylymyn júıeli túrde, jańasha kózqaraspen jazý, qazaq dalasyndaǵy órkenıetterdiń mádenı damý úderesine qosqan úlesin aıqyndaý. Elbasy: «Keıingi jyldary tabylǵan tarıhı jádigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologııalyq jańalyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Bul jádigerler Uly dalanyń jahandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi. Eýropaentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq...» degen bolatyn. Osy turǵyda «Túrkistan» gazeti janyndaǵy «Aldaspan» pikirsaıys alańy «Uly dalanyń jeti qyry hám bir syry» atty dóńgelek ústel ótkizip, jazýshy, tarıhshy ǵalymdar men mektep ustazdarynyń pikirin bilgen edi.

Jańabek Shaǵataı: Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jarııalanǵany belgili. Bul baǵdarlamalyq maqala «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jalǵasy ispettes. Mundaı maqala qoǵamdyq taldaýdy qajet etedi. Bylaısha aıtqanda, strategııalyq qujat. Bul – bir, eki kúnniń máselesi emes, uzaq jylǵa arnalǵan baǵdar. «Biz rýhanııatymyzdy qalaı jańǵyrtamyz?» degen saýalǵa birlesip jaýap izdesek deımin. Bul máseleni Djon Kennedı aıtpaqshy, «Memleket maǵan ne beredi emes, men memleketke ne beremin?» degen turǵydan qarastyryp kórsek.

Beksultan Nurjekeuly: Prezıdenttiń aldyńǵy maqalasy da, keıingisi de kóptiń kóńilinen shyǵyp jatqandyǵynda daý joq. Bizde keıde bilimdi, zııaly qasıetter tabylmaı jatady. Myna maqala oıymyzdy dóp basqan, bolashaǵymyzdy naqty kórsetken dep maqalany maqtaımyz da, sonda talap etilgen nárseni júzege asyrýǵa kelgende sózden ári aspaı jatamyz. Bul bizdiń negizgi minimiz dep oılaımyn. Tarıhshylar tarıhty sala-sala boıynsha zerttep júr. Biraq mende kúdik kóp. Mysaly, tildi bilme dep balaǵa aıta almaısyń. Árkim óz balasynyń tildi meńgerip, álemdi erkin aralaǵanyn qalaıdy. Ol úshin aǵylshyn tili kerek ekendigin bárimiz túsinemiz. Biraq ár bala polıglot bolýy múmkin emes. Biz balabaqshadan bastap qazaq, orys, aǵylshyn tilinde oqytamyz deımiz. Buǵan esh qarsylyq joq. Bala úsh til emes, bes tildi de úırenip ketýi múmkin. Óıtkeni balanyń mıy óte qabiletti. Alaıda «sodan qazaq halqy ne utady?» degen zańdy suraq týady. 27 jyl boldy Qazaqstan memleketi álemde óz ornyn anyqtaı almaýda. úkimet te, mınıstrlikter de, oblys, árisi aýdan ákimderi de oryssha sóıleıdi. Biz otarlyq júıeden tolyq shyǵyp kete almadyq. Qazir jartymyz qazaq tilinde, jartymyz orys tilinde sóıleımiz. Orys tilinde sóıleıtinderge qazaq tili qajet emes. Al qazaq tilin biletinder orys tilin meńgerýge májbúr. Qazaq tili bálendeı qajettigi joq sııaqty. Oılanyp kórińizshi, 6 jastan bastap aǵylshyn tilin bilgen balaǵa qazaq tili kerek pe?! Osydan qatty qorqam. Qazaq tiliniń bolashaǵyn qazirden bastap oılaý qajet. Endi álipbı máselesine kelsek, Prezıdent «latynǵa kóshý kerek» dedi. Ony jurt qoldady. Latynǵa kóshý arqyly tildiń bodandyǵynan qutylatyn shyǵarmyz dedik. Tildiń bodandyǵy degenimiz ne? Qazaq tiliniń grammatıkasy – orys tiliniń grammatıkasy. Máselen, «qıyn» degen sózdi nege «qyıyn» dep jazbaımyz? Belgili ǵalym Ahmet Baıtursynuly: «Túrki tilderiniń ishinde eń áýezdi til – qazaq tili» degen. Bizde 29 ǵana árip bar. Bul árip – barsha musylmannyń maqtanyshy. Al «ı»-dy nege kirgizdik? Orys tilindegi «ı» árpin qazaq tiline ózimizdiń ǵalymdar engizdi. Endi jańǵyrý kezeńinde nege budan qutylmaımyz? 1929 jyly latyn álipbıine kóshkende 29 árip boldy. Nege sony almadyq? Bizde nege dybys kóbeıe beredi? Osy máseleni jornalshy qaýym kóterip, qozǵaý salý kerek. Bul – bolashaqtyń qamy. Qazir telearnany tyńdasańyz, áýezdi sóz estimeısiz. Byldyr-batpaq, bydyq sóz. Sózi ketken halyq birte-birte qurdymǵa ketedi. Myna túrkitildes bolgar halqy slavıan bolyp shyǵa keldi. Eń bastysy, pikir dodasy kerek. Jónsiz maqtan, ótirik sóz kóbeıip ketti. Shyndyq – sózdiń, ar-uıattyń anasy. «Uly dalanyń jeti qyryn», rýhanı jańǵyrýdy paıdalanyp halyqtyń qulaǵyna quıý kerek.

Talas Omarbekov: Osy maqalaǵa baılanysty meni úsh másele tolǵandyrdy. Birinshi, maqalany oqyp otyryp jazyp jatqan tarıhymyz baıaǵy orysqa, eýroentrıstik kózqarasqa beıim tarıh-aý dep oıladym. Nege deseńiz, áli sol qalyptan shyqpaǵan sııaqtymyz. Elbasy jylqy týraly aıtady. Jylqyny zerttegen ǵalym – Ahmet Toqtabaı. Ol tulparlar týraly úlken kitap shyǵardy. Munymen qosa «Jylqynyń tarıhy» degen monografııasy jaryq kórdi. Ekinshi másele – jylqy Botaı mádenıetinen bastalady. Botaı mádenıeti dúnıejúzine jylqynyń b.z.d myńjyldyqtarda qalaı shyqqanyn dáleldep berdi. Alǵashqy jylqynyń túr-keskini, nobaıy qalaı bolǵanyn anyqtap berdi. Sosyn etnograf-ǵalym Táttigúl Qartaeva túıe sharýashylyǵyn, qudyqty zerttedi. Jazýshy Ábish Kekilbaev «Shyńyraý» romanynda «Sýdy shyǵarý úshin túıe 400-500 metrge deıin arqanmen tartady» dep jazady ǵoı. Bul ras eken. Al osynyń bárin mysal retinde aıtyp otyrmyn. Mysaly, Orazaq Smaǵulov, Ýaqıt Shálekenov aǵalarymyz «Qazaq kóshpendi bolǵan joq. Kóshpeli qoǵamdy bastan ótkizgen joq» deıdi. Menińshe, osylaı kókpar tarta bersek bolmaıdy. Qazaq qoǵamynyń jartysy maldyń sońynda júrdi. 1930 jyly 4 mln 800 myń qazaq otyryqshylandy. Maldyń sany 40 mln-ǵa jetti. Qazaq kóshpeli bolmasa, maldyń sońynda júrmese, osynshama mal bolar ma edi?! Kıiz úıde turyp, qymyz ishemiz, tazy jetekteımiz. Sóıte tura qazaq otyryqshy bolyp, qalada turǵan deıdi. Demek, tarıhta tártipke keltiretin dúnıe kóp. Meniń oıymsha, Keńes úkimeti kezindegi eýroentrıstik paıym boıynsha kóshpeliler nadan, olar órkenıet jasaı almaıdy, artta qalǵan degen kózqarasqa qarsy shyǵýymyz kerek. Kóshpendilerdiń mádenı rýhy joǵary bolǵanyn dáleldeýimiz kerek. Al bizdiń tarıhshy aǵalarymyz sony naqty aıtýdyń ornyna eýroentrıstik ustanymnan bas tarta almaı júr. «Kóshpeli halyq nadan emes» dep, soqqy berýdiń ornyna «qazaq kóshpeli bolmaǵan» deıdi. Tarıhty osylaı atústi shubarlaı bersek, júıesizdik beleń alady. Úshinshi, maqalada jeke tulǵalar týraly aıtylǵan. Olar – Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iasaýı, ál-Farabı, t.b. Biraq bıliktegi tarıhı tulǵalar týraly da aıtýǵa tıispiz. Qazaqtyń búkil rýlyq shejiresi jeke tulǵadan bastalady. Belgili ǵalym Aqseleý Seıdimbek muny 47 taıpaǵa jetkizse, rýdyń sany 200-ge jýyqtaıdy. Al sonyń bári jeke adamnan bastaý alady. Tarıhshy Rashıd-ad-dındi oqyp otyryp, sońǵy kezde ózimniń jazyp júrgenimnen ózim shoshı bastadym. Menińshe, Ejelgi orta ǵasyr tarıhyn eýropalyq konepııamen jazyp júrmiz. Óıtkeni memlekettiń kóbi jeke adamnyń atymen atalǵan. Rashıd-ad-dın jazbasynda: «On paıǵambardan keıin Túrik, odan keıin Tústik degen adam bolǵan» deıdi. Qurbanǵalı Halıd: «Túrikten tatar jáne mońǵol degen bala týǵan» deıdi. Oǵyz han da, Qarahan da, Túrgesh te – jeke adam. Jalaıyr memleketin qurǵan Elhan – Qarahannyń urpaǵy. Tarıhtan túsingenim, Shyńǵyshan nege memleketin Mońǵol dep atady? Nege Túrik, Oǵyz qaǵanaty demedi? Shyńǵyshan onyń ataýyna asa bas qatyrmady. Moǵol degen babamyz bolǵany ras. Ol túriktiń urpaǵy. Qazir Moǵol memleketin aıtqanda qazirgi mońǵoldardy eske túsiremiz. Al Moǵoldyń tarıhı tulǵa bolǵanyn umytyp ketemiz. Ejelgi orta ǵasyr tarıhy osy júıege túsetin bolsa, túbinde tarıhty baıandaýǵa, konepııaǵa ózgeris engeli otyr. Memleket ataýynyń kóbi jeke adamnyń atymen baılanysty bolmaq.

Taǵy bir másele – Elbasy «Arhıv-2025» baǵdarlamasyn usyndy. Óte durys bastama. Arhıvtanýshylar Reseıdiń, Qytaıdyń tarıhyna áli qol salǵan joq. Qytaı arhıviniń jartysy Germanııada eken. Nemister kezinde Eýropaǵa alyp ketken. Bizge de jınaý kerek. «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha 5 myń qujat jınaldy dedi. Solar qaıda? Bireýler ony Shyǵystaný ınstıtýtynyń jertólesinde jatyr dese, endi biri Ulttyq kitaphanaǵa ótkizdik dedi. Qaıda jatqany mańyzdy emes, áńgime ony qazaq tiline aýdaryp, kitap etip shyǵarý kerek. «Arhıv-2025» baǵdarlamasy osyny qolǵa alý kerek. Ózim arhıvten jınaǵan jeke materıaldardyń úshten birin ıgermeppin. Bizde barlyq arhıvti biletin mamandar boldy. Bárin jınap, eshteńe jazbaı ketken zertteýshiler kóp. Arhıv qujatyn jınaý óz aldyna, al ony qorytyp jazsań, bul – jańalyq. Sonda ǵana tarıh qalyptasady. Al Elbasy usynǵan «Arhıv-2025» baǵdarlamasy boıynsha jınalǵan materıaldardy tom-tom tarıh etip jazýymyz kerek. Bir arhıvten alyp, úıge jınap qoısań, ol da arhıv bolyp sanalady. Ony jazbasańyz, kitap etip shyǵarmasańyz, jastar oqymasa, ne paıda? Osy máselege mán bergen durys.

Ahmet Toqtabaı: Biz tarıh sahnasyna atpen shyqqan halyqpyz. Bizdiń atqa mingenimizge 7 myń jyl bolypty. Sondyqtan da atqa mingen soń, jermen attyń tórt tuıaǵy arqyly baılanystyq. Attyń ústine shyqqannan keıin kókjıegimiz keńeıdi. Basqa halyqtar sııaqty neden qoryqsaq, sodan qudaı jasaǵan joqpyz. Biz aspanǵa, juldyzǵa qarap oı-órisimizdi damyttyq. Táńirge, Allaǵa tabynatynymyz sodan. Al jylqy mádenıetine kelgende Elbasy óte úlken sara saıasatty kórsetip berdi. Nege deseńiz, biz atqa b.d.b 6 myńynshy jyly otyryp, 1929 jyly tústik. Odan keıin qazaqtyń rýhy óshti. Al 1958 jyly Qytaı qazaqtary attan tústi. Endi bizdiń maqsatymyz – kúlli qazaqty atqa otyrǵyzý emes, jylqy tarıhyn, mádenıetin álemge kórsetken halyq retinde ony jastarǵa úıretýge tıispiz. Mysaly, jylqyny zerttegenime 30 jyldaı boldy. Sol ýaqytta jylqyǵa baılanysty 2 myńdaı termın jınadym. Onyń ishinde jylqynyń túsine qatysty 400 ataý bar. Birde Máskeýde etnografııalyq taqyryptaǵy konferenııada baıandama jasaǵanda reseılik ǵalym: «Osy sózder mektepte oqytyla ma?» dep surady. «Joq» dedim. «Bul úlken baılyq qoı. Álemdik órkenıetke qosylǵan úles emes pe?!», – dedi. Bul termınder mektepte oqytylmasa, ne paıda? HIH ǵasyrda ıspan jáne franýz jazýshysy roman-german tilderindegi jylqyǵa qatysty sózderdi jınapty. Sóıtse, roman-german tilinde 60 sóz bar eken. Al bizde jylqynyń túsine baılanysty 400 sóz, synyna qatysty 200 sóz, er-turmanǵa arnalǵan 100 sóz, bir qazynyń ózine 40 sóz bar. Demek, jylqy mádenıetin keleshekte balabaqshadan, mektepten bastap oqytý kerek. Jáne jylqynyń sanyn ósirmeı, halqymyzdyń rýhy kóterilmeıdi. Nege deseńiz, 1928 jylǵa deıin 4,5 mln jylqy bolsa, 1897 jyly 6 mln jylqy boldy. Qazir nebári 1,5 mln ǵana. Sosyn biz únemi «ıppodrom» deýdi qoımaımyz. Bul grektiń sózi. Grekterge jylqy mádenıetin biz apardyq. Kóne túrikter kezinen qalǵan «atmaıdan» sózi bar. Bul at oıyndary ótetin jer. Basqa halyq jylqy termınderin bizden úırensin.

Ekinshi, Elbasy tústi metaldar tóńkerisine toqtalǵan. Sonaý qola dáýiriniń ózinde mys qorytyp, qalaıy qorytyp, basqa halyqtarǵa polımetall saýdasyn júrgizgenimiz ras. Buǵan qosarym, kóne túrikter nege tarıh sahnasyna shyqty? Olar temir, bolat revolıýııasyn jasady. Iaǵnı, Altaıdyń temirin qorytyp, odan temir qylysh, temir qalqan jasady. Túrik derjavasy ómirge kelgen zamanda temir altynnan da, qoladan da qymbat bolǵan. Kóne túrikter Rım ımperııasyna barǵanda olardyń temir qylyshtaryn altynǵa baǵalap, satyp alǵan. Bizdiń arǵy ata-babamyz sonaý V-VI ǵasyrdyń ózinde temirdi qorytyp, ótkir bolat qylysh jasady. Úshinshi, Elbasy kóne túrik órkenıetine toqtalady. Bul álemdik órkenıetke qosylǵan úles. Túrik jazýshysy Zııa Gókalp «Túrikshildik negizderi» atty eńbeginde: «Arabtar men evreıler ózderiniń dinimen, franýzdar romandarymen maqtanady. Al biz nemen maqtanamyz?» deıdi. Ol túrikter moral jaǵynan birinshi orynda ekenin aıtady. Moral – adamgershilik, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, salt-dástúr, ádet-ǵuryp. Biz adamgershiliktiń eli bola tura, soraqy jaǵdaıǵa jıi baryp jatamyz.

Elbasy N.Nazarbaev bizdiń jerimiz almanyń, qyzǵaldaqtyń otany ekenin jaqsy aıtty. Qyzǵaldaq – kilem sııaqty qulpyryp turady. Birde Bishkekke bara jatqanda amerıkalyq ǵalym: «Mynaý ulttyń qazynasy ǵoı», – dedi. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy tarıhshylarǵa, qoǵam ókilderine, búkil halyqqa kerek dúnıe. Barynsha nasıhattap, el-jurtqa jetkizýimiz kerek.

Nábıjan Muhamethanuly: Elbasynyń maqalasyn muqııat oqyp, qýandym. Sebebi «Uly dalanyń jeti qyrynda» Qazaqstan óńirinde bolǵan órkenıetterdi qalaı taný kerek ekenin aıtyp, onyń metodologııalyq aspektilerin anyqtaǵan. Eýroentrıstik kózqarastan arylý kerektigin batyl jetkizdi. Kóshpendiler ne bolmasa jartylaı otyryqshy elderdi nadan jáne jabaıy elge jatqyzatyny belgili. Osy kózqarastan arylý prınıptik uǵym. Bul – bir. Ekinshi – Qazaqstan aýmaǵynda jasalǵan órkenıetter jaıy. Adamzat órkenıetiniń oshaǵy – Ortalyq Azııa desek, sonyń úlken bóligi – Qazaqstanda. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy burynǵy hám qazirgi barlyq órkenıetti jaratýshy da, oǵan muragerlik etýshi de, damytýshy da – qazaq halqy dep anyqtama berý kerek. Jylqy mádenıetinen beri qaraı basqa mádenıetterdi qarastyrsaq, osynshama órkenıetti jaratqan adamdar basqa jaqqa kóship ketip, tek qazaqtar ǵana qalǵan ba? Eń bastysy, osy óńirde, keń dalada qazaq halqy qalyptasty. Sońǵy jyldary shetelden kelgen ǵalymdar memleketimizdi tura kep maqtaı jóneledi. «Qazaqstan – aımaqtaǵy jetekshi memleket. Bul el tez qarqynmen damyp keledi» deıdi. Al osyndaı damý tekten-tek bola ma? «Onyń tarıhı damý kilti qaıda?» dep surasańyz, tereńine úńilgisi kelmeıdi. Qazaqstan keńistigindegi órkenıetke qazaq halqynyń ákelgen úlesi týraly aýyz ashpaıdy. Tipti, uly ımperııalar – ǵun, túrik ımperııalarynyń Qazaqstanmen baılanysy bar demeıdi. Árıne, sońǵy kezde Qazaqstan tarıhyn zertteý isinde ilgerileýshilik bar. Qazaq dalasynda kóshpendiler, otyryqshylyq, ónerkásip, saýda órkenıeti bolǵan. Uly Jibek joly arqyly Batys túrik qaǵanatyna kelgen qytaı monahiniń jazbalarynda, Rım ımperııasy elshileriniń jazbasynda hannyń ordasyndaǵy taǵyn sýretteıdi. Onyń ásemdep jasalǵanyna, altyn men kúmispen qaptalǵanyna erekshe toqtalady. Úıdiń áshekeılerine jibek mata qoldanǵanyn, kózdiń jaýyn alatynyn jazady. «Estemes han tańerteńnen keshke deıin sýsyn iship otyrdy. Bul sýsyn bizdiń sharap emes, jylqynyń sútinen jasalǵan qymyz. Estemes han óte mádenıetti túrde sóz sóıledi. Olardyń órkenıeti biz maqtanǵan órkenıetten eshbir kem emes» dep qorytady.

Tarıh ǵylymy úshin jańa kezeń týdy. «Mádenı mura» baǵdarlamasy, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy osy salaǵa tyń serpin bermek. Ózim «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qytaıdan 71 tomdyq derek ákep, Shyǵystaný ınstıtýtyna ótkizdim. Endi qazir barsam, ózime bermeıdi sony. Biraq tizimi, kóshirmesi óz qolymda. Demek, jınalǵan tarıhı derekter az emes. Másele – teorııalyq-metodologııalyq tujyrymdy qaıta qaraýymyz kerek. Tarıhty jazýdyń konepııasyn anyqtap alýǵa tıispiz. Ony memlekettik, ulttyq ıdeologııaǵa aınaldyrýymyz qajet. Biz halyqty rýhanı baılyq arqyly tárbıeleımiz. Shetelden keletin ártúrli ilim qazaq halqynyń kósegesin kógertpeıdi.

Hangeldi Ábjanov: Bul maqala byltyrǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrýdyń» jalǵasy. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń ereksheligi – tarıh ǵylymyna saıası baǵa berilgeninde. Ǵylymǵa saıası baǵanyń durys ne burys berilýiniń salmaǵy erekshe. Kezinde genetıka, soıologııa degen ǵylymdy býrjýazııalyq ilim dep damytpady. Esesine, elimizdiń ǵylymy aqsady. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda ulttyq kod, kıeli geografııa degen keremet uǵymdar boldy. Al myna maqalada tarıh ǵylymynyń qol jetken tabystary júıelendi. Demek, jeti qyrmen shektelmeý kerek. Elbasy sonyń úlgisin kórsetip, erekshe sátterin aıqyndap berdi. Dalanyń demokratııasy bizdiń qyrymyz emes pe? Qazaqtyń dala etıkasy – bizdiń qyrymyz emes pe? Bálkim, ony jeti emes, on jetige jetkizýge bolar edi. Iaǵnı, Elbasy bizge baǵyt-baǵdar berdi. Osy saıası turǵydan berilgen ádil baǵany paıdalanyp, ulttyq ǵylymdy tájirıbelik iske aınaldyrý kerek. Elbasy kóne zamandy, tarıhty qaıta-qaıta ulyqtap jatyr. Al bizdiń elimizdiń joǵary oqý oryndarynda Qazaqstan tarıhyn HH ǵasyrdan beri qaraı ǵana oqytatyn boldy. Jastar tarıhtyń tereńin bilmeıdi. Elbasy strategııasyna, saıasatyna Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qaıshy kelip otyr. Elbasy basqasha aıtady, mınıstrlik ózinshe isteıdi. Tipti, mınıstrdi ornynan turǵyzyp: «Bilim salasyndaǵy qaǵazbastylyqtan qalaı qutylasyńdar?» degen. Sol qaǵazbastylyq, bitpeıtin tekserý.

Álginde Nábıjan ulttyq ıdeologııa týraly aıtty. Tarıh, ádebıet, til ǵylymynda ulttyq metodologııa kerek. Máselen, aǵylshyn ǵalymy Arnold Toınbı teorııasyna biraz azamattar bas ıedi. Al ol «Túrik órkenıeti joq, kóshpelilerde tarıh bolǵan emes» dep ketti. Endeshe biz oǵan nege tabynýymyz kerek? Óıtkeni metodologııa – ǵylymnyń kilti. Metodologııa durys bolǵanda ǵana ǵylymnyń fýnkııasy men mıssııasy atqarylady. Óz bolmysymyzdy, tarıhymyzdy eskeretin metodologııa bolmaı eshqashan nátıjege jete almaımyz. Tarıh ǵylymyna keregi – óz tarıhymyzdy álemniń quramdas bóligi retinde keshendi, tutas qabyldaıtyn metodologııaǵa kóshpesek, sondaı ǵylymdy qalyptastyrmasaq, áli de aqsaı beremiz. Tarıhty zertteıtin múmkindikti, ýaqytty alystatatyn da sátter bar. Bul ótpeli kezeń sııaqty. Máselen, public history degen bar. Siz tarıhı taqyrypqa jazsańyz, dramatýrg dramasyn qoıdy. Bul – halyqtyq tarıh.

Óıtkeni siz tarıh ǵylymynyń zańdylyǵymen, talabymen emes, ádebı kózqaraspen, al dramatýrg dramatýrgııalyq turǵydan jazady. Al tarıhtyń óziniń klassıkalyq zańdylyqtaryna súıene otyryp jazý kásibı tarıhshynyń ǵana qolynan keledi. Minekı, aýyzsha tarıh,  public history nemese kúndelikti tarıh desek, bul klassıkalyq tarıh ǵylymyna zııanyn tıgizýi múmkin. Biz ázirge klassıkalyq tarıh ǵylymyna bara almaı jatyrmyz. Sebebi ortaq metodologııa joq. Keńes Odaǵynda bul boldy. Ol – marksızm men lenınızm, óndiristik jáne menshik qatynastar, proletarıat ıdeologııasy. Qazir biz dál osyndaı qundylyqtar tappaı kelemiz. Al baǵdarlamalyq maqalany tájirıbelik turǵyda júzege asyrý úshin qashanda tarıhtyń taǵdyryn sheshetin bir qudiret bar. Ol – bılik. Bılik sheshim qabyldaıdy, sony júzege asyrady. Maqalaǵa baılanysty memlekettik deńgeıde keńes ne komıssııa qurylý kerek. Aıtalyq, «Mádenı mura» baǵdarlamasy qabyldanǵan kezde arnaıy qoǵamdyq keńes boldy, ony Elbasynyń ózi basqardy. Jumys júıeli júrdi. Bılik mejelerdi taǵaıyndap, ózi qadaǵalaýy kerek. Dál osy turǵyda tarıhty zertteý úshin qandaı ustanymdardy basymdyqqa alý kerek degendi aıta ketkim keledi. Birinshiden, «tarıhtyń negizi nede?» degen suraqqa jaýap izdeý qajet. Biz keshe marksızm zamanynda menshik, adamnyń adamdy qanaýy, tap kúresi degendi aıttyq. Menińshe, tarıhtyń negizi menshik te, kóshpeli de, otyryqshy da emes, ol birinshiden, jer. Jeriń bolsa – tarıhyń bolady. Ekinshi, tarıhtyń negizi – til. Búkil tarıhyń tilińe qatysty. Úshinshi – memleket. Qazir Reseıde, Qytaıda qazaqtar bar. Biraq olar basqa eldiń tarıhyn oqıdy. Jeri bólek. Sondaǵy qazaq sol eldiń enshisindegi tarıhty biledi. Sondyqtan tarıhty jazǵanda tildiń baı ekendigin, memlekettiń ulttyq memleket ekenin aıtýymyz kerek. Al «tarıhty kim jasaıdy?» degenge kelsek, ony jasaıtyn halyq. Ekinshi – tulǵa. Úshinshi – bılik. Bılik aralaspaı, sheshim qabyldamaı tarıh ta, tulǵa da bolmaıdy. Bir Sátpaev qanshama tarıh qaldyryp ketti, bir M.Áýezov qanshama tarıhı dúnıeniń negizin qalady. Tulǵasyz tarıh bolmaıdy. Demek, maqalany paıdalana otyryp, ulttyq tarıh pen ulttyq ıdeologııany túzýimiz kerek. Ulttyq ıdeologııa jasaý arqyly ulttyq memleket qura alamyz. Biz Táýelsiz memleket bolǵanmen, biraq ulttyq memleket deńgeıine jete almadyq. Áli kúnge bar máseleni orys tili arqyly sheshemiz. Bıliktegiler qazaqsha bastap, oryssha jalǵap ketedi. Memlekettik til jumys istep turǵan joq. Til jumys istemese, ulttyq memleket te, memlekettik ıdeologııa da bolmaıdy. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy qazaq halqynyń múddesine saı jazylǵan. Óz halqymyzǵa paıda ákeletindeı júzege asyrýymyz kerek. Sanamyzdy retteý kerek. Sananyń shaıqalǵany tilde tur. Sana durys bolmaı, is te ońbaıdy. Elbasy «Oıymyz isimizdiń aldynda júrsin» degen joq pa?! Demek, oıdy jóndeý kerek. Elbasy sony meńzep, qaıta-qaıta shylbyr ustatyp jatyr. Biraq sony júzege asyrýǵa kelgende mınıstrlerdiń isi shala. Bul maqala tarıh ǵylymynyń mıssııasyn emes, mindetin birinshi orynǵa qoıyp otyr. Tarıh ǵylymynyń mindeti – ekeý. Birinshisi – aqıqatty aıtý, ekinshisi – jańalyq ashý. Osy ekeýi júzege asqanda ǵana ǵylym bolady. Biz atqa miný, kóne metallýrgııa dep fýnkııasyn aıtyp jatyrmyz. Atqa miný de, shabý da, atpen dodaǵa túsý de – mádenıet. Muny bir aýyzben «jylqy mádenıeti» deý kerek sııaqty. Toqeterin aıtqanda, ǵalymdar tarıh ǵylymynyń mıssııasyn oryndap, jańalyq ashý kerek, al bıliktegiler tarıh ǵylymynyń fýnkııasyn atqarýǵa atsalysýy kerek. Sondaı-aq, baǵdarlamalyq maqalany iske asyrý nátıjesinde qazaq halqynyń múddesin eskerý tıis. Dál qazir jaltaqtaýdyń qajeti joq. Ár el óz tilin qurmetteıdi. Aldymen óz tilińdi bil, sosyn basqa eldiń tilin úırene ber. Menińshe, Elbasynyń byltyrǵy hám bıylǵy maqalasy osy máselede batyl, tabandy bolýǵa shaqyryp tur. Elbasy negizin qalap berdi, endi osy údeden shyǵa bilsek jaqsy.

Táttigúl Qartaeva: Prezıdenttiń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan úlken memlekettik saıasatty kórdim. Jeti qyrdyń bir qyryna Uly Jibek jolyn jatqyzyp otyr. Uly Jibek joly tarıhtan belgili nárse sııaqty. Shyn máninde, IýNESKO-nyń álemdik muralar bazasynda Uly Jibek jolynyń arheologııa sanaty boıynsha Tıan-Shan dálizi degen atpen Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy ǵana endi. Bul Uly Jibek jolynyń Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys bóliginen shyqqan tarmaǵyn ǵana qamtıdy. Oǵan Aqtóbe men Talǵar qalasy jáne Aqyrtas kiredi. Jalpy, segiz qala. Bul Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Qytaı memleketine ortaq. Al Uly Jibek jolynyń Syrdarııanyń orta, tómengi aǵysy, Araldyń soltústik jáne shyǵys bóligi men Saryarqadan ótken bólikteri, jalpy, Uly Jibek jolynyń Qazaqstan boıynsha ótken basqa da tarmaqtary IýNESKO-nyń aldyn ala bazasynda tur. Aldyn ala bazadan álemdik muralyq muraǵa ótý úshin memlekettik deńgeıde qoldaý kerek. Bul úlken serpin berer edi. Taǵy bir másele – uly dala tulǵalaryna qatysty. Qazaqtyń jerinde týyp, álemge áıgili bop, álemdik órkenıetke izin qaldyrǵan ál-Farabı, Mahmud Qashqarı, Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iasaýı, t.b. memlekettik damýǵa úles qosqan uly tulǵalar men qazaqtyń elin, jerin qorǵaǵan batyrlardyń tarıhyn, ómirin nasıhattaıtyn «Ashyq enıklopedııa» dep atalatyn pán engizý kerek deıdi. Ony orta bilim jáne joǵary oqý ornynda oqytý kerektigi aıtyldy.

1993 jyly ulttyq valıýta qabyldanǵan kezde Abylaı hannyń beınesi 100 teńgege, al Ábilqaıyrdyń beınesi 50 teńgege salyndy. Biraq sol kezde Abylaı hannyń naqty beınesi qolymyzda bolmady. Sýretshiler Shoqan Ýálıhanovtyń qartaıǵan kezi sııaqty prototıpin salyp, engizdi. Al Táýelsizdiktiń 5 jyldyǵy aıasynda memleket qarajat bólip, Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinen Abylaı hannyń bassúıegin alyp, Reseıdiń Gerasımov atyndaǵy zerthanada Abylaı hannyń naqty bet-beınesin shyǵaryp berdi. Bizdiń árqaısymyzdyń bet-júzimizdiń ártúrli bolyp turǵany bassúıekke baılanysty. Antropologııalyq bet-júzdi tek bassúıek qana anyqtaıdy. Al Abylaı hannyń naqty beınesi 10 tomdyq ulttyq enıklopedııanyń «A» degen birinshi tomynda jarııalandy. Biraq áli kúnge deıin Shoqan Ýálıhanovtyń «qartaıǵan» kezindegi sýretinen aryla almaı kelemiz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynda Ábilqaıyr hannyń bassúıegi ashyldy. Oǵan Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty muryndyq bolyp, Aqtóbedegi Han molasynan kádimgi ıslamdyq rásim arqyly bassúıegi alynyp, vengr antropologtarynyń qatysýymen Vengrııanyń zerthanasynda tekserildi. Jeke tulǵanyń urpaqtarynan DNK analız alynyp, ol 99,9 paıyz bolǵanda ǵana bassúıek qaıta qalpyna keltiriledi. Al Dj. Kestl salǵan sýreti boıynsha Ábilqaıyrdyń bet-beınesin dóńgelek júzdi dep qabyldadyq. Bulaı salý sýretshiniń ózindik avtorlyq qoltańbasy eken. Alaıda Ábilqaıyr hannyń bassúıegi qaıta qalpyna keltirilgende onyń at jaqty ekeni dáleldendi. Sol sııaqty Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda Ortalyq memlekettik mýzeıdiń bastama bolýymen Keıki batyrdyń bassúıegi Kýnstkameradan alynyp, taǵy da vengr antropologtary zerttep, bassúıek týǵan jeri Qostanaıda arnaıy musylmandyq rásim oryndalyp, jerlendi.

Sondaı-aq, qazaq tarıhyndaǵy úsh bı – Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bıge kelsek, Áıteke bıdiń jerlengen jeri Nuratadan bassúıegi alynyp, bet-júzi qalpyna keltirilip, naqty bet-júzi Ortalyq memlekettik mýzeıdiń 5 tomdyq enıklopedııasynda jarııalandy. Antropologııa qaı jasta qaıtys boldy, sol jastaǵy bet-beıneni kórsetedi. Osylaısha, birqatar batyr men tulǵanyń bet-beınesin anyqtap aldyq. Al ómirden ótken qanshama batyrdy epostyq jyrǵa qarap, keń ıyqty, qalyń qabaqty, qoıý qasty dep sýretteı beremiz. Eger olardyń naqty jerlengen jeri belgili bolsa, memlekettik deńgeıde ózimizde de zerthana ashyp, jan-jaqty teksere alar edik. Oǵan memlekettiń áleýeti jetedi. Qazir biz kóbinese Reseı men Vengrııaǵa júginemiz. Sebebi bizde antropologııa ǵylymy kenjelep qaldy. Antropologtar sany az. Bárimiz Qazaqstanda jumys istep júrgen reseılik antropolog E.P. Kıtovqa jalynamyz. Jalǵyz ózi arheologtarǵa jetpeıdi. Oǵan kezekke turamyz. Tipti, bir jyl boıy kezek jetpese, kelesi jylǵa jazylýǵa týra keledi. Demek, uly dala tulǵalaryn zerttegende basty nárse – olardyń bet-beınesi der edim. Árıne, barlyǵynyń bet-júzin qaıta qalpyna keltirý múmkin emes. Biraq ǵalymdar naqty aqyldasyp, «myna kisilerdiń bet-beınesin anyqtaıyq» dese, eń bolmasa taǵy da bes tulǵanyń bet-júzin qaıta qalpyna keltirsek degen arman bar. Bul Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna úlken syı bolar edi.

Taǵy bir aıta ketetin másele – metallýrgııa. Saryarqadaǵy metallýrgııa oshaǵy IýNESKO-nyń aldyn ala bazasynda tur. Bul osy uıymnyń tarıhı-mádenı muralar álemdik bazasyna ótken joq. Qazir aldyn ala bazada 13 eskertkish bar. Sonyń biri – Saryarqadaǵy ken oshaǵy. Iaǵnı, álemdik mura bazasyna ótý úshin bir ǵana saty qaldy. Bir aıta keterligi, Eýropanyń aýmaǵy kishkentaı keıbir memleketteri á degennen 45 eskertkishin engizgen.

Endi alma men qyzǵaldaqqa kelsek, bul biz úshin tosynsyı sııaqty boldy. Alma men qyzǵaldaq – ósimdik. Qazaqtardyń ósimdikke qatysty ózindik dúnıetanymy bar. Ósimdikti turmysta jıi paıdalanamyz. Onyń búkil beınesi qolónerde tur. Negizgi ósirip otyrǵanymyz – mal sharýashylyǵy. Onyń tutynatyn qoregi – ósimdik. Búkil aǵash buıymdary ósimdikten jasalady. Munyń úlken etnografııalyq máni bar. Bul jerde qazaqy dúnıetanymdy býdandastyrylǵan emes, jabaıy almadan izdeý kerek. Jabaıy alma taý bókterinde ósedi. Jabaıy alma piskende sol aýyldyń balalaryn úıde ustaý múmkin emes. Qazaq alma júzdi, alma moıyndy, alma keýdeli, alma erindi degen teńeýler qoldanǵan. Al bizdiń petroglıfterdegi beınelerdi, tasqa salynǵan sýretterdi qarasaq, kóbinese taýeshki, taýteke, buǵy, arqar. Bunyń barlyǵy taý ańdary. Sol ańdardyń qoreginiń biri – jabaıy alma. Baıyrǵy emshiler adamdy tek maldyń maıy, sorpasymen emes, shóptermen de emdedi. Mine, olar jabaıy almanyń dánegi arqyly júrek-qan tamyrlary, jemsaý aýrýyn jazǵan. Almaty qalasyndaǵy Býtakovkada qola dáýiriniń qonysynan jabaıy almanyń dáni jınalǵan ydys shyqty. Ony Arheologııa ınstıtýtyndaǵy belgili arheolog A.Gorıachev tapty.

Qazaq halqynda «Qyzǵaldaq maı» degen ǵuryp bar. Qazirgi kezde aıtylmasa da, aýyl aqsaqaldarynyń aýzynda júr. Baıyrǵy jazbalarda, Ortalyq memlekettik mýzeıdiń enıklopedııasynda bar. Qyzǵaldaqtyń gúl ashatyn kezeńi sanaýly kúnder. Sáýir aıynyń aıaǵy men mamyr aıynyń basy. Bir qyzyǵy, alma men qyzǵaldaq bir mezgilde gúldep, bir ýaqytta túsedi eken. Al qyzǵaldaq gúldegen ýaqytta sútten alynǵan maı qyzyl bolady. Jalpy, maıdyń túsi maldyń jegen shóbiniń túsine baılanysty. Aýyl áıelderi dastarqan jasap, qyzǵaldaqtan alynǵan maımen sháı bergen. Ony «Qyzǵaldaq maı» ǵurpy dep ataǵan.

Nemis dárigeri hám saıahatshy Rıhard Karýttiń qazaq dalasyna kelgeni belgili. Onyń mamandyǵy dáriger bolsa da, etnografııaǵa, tarıhqa jaqyn. Ol HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Mańǵystaý óńirine úsh ret kelgen. Eń sońǵy ret 1903 jyly at basyn tirepti. Osy úsh ret kelýiniń nátıjesinde «Mańǵystaýdaǵy qazaqtar men túrkimender» degen eńbek jazyp, ol 1911 jyly Sankt-Peterborda jaryq kórdi. Karýttyń nemis tilindegi jazbasyn E.Petrı orys tiline aýdarǵan. Demek, qyzǵaldaq pen almany aıtqanda ońtústik-shyǵys óńiri ǵana eske túsedi. Al Qazaqstannyń shóldi aımaqtarynda osyǵan qatysty tanym boldy ma eken degen oımen Karýttyń eńbegin ashtym. Sóıtsem, ol Mańǵystaýda otyryp teriden jasalǵan er toqym týraly jazady. Oǵan qyzǵaldaqtyń oıýyn beder arqyly túsiredi. Terige túsken beder ómirbaqı ketpeıdi. Á.Qasteev mýzeıiniń sándik-qoldanbaly óner zalynda qyzǵaldaq salynǵan jibek dastarqan bar. Ortalyq mýzeıde saǵat, qos bilezik bar. Bir aıta keterligi, qyzǵaldaqtyń sabaǵy men japyraǵy birge berilgen. Bul – ósý, óný, órkendeý degen ıdeıadan týǵan. Sondaı-aq, HV ǵasyrda salynǵan Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi sáýlet jáne ǵımarat sanatpen IýNESKO-nyń mura tizimine endi. Osy ǵımarattyń ishki jáne syrtqy qaqpasynda oımyshtap salynǵan qyzǵaldaq oıýy tur. Jáne syrtyndaǵy emalmen salynǵan kirpishte de tur.

IýNESKO-ǵa Qazaqstan men Ózbekstanǵa ortaq Tıan-Shan taýlarynyń batys bóligi tabıǵat eskertkishi degen sanatpen engen. Oǵan Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy kiredi. Elbasy maqalasynda qyzǵaldaq pen almanyń Tıan-Shan taý eteginde ósetinin aıtty. Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 35 túri ósedi. Sonyń 12 túri Qyzyl kitapqa engen. Onyń tuqymyn shetelge shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Osy turǵyda Gollandııany gúldiń otany deımiz. Biraq bul el qyzǵaldaqtyń emes, raýshan gúliniń otany eken. Gollandııa Qazaqstanda ósetin qyzǵaldaq gúliniń tuqymyn eline aparyp, ósirip, oǵan «Nursultan Nazarbaev» dep at beripti.

Atqa miný mádenıetine toqtalaıyn. Jalpy, qazaq muny salt attylar mádenıeti deıdi. Atqa miný saltymyz Botaı mádenıetinen bastalady. Botaı mádenıetinde attyń artqy tuıaǵynan jasalǵan ǵuryptyq buıymdar kóp bolǵan. Sebebi jylqynyń kúshi artqy tuıaqqa túsedi. Bir qyzyǵy, osy buıymdarda geometrııalyq órnek bar. Bul qazir kilemde, qorjynda kezdesedi. Sonaý Botaı mádenıetindegi geometrııalyq órnek urpaqtan-urpaqqa jetti degen sóz.

Ahmet Toqtabaı: Menińshe, bul jylqynyń asyǵy emes, sompaıdaǵy geometrııalyq órnekter. Jylqynyń denesinen tabylǵan bar súıek, qyl qasıetti sanalǵan. Arheologtar Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy Qazaqstan qalalaryn kóp zerttedi. Biraq Uly Jibek joly boıynsha Qytaı «Bir jol, bir beldeý» degen máseleni erekshe qolǵa aldy. Bul týraly sheteldiń saıasatkerleri basqasha pikir aıtýda. Máselen, Qytaıdyń sý joldarynyń bárin Amerıka jaýyp tastapty. Ol turmaq, byltyr Qytaıdyń saýda kemelerin Vetnam júrgizbeı qoıdy. Sondyqtan Qytaı «Bir jol, bir beldeý» arqyly Azııa qurlyǵyna Eýropa arqyly shyqpaqshy deıdi. Menińshe, Uly Jibek joly dep aıqaılaı berýdiń keregi joq. Munyń artynda Qytaıdyń úlken saıasaty jatyr. Nege deseńiz, joldyń bárin Qytaı memleketi salyp jatyr. Olardyń maqsaty – qurǵaq jol arqyly Eýropaǵa taýaryn jetkizý.

Jańabek Shaǵataı: Negizi Uly Jibek jolynyń Qazaqstan boıynsha ótetin tarmaǵy qansha?

Talas Omarbekov: Jalpy, Uly Jibek joly Qazaqstannan tys. Negizgi tarmaǵy Ózbekstan, Ferǵana, Qashqarııa jaǵymen ketedi. Bizden tek janama joldary ǵana ótedi. Uly Jibek joly Ispıdjabqa deıin sara jol dep atalǵan. Odan ári qaraı Ispıdjab joly dep ataldy. Osylaı qalalar arasy joldarmen jalǵasqan. Munyń basy Shanannan bastalady. Bul Qytaıdyń burynǵy astanasy.

Jańabek Shaǵataı: Munyń bári bolashaq urpaq úshin kerek. Sondyqtan tarıh qoınaýyna búgip jatqan syrdyń bári ashylýy qajet. Solaı emes pe, Kenjehan Muhamedıqyzy?

Kenjehan Muhamedıqyzy: 41 jyl ustazdyq etip kelemin. Bul jerde tarıhtan tereń qazyp aıtyldy. Bul maqala «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jalǵasy. Bizde talqylaý kóp. Biraq sonyń tájirıbelik júzinde oryndalýy qalaı? Sóz ben is qabysa ma? Munyń bárin mektepke aparyp tirep qoıamyz. Balaǵa qosymsha sabaq retinde úıip beremiz. Onyń jas ereksheligi eskerilmeıdi. Qazir balalar 0-synyptan aǵylshyn, 3-synyptan kompıý­ter úırenedi. Bala robotqa aınala ma dep qorqamyn. Taǵy bir másele, «Uly dalanyń jeti qyrynda» Ólketaný týraly aıtylady. Muny burynnan mektepte oqytamyz. Ólketanýdy ár óńirdiń ákimshiligine tapsyrý kerek. Bul esep úshin istelmeýi kerek. Myna máseleni aıta ketsem deımin. Kezinde Kólsaı kóli jaǵasyndaǵy Kúrmekti aýylynda arqar-merınos qoıyn ósirgen shopan bolyp jumys istegen azamattardy qurmet tuttyq. Negizinde shopannyń eńbegi orasan. Á.Qasteev olardyń portretin salǵan. Keıin aýdannyń Ólketaný mýzeıinde turdy. Bir qyzyǵy, qazir alynyp tastaldy. Mine, Ólketaný osydan bastalmaı ma? Ár ólke óz qaharmandaryn ulyqtasa eken. Eńbek adamyna degen kózqaras ózgerdi me? Shyn máninde, ákimdiktegilerden ne atqaryldy, ne josparlandy, bárinen esep alyp otyrý kerek. Sondyqtan qarapaıym halyqtan bastap, bılik ókilderine deıin jumyla kirisip, qolǵa alý qajet. Balaǵa tárbıeni memlekettik deńgeıde muǵalim beredi, al adamgershilik, ulttyq tárbıeni ata-ana sińirýi kerek.

Hangeldi Ábjanov: Iá, balaǵa aldymen ata-ana jaýapty. Biraq ata-anasy tańerteń ketip, keshke keledi. Shetelde 2-3 balasy bar azamattarǵa jeńildik beredi. Eki-úsh balańyz bolsa, nesıeniń 30 paıyzyn, al kóp balasy bolsa nesıesin jaýyp beredi. Bizde she? 2 bala bolsa da, 5 bala ómirge ákelse de, 10 myń teńgege jetpeıdi.

Ahmet Toqtabaı: Bıyl Reseı qazaqtarynyń zertteý ekspedıııasyna qatystym. Reseıde 52 ult turady. Onyń ishinde kóp bala taýyp jatqan – qazaqtar. Buǵan «Ana kapıtaly» jaqsy áser etken syńaıly. Orystyń ózi ósý jaǵynan úshinshi orynda. Menen «sizderde «Ana kapıtaly» nege joq?» dep surady. Ne derimdi bilmedim. Úkimet jaǵdaı jasasa, halyq sany kóbeıer edi.

Jańabek Shaǵataı: Iá, «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» dep Shákárim aıtqandaı, «Uly dalanyń jeti qyry» týraly kóp aıtýǵa bolady. Tipti, baıqaýymsha kókeılerińizde talaı jaıt, talaı sóz jatqan sııaqty. Alda talaı talqylar sát týar. Kelgenderińizge, pikir bóliskenderińizge kóp rahmet!

 

Tilip túsken tirkester:

Beksultan Nurjekeuly, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri:

– Kez kelgen nárseni júıege salý úshin adam balasyna bilim kerek. Bir tarıhshynyń aıtqanyn ekinshisi tyńdamasa, eshqashan oı-óris te, ǵylym da damymaıdy. Shyndyqqa júginý kerek. Birimiz «ejelden otyryqshy el bolǵanbyz» desek, ekinshimiz «baǵzydan kóshpeli halyqpyz» deıdi. Ekeýiniń de jóni bar. Óıtkeni ata-babamyz maldy da baqqan, qala da salǵan. Sonyń bárin teń tarazylaý kerek. Kúni keshegige deıin kóshpeli ómir súrdik. Al qalalardy qazaq salmaǵanda syrttan bireý salyp berdi me? Aqyrtastyń salynǵan ýaqyty Shyńǵys hannyń zamanyna saı keledi. «Aqyr» degen ne ekenin bilmeıtinder kóp. Ony Maıqy bıdiń tuqymy Kórkembek degen kisi bastaǵan 300 qurylysshy jotanyń ózinen qazylǵan tastarynan qashap jasaǵan. Maıqy bıdiń dáýirinen beri qaraı tas qashaýshylar ózimizde bolǵan. Ózimizdi baǵalaý az. Kejegemiz keri tartyp júremiz. «Álippe» degen ádemi ataýdy «Saýat ashý» dep qurttyq. Bul – ulttyq qalyptasý negiziniń sabaqtastyǵyn buzý.

Talas Omarbekov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Elbasynyń maqalasynan týyndaıtyn nárse – qazaq tarıhyn jazýda qazaq halqynyń basqa halyqqa uqsamaıtyn ózine tán ereksheligi bar ekeni eskerilgen. Munda derekter molynan qamtylǵan. Aýyzsha tarıh, arheologııalyq derekter bar. Qazaq halqynyń qalyptasýy, ejelgi orta ǵasyrdaǵy qazaqtyń turmysy eshkimge uqsamaıtyn tarıh ekenin túsinýimiz kerek. Sondyqtan qazaq halqynyń qalyptasýyn egjeı-tegjeıli jazyp, tarıh betinde qaldyrý qajet.

Hangeldi Ábjanov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Demografııanyń zańy boıynsha qazaq halqy HH ǵasyrda joıylyp ketý kerek edi. Óz elimizde 29 paıyz ǵana boldyq. Tilimizden aırylyp qala jazdadyq. Biraq bizdi saqtap qalǵan ata-babamyzdan qalǵan mádenı-rýhanı mura. Aýyz ádebıetimiz 100 tommen shyqsa, 5 myń kúıimiz jaryq kórdi. Elbasy maqalasy mol qazynany beınelep jetkizgen sáti. Sol qazynanyń arqasynda Ahmet Baıtursynov zamanynan joq izdegen halyq óziniń baılyǵymen, murasymen qaýyshyp otyr. Bári baıandy bolyp, Qazaqstan qazaq halqynyń memleketi ekenin tanytaıyq. Ózindik tabıǵı bolmysymyz, tarıhymyz, mádenıetimizben ǵana álemdik órkenıetke ene alamyz.

Ahmet Toqtabaı, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Dúnıejúziniń 30-dan astam elinde jylqy mýzeıi bar. Qazaqstanda jylqy mýzeıin ashý týraly 15 jyl buryn aıtqan edim, onyń konepııasyn da jasadym. Neshe zaldan turatynyn da josparladym. Sondyqtan jylqy mádenıetin álemge tanytqan halyq ekenimiz ras bolsa, jylqy mýzeıin ashýymyz kerek.

Nábıjan Muhametjanuly, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Eýroentrıstik kózqarasty ustanatyndar Qazaqstan keńistigindegi órkenıetke qazaq halqynyń ákelgen úlesi týraly aýyz ashpaıdy. Tipti, uly ımperııalar – ǵun, túrik ımperııasy bolsyn Qazaqstanmen baılanysy bar demeıdi. Árıne, sońǵy kezde Qazaqstan tarıhyn zertteý isinde ilgerileýshilik bar. Qazaq dalasynda kóshpendiler, otyryqshylyq, ónerkásip, saýda órkenıeti bolǵan. Demek, qazaqty kemsitip, nadan etý kózqarasynan arylý kerek.

Táttigúl Qartaeva, QazUÝ professory:

– Osy maqala jarııalaný qarsańynda IýNESKO-nyń álemdik muralar tizimine Qorqyt ata murasy engizildi. Kelesi kezekte Kóruǵly jyrlary tur. Uly daladaǵy Qorqyt atanyń jyrlary materıaldyq emes mádenı muralar tizimine Túrkııa, Qazaqstan, Ázirbaıjan atynan tirkeldi. Al jylqy mádenıetine tıesili kókpar oıyny Qyrǵyzstan atynan tirkeldi. Biz asyqty tirketip aldyq. Eger kókpar boıynsha erterek áreket jasaǵanda, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstanǵa tıesili bolar edi. Biz kókpar tartyp ósken halyqpyz. Jylqy mádenıeti qazaqpen bir ekeni dúıim jurtqa málim.

Kenjehan Muhamedıqyzy, №100 mektep muǵalimi:

– Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy árbir adamnyń júregine uıalap, iske asýyna bárimiz atsalysaıyq. Kelesi jyly «Jastar jyly». Demek, jastar osy maqalada aıtylǵan dúnıeni oryndaýǵa bilek sybana kirissek, quba-qup.

 

 Daıyndaǵan Dınara Myńjasarqyzy

Sońǵy jańalyqtar