29 Qarasha 2018, 19:05 871 0 Qoǵam "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

EŃSELI ELDIKKE EŃBEK JETKIZEDI

Osydan úsh jyl buryn, 2015 jyly «Folıant» baspasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Ómir ótkelderi» atty suhbat kitabyn jaryqqa shyǵarǵan bolatyn. Bir ókinishtisi, óte az tırajben. Kitapta jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovqa óziniń ómiri jaıynda áńgimeleı otyryp, Elbasy zaman, qoǵam, adam týraly tereń tolǵanǵan edi. Ásirese, Elbasynyń eńbek týraly, el egemendigi týraly aıtqandary árbir adamǵa tereń oı salatyny talassyz.

***

Ómir bolǵan soń onyń asýy da, saıy da, ártúrli burylystary men bultarystary da bolady, barlyq jerde birdeı túp-túgel durys sheshim qabyldaı berý de qıyn. Biraq ómirde eshqashan adastyrmaıtyn, eshqashan qatelestirmeıtin, árqashan abyroıǵa bóleıtin bir jol bar. Ol jol – eńbek joly. Eńbektiń adam ómirindegi, qoǵam ómirindegi alar ornyn qalpyna keltirý joly. Biz osy jolmen júretin bolamyz. Men óz basym ómir boıy eńbekti tý etip ustap kele jatqan adam retinde halqymdy da osy jolǵa shaqyramyn. Zamandy ózgertetin de, qoǵamdy ózgertetin de, adamdy ózgertetin de tek eńbek, eńbek jáne eńbek qana. Osyny umytpaıyq. Eńbek bolǵanda onyń sıpaty da qazir birshama ózgergenin, burynǵy qara jumystyń azaby áldeqaıda azaıǵanyn da eskerýimiz kerek. Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda búkil Keńes Odaǵynda qol eńbegimen shamamen 50 mıllıon adam aınalysqan eken.

***

Sol mindettiń údesinen shyǵýǵa umtylýymyz kerek. Munaıy men gazy joq el sııaqty ómir súrýge úırenip, shıkizat baǵasynyń álemdik konıýnktýrasyna táýelsiz konomıka qurýymyz kerek. Naǵyz táýelsizdik –konomıkalyq táýelsizdik. Qazaqstannyń táýelsizdigi – osyndaı táýelsizdik. Ol táýelsizdikti kún saıyn, aı saıyn, jyl saıyn nyǵaıtyp otyrýǵa tıispiz. Munyń kepili – jasampazdyq jumys, eseli eńbek. Taǵy da aıtamyn: biz úshin eńbek – sheshýshi ulttyq faktor. Qandaı ult bola alatynymyzdy qalaı jumys isteıtinimiz aıqyndaıdy. Eńseli eldikke eńbek jetkizedi.

***

Mine, másele sonda. Bireýler qaıta qurý kezindegi qulshynyspen, bireýler jarııalylyq kezindegi jelpinispen ózderi bárin o bastan bilgendeı sóıleı, jaza bastady ǵoı ana jyldary. Rasynda da, men ózim áýelden-aq josparly konomıkanyń barlyq jaǵyn birdeı kóre qaldym, bárin birden bile aldym demeımin. Jańa memleket qurý jumysyn, ásirese, ındýstrııalandyrýdy, soǵystan kúıregen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirýdi jyldar boıy josparly túrde júrgizgenniń arqasynda elde talaı irgeli sharýalar atqarylǵandyǵyn eshkim de teriske shyǵarmaıdy. Biraq ol konomıkanyń adamdardyń muń-muqtajynan múlde qol úzý qaýpi bar ekenin atymen kórmeý de múmkin emes edi.

Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryndaǵy álemdik konıýnktýra Keńes Odaǵyna ábden qolaıly boldy. 1973 jylǵy arab-ızraıl soǵysynan keıin munaı ksporttaıtyn musylman elderiniń sheshimi boıynsha munaıdy óndirý de, ony syrtqa shyǵarý da qatty shekteldi. Sol-aq eken álemdik rynokta munaıdyń baǵasy aspandap ketti. Buryn barreline 13 dollar tólenetin munaıdyń 1 barreli 34 dollarǵa kóterildi. Al Keńes Odaǵy ksportynyń negizgi kózi munaı bolatyn. Tek munaıdy shetke shyǵarýdyń ózinen el jylyna shamamen 16 mıllıard dollar paıda tabatyn. Ol dollardyń naqty satyp alý qabileti tipti basqasha, árıne. Sol kezde bizdiń dúkenderimizge ımporttyq taýarlar qaptap túsip jatatyn. Munaı dollarlaryna halyq tutynatyn buıymdardy kóptep satyp alý múmkindigi ál-aýqatty jaqsartý jóninde elde ájeptáýir jumys jasalyp jatqandaı áser de qaldyrǵany bar. Alaıda sekseninshi jyldardyń ortasyna qaraı jaǵdaı atymen ózgerip sala berdi. Saýd Arabııasy az ýaqyttyń aıasynda munaı óndirýdi úsh eseden artyq ósirýge qol jetkizip edi, munaıdyń bir barreliniń baǵasy 10 dollarǵa quldyrap tústi de ketti. Munyń ózi Keńes Odaǵyn qarjylyq turǵydan da, bıýdjettik turǵydan da birden sazǵa otyrǵyzdy. Munaı qarajatyn qylǵytyp jutýǵa eseptelip qalǵan konomıka kúırep tústi, óıtkeni el basshylyǵy sharýashylyq mehanızmderin qaıtadan qurý úshin naqty eshteńe de jasamaǵan bolatyn. Bul – barsha elder sabaq alatyndaı tarıh taǵylymdarynyń biri. Meniń biz munaıy men gazy joq el sııaqty ómir súrýge  úırenýimiz kerek, álemdik shıkizat baǵasyna táýeldilikten  qutylýymyz kerek dep qaıta-qaıta aıta beretinim, birazdan beri údemeli ındýstrııalyq-ınnovaııalyq damý baǵdarlamasyn qolǵa alyp jatqanymyz sodan. Jer astynyń  baılyǵy erte me, kesh pe túbi bir taýsylmaı qoımaıtynyn  udaıy umytpaýymyz kerek.

Ábden qıǵashtanyp ketken konomıkanyń bir úlgisi  bizde edi. Mynany ǵana aıtaıynshy: bizdiń kásiporyndarymyzdyń 95 paıyzy Ortalyqtan basqarylatyn. 95 paıyzy!.. Buǵan túsiniktemeniń keregi joq shyǵar. Ortalyq  Komıtettiń hatshysy qyzmetine saılana salysymen aınalysqan birinshi iri sharýam – Ekibastuz lektr stansalary shoǵyrynyń qurylysy kezinde búkil eldegi kókeıge  qonymsyz jaǵdaıǵa kózim anyq jetti. Quny mıllıondyq stansalar salýǵa aqsha tabylady, al quny myńdyq balabaqshalar salýǵa tabylmaıdy. Sol tusta Qazaqstanda halyq tutynatyn taýarlardyń alpys paıyzy ózge respýblıkalardan jetkiziletin. Qyryq mıllıonnan astam qoıy bar (bir kezde onyń sanyn 50 mıllıonǵa jetkizemiz dep te jantalasqanbyz) Qazaqstanda jurt qaı jerde de ettiń kezegine shubap turyp jatatyn. Óıtkeni bizde et óńdeý kásiporyndary oılastyrylmaǵan. Sodan keıin qoı eti sol týsha kúıinde vagon-vagonymen syrtqa jiberile beretin.

***

...Keńes konomıkasyn turalatqan taǵy bir jaǵdaıdy da aıta keteıin. Ol – áskerı-ónerkásiptik keshenniń shyǵyndary. Qazaqtyń «Attyǵa erip jaıaýdyń tańy aıyryldy» degen sózi osyndaıda eske túsedi. Kapıtalıstik júıe, NATO elderi «qyrǵı-qabaq soǵys» jaǵdaıynda qarýlanýdy ońdy-soldy qarqyndata berdi, strategııalyq tepe-teńdikke qol jetkizemiz dep Keńes Odaǵy da tapqan-baqqanyn qarýlanýǵa, áskerdi jabdyqtaýǵa jumsap jatty. Bar aıyrmashylyǵy jańaǵy mindetti sheshýge olardyń bıýdjetiniń shamaly bóliginiń ózi jetip jatatyn, al qarýlaný shyǵyndary bizdegi bıýdjettiń bel omyrtqasyn opyryp túsiretin. Onyń ústine óte joǵary deńgeıge kóterilgen áskerı tehnologııa jetistikteri azamattyq kásiporyndarda atymen paıdalanylmady. Sóıtip, kók júzindegi zymyraǵan ushaqtardy múltiksiz atyp túsiretin tehnıkasy bar el (sonaý alpysynshy jyldardyń ózinde bizdiń PVO amerıkalyq Paýrstiń shpıon ushaǵyn 10 myń metrlik bıiktikte jaıratyp edi ǵoı) qarapaıym ǵana halyq tutynatyn buıymdardy sapaly etip jasaýdy úırenbeı-aq qoıdy. Sonaý ǵaryshta korablderdi túıistire alatyn el ózi jasaǵan máshınelerdiń ishine aýa retteıtin qondyrǵy – kondııoner ornatýdy bilmegen soń ne aıtýǵa bolady? Áskerı-ónerkásiptik keshenniń ne suraǵanynyń bári beriletin bıýdjetten. Munyń ózi beıne bir konomıka ishindegi konomıka sııaqty edi. Sonsha shyǵyn jumsalǵan áskerı salanyń shyn shamasy Máskeýdiń Qyzyl alańyna bir áýesqoı jigit basqarǵan sporttyq ushaq tapa-tal túste kelip qonǵanda anyq kóringen joq pa? Áskerı-áýe kúshteri ol ushaqty da, ushqyshty da aıaǵan joq qoı, atyp túsire almady ǵoı. Al endi osyndaı jaǵdaıda jańaǵy aıtqan basqarýshy apparattyń jónsiz ósirilýi de konomıkaǵa qosymsha aýyr salmaq saldy. 1985 jylǵa qaraı KSRO-daǵy úlkendi-kishili bastyq ataýlynyń uzyn sany 18 mıllıon adamǵa jetken eken. Sonda jumys isteıtin alty-jeti adamǵa bir bastyqtan kelip tur ǵoı. Olardyń jalaqysyna, apparatty ustaýǵa jyl saıyn bıýdjettiń 10 paıyzy jumsalatyn. Kompartııanyń qatary da retsiz ósip, partııa músheleriniń sany 19 mıllıonǵa barǵan edi. Partııa músheleriniń qatary qalyńdaǵan saıyn partııalyq apparattyń da úlkeıe beretini ózinen-ózi túsinikti. Máskeýdegi joldastarymnyń biri aıtqan KOKP Ortalyq, komıtetiniń apparatyndaǵy jaýapty qyzmetkerlerdiń sanynyń ózi 1500-ge jetti degen sóz esimde qalypty.

Partııanyń óz ishinde de irip-shirý bastalǵany janymyzǵa qatty batatyn. Brejnevtiń estelikter broshıýralary úshin ádebıet salasyndaǵy Lenındik syılyqqa ıe bolýy, sóıtip, jazýshylyǵy jaǵynan Sholohov, Leonov, Áýezov sııaqty klassıkterdiń qataryna aparylyp qoldan  qoıylǵany sonyń bir kórinisi edi. Onyń ınsýlt alǵanyn, sodan keıin-aq durystap sóz sóıleýden qalǵanyn bárimiz de biletinbiz.

Keńes konomıkasynyń qıyn kezeńge tirele bastaǵanyn seziný úshin úlken suńǵylalyqtyń keregi joq bolatyn. Kez kelgen dúkenge bas suqsańyz osynshalyq tabıǵat baılyǵy, osynsha jeri, osyndaı eli bar memlekette mundaı jaǵdaıdyń oryn alýy jónsiz ekendigi oıǵa kelmeı qoımaıtyn. Keıinnen toqyraý degen atqa ıe bolǵan keleńsiz kezeń bizdiń bosaǵamyzdan sol tusta attaǵan.

El konomıkasynyń qandaılyq syrqaýly ekendigin 1984 jylǵy kóktemde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndalǵan kezde burynǵydan da aıqyn sezine tústim. Keńes Odaǵynyń sharýashylyq júıesi keıde kezdeısoq faktorlarǵa táýeldi bolatyn. Shyn máninde ol elde sózdiń tolyq maǵynasyndaǵy josparly konomıka ornyqpady deýdiń de jóni bar. Negizinde, jumysty josparlap júrgizý jaman da nárse emes qoı. Eńbek resýrstary artyq jınalyp qalsa-aq sol qalaǵa 10-15 myń jumys orny bar alyp kásiporyndar salyna beretin. Ol ne shyǵarady, ol ónim suranysqa ıe bola ma, óte me, ótpeı me dep bas qatyrýdyń qajeti joq. Óıtkeni qaı kásiporynnyń ónimderin qaı jer alatyny aldyn ala belgilenip qoıylǵan. Alýshynyń tańdaý múmkindigi joq bolǵandyqtan shyǵarýshynyń sapany jaqsartýǵa umtylysy da joq. Óıtkeni dál sol taýardy dál sol jer dál sol baǵamen satyp alýǵa tıis ekenin jurttyń bári biledi. Úlken-úlken máselelerdiń ózi kóbine-kóp sol máseleni sheshe alatyn adamnyń aldyna kire alýyńa, oǵan tıisti adamǵa telefon soqtyra alýyńa ǵana baılanysty bolatyn.

***

Adam qoǵamnan tys tura almaıdy degendeı, árıne, búkil eldegi jalpy jaǵdaı Qazaqstanǵa da tán ekendigi túsinikti. Istiń bar máni qalaıda, qaıtkende de jospar oryndaýǵa tirelip turǵan soń sharýashylyq basshylary joǵaryǵa raport berýdi ǵana kózdep, keı jyldary tipti sovhozdar men kolhozdardyń qambasyndaǵy sońǵy dánine deıin memleketke ótkizip jiberetinin, dál sondaı qurama jemdi keıinnen mal azyǵy úshin úsh ese qymbat baǵasyna satyp alýǵa májbúr bolatynyn buryn bir aıtqanmyn. Men Úkimet basyna kelgenge deıin eshqashan aýyl sharýashylyǵynyń máselelerimen tikeleı aınalyspaǵan edim.

Sovmın Tóraǵasy qyzmetine kirisken soń baıyptap, boılap qarasam agrarlyq sala ábden bylyǵyp bitken eken. Kózboıaýshylyq munda tipti shekten shyǵypty. Jeke malyn otarǵa qosyp qoıyp, shopannyń aılyǵyna, memleket daıyndaǵan jem-shóppen ósire berý degen ábden beleń alyp ketken, tipti jurt nazar aýdarmaıtyn jaıǵa aınalǵan. Ondaı jeke maldyń kóptigi sondaı (bir sovhozda esepte joq toǵyz júzge jýyq mal basy anyqtalǵany esimde qalypty), sanaq kezinde jalpy esepke qosa salady da, ár júz saýlyqtan alynatyn tóldiń sanyn arttyryp shyǵa keledi. Bul jaǵynan ondaı mal sharýashylyq basshylaryna tıimdi de bolyp shyǵady. Al shyn máninde memleket menshigindegi mal talan-tarajǵa túsip, ábden azaıyp ketken. Mysaly, mal sanaǵy qaıta júrgizilgende bir ǵana burynǵy Semeı oblysynda 330 myń bas maldyń jetispeıtini anyqtalǵany bar. Aqyry, bul máseleni Bıýronyń aldyna qoıyp, búkil respýblıkadaǵy mal basyn qaıta sanatýdy usyndym. Alǵashqyda qoldaý tappaǵan soń qaıtadan jazbasha usynys jasadym. Tańǵalarlyq jaǵdaı – máseleniń mánin anyqtaýǵa úzildi-kesildi tyıym salyndy. Sóıtsem, respýblıkadaǵy jaǵdaı týraly Máskeýge berilip jatqan resmı aqparattardy joqqa shyǵarýy múmkin qadamdardyń eshqaısysyna da ruqsat etilmeıdi eken. Aqyry, biz bul sharýany Halyqtyq baqylaý komıtetiniń kómegimen qupııa túrde atqaryp shyqtyq, kóp, tipti kóp bylyqtyń betin ashtyq.

***

Solaı bolatyny – Máskeý shý shyǵady-aý, narazylyq týady-aý degen respýblıkalarǵa ózgeshe óbektep qaraıtyn. Momyn, kónbis qazaqtar kóteriledi-aý degen oıdy olar qaperine de almaǵan. Odaqtyq óndiristiń qurylymy da tizginge qol sozýǵa tipti múmkindik bermeıtin. Respýblıkadaǵy barsha ónerkásiptiń, aýyl sharýashylyǵynyń 95 paıyzy Máskeýden basqarylatyn. Bizdiń tikeleı qaraýymyzǵa tek tamaq, jeńil ónerkásip jáne halyqqa turmystyq qyzmet salalary ǵana qaldyrylatyn. Óz jerimizdegi keı nysandarǵa da bara alamıtynbyz. Mysaly, Baıqońyr ǵarysh aılaǵyna qazaqstandyq jýrnalısterdiń tabany táýelsizdik jaqyndaǵanda, 1989 jyly ǵana tuńǵysh ret tıdi.

Ulttyq respýblıkalardyń ózine ulttyq kadrlarǵa tıisinshe  múmkindik berilgen joq. Ol zamanda bıliktiń qaı satysynda da birinshi basshy qazaq bolsa, ekinshi basshy orys nemese kerisinshe etip qoıylatyn. Eń negizgi sebep qashanda konomıkada jatady. Qazaq jastaryn óndiriste jumys isteýge daıyndamady. Is júzinde ultty qalyptastyratyn jumysshy taby ekeni eskerilmedi. Nemese naǵyz ulttyń qalyptasýyna múddelilik bolmady degen de oryndy shyǵar. Tipti zaýyt jumysshylarynyń ishinde biliktiligi joǵary mamandyqtarǵa, tabysy mol oryndarǵa qazaq jastaryn qoımady. Ony men óz kózimmen talaı kórdim. Osy arada sol kezdegi jaǵdaıdyń áli kúnge túzelmeı kele jatqanyn da aıta keteıin. Óndiristegi máni sheshýshi mamandyqtardy ıgergen qazaq jastary áli de az. Bir kezdegi sebep, jańa aıtqanymdaı, jergilikti ult ókilderiniń qabiletine senbeý, sol arqyly halyqty kemsitý bolsa, qazirgi sebep basqasha. Qıyndyqtan qashqalaqtap turatyn, úlken isterden yǵyp júretin, jaýapkershilikten jaltaratyn jastarymyz jetkilikti. Osy zamanǵy eń qajet mamandyqtardy ózimiz ıgermesek, ol sharýany biz úshin kim atqarady?

1985 jyldyń sáýir aıynan bastalǵan qaıta qurý úderisi arqasynda qazaqtar da óziniń tarıhy, ulttyq órleýi, týǵan tiliniń taǵdyry týraly aıtyp, halyqtyń jartysyna jýyǵyn baýdaı oryp túsirgen ashtyqtyń aqıqatyn ashýǵa umtyla aldy. Ásirese, tildiń jaǵdaıy asa alańdatarlyq edi. Astanada – Almatyda jalǵyz ǵana qazaq mektebi bolatyn!.. Qazaq tiliniń qoǵamdyq mindetteri ábden tarylyp bitken-di. Ol is júzinde qoǵamdyq ómirdiń nebári on shaqty salasynda ǵana qoldanylatyn. Tipti bul tildiń shamasynyń ózi sondaı eken, negizinen folklordyń, ádebıettiń, ónerdiń tili eken, ǵylym men tehnıkanyń kúrdeli uǵymdaryn tolyq jetkize almaıdy eken degen sııaqty uǵymdar da keńinen taratylyp júretin. Bir otbasynda atasy men nemeresiniń eki tilde sóıleýi ábden qalypty jaıǵa aınalǵan edi. Tilder týraly zań jobasy talas-tartysqa túsken tusta meniń qazaq halqy assımılıaııa erneýine taqaý tur dep ashyna aıtqanym sondyqtan.

Odaqtyq ortalyqtyń tutas bir halyqtyń múddesin aıaqasty etetindigi, qazaqtardyń aıdyń-kúnniń amanynda, óz jerinde azshylyqqa aınalǵany, joq, durysy – aınaldyrylǵany (1989 jylǵy sanaqtyń ózinde qazaqtardyń sany respýblıka halqynyń 40 paıyzyna da jetpegen) ulttyq sanany ábden qorlap bitken edi. Qalalarda «qazaq qabattary» degen uǵym bolǵany ózińniń de esińde shyǵar? («Qazaq qabattary» dep lıfti joq úılerdiń birinshi jáne besinshi qabattaryn aıtatyn, jergilikti ult ókilderine páterler kóbine kóp sol yńǵaısyz qabattardan tıetin – S.A.). Sóıtip, respýblıkaǵa aty berilgen halyq shyn máninde óz jerinde ógeıge aınalǵandaı edi. Mádenıeti men tilinen, ulttyq beınesinen aıyrylý qaýpi tóngende qandaı halyqtyń da ashynatyny anyq. 1979 jyly Qazaqstanda nemis avtonomııasyn qurý týraly áńgime kóterilgende elınogradta ardagerler men jastardyń qarsylyq sherýine shyǵýy sonyń belgisi bolatyn. Biraq, Máskeý oǵan sátsiz ksperımentke qatysty kezdeısoq pızod sııaqty qaraı saldy. Ol oqıǵadan Ortalyq sabaq alǵan joq.

***

Jeltoqsan ulttyq sana-sezimimizdi dúr silkintti, halyq retindegi qasıetimizdi tanytty deımiz. Osy oqıǵadan keıin biz ózimizdi ózimiz tereńirek tanyp, óz baǵamyzdy bile tústik. Basqalar da bizdiń baǵamyzdy bile tústi. Qazaq halqynyń ishki birligin nyǵaıtýǵa da jeltoqsan kóp septesti. Bólingendi bóri jeıtinin bárimiz kórdik. Elimizdegi ultaralaq jarasymnyń qandaılyq baǵa jetpes baılyq ekenin baıyptadyq. Onyń bári ras.

Jeltoqsan – ult tarıhyndaǵy uly oqıǵa. Qarly qystyń qaharly kúnderinde basqa túsken sol synaq – óz bıligińniń óz qolyńda bolmaýynyń saldary. Táýelsizdiktiń qadirine jetýimiz kerek, baqyt baǵasyn bilgenniń ǵana basynda turady dep aıtatynym sodan.

***

Buryn qalaı bolýshy edi? Bireý partııalyq, keńestik jumysty jóndep alyp júre almasa, ony qaıda jiberetin? Árıne, kásipodaq jumysyna. Ol sol jerde zeınetke shyqqansha typ-tynysh otyra beretin. Qaraǵandyda ereýil komıtetiniń múshelerimen sóılese júrip, men jumysshylar arasynan shyqqan jas deseń jas, qaıratty deseń qaıratty, saýatty deseń saýatty talaı adamdy kórip qýandym. Al biz bolsaq, kadr izdeı qalǵanda sharýany nomenklatýralyq anketalardy súzip shyǵýdan bastaımyz. Aıtqandaı, sol oqıǵa kezinde kózge túsken birneshe azamat egemendiktiń eleń-alań shaǵynda el aldyna shyǵyp, keńinen tanyldy, keıinnen Parlamentke depýtat bolyp ta saılandy, basshy qyzmetterge de joǵarylatyldy.

Qaraǵandydaǵy ereýil bizdegi bar máseleniń túpki máni adamnyń kásiporynnyń da, jerdiń de qojaıyny emestigi, sodan da onyń qazynanyń menshigine qalaı bolsa solaı qaraıtyndyǵy ekenin taǵy da kórsetip berdi. KSRO-daǵy eńbek ónimdiliginiń tómendigi, mysaly, amerıkalyq  jumysshynyń bir kún ishinde bizdegi jumysshydan úsh ese ónim shyǵaratyndyǵy adamdarymyzdyń osynshama jalqaýlyǵynan, sonshama biliksizdiginen emes. Bar bále ómirimizdiń de, ónimimizdiń de túpki nátıjemen baılanysty emestiginde. Óndirip isteseń de alatynyń sol aılyq, tańerteńnen keshke deıin jaı sendelip júrseń de alatynyń sol aılyq. Jaqsy jumys isteýdegi maqsat ne sonda? Ozat ataný ma? Qurmet taqtasyna jazylý ma? Gramota alý ma? Árıne,  olardyń da óziniń róli bar, áıtse de tek moraldyq kótermeleýmen alysqa bara almaıtynymyz anyq.

Keshegi ótken keńes zamanynyń tarıh sahnasynan ketýdiń basty sebebiniń biri – jappaı ıesizdik. «Qoǵamdyq menshik» degenniń ózi shyn máninde adamdyq menshiksizdik, ıaǵnı kádimgi ıesizdik bolatyn. «Ózińdiki ózińe, ottaı ystyq kózińe» degen sóz bar ǵoı. Qojaıyn kerek. Nege bolsa da. Múlikke de. Úıge de. Jumys ornyna da. Sonda ǵana adamnyń jeke basynyń múddeliligi bastalady. Qojaıyn elge de kerek. Jerge, sýǵa, ormanǵa, jer asty baılyqtaryna – bárine ıelik etpese bolmaıdy. Sondyqtan da men  KSRO Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý máselesin qaraǵan halyq depýtattarynyń III sezinde respýblıka Joǵarǵy Keńesi jerdi, onyń qazynalaryn, sýdy, ormandy, basqa da tabıǵat resýrstaryn  respýblıka menshigi dep jarııalaý quqyn ózinde qaldyrady degendi ashyq aıttym.

***

Birqatar mańyzdy kórsetkishter boıynsha bizdiń respýblıkamyzdyń jaǵdaıy eldiń basqa óńirlerimen salystyrǵanda táýirleý boldy. Buǵan biz bárinen buryn qalypty ahýaldy saqtaýdyń, jumysty durys uıymdastyra alýdyń arqasynda qol jetkizdik.

Áıtse de, daǵdarysty jaǵdaıdan tolyq, shyǵa alǵan joqpyz. Onyń basty sebebi – ondaǵan jyldar boıy respýblıka ónerkásibiniń qurylymy ábden bytysyp bitken edi. Sonyń saldarynan Qazaqstan eldiń tek shıkizat óndiretin óńirine aınalǵan edi. Bizdiń shıkizattyń qyzyǵyn basqalar kóretin. 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasynan keıin ortalyqtaǵy baspasózde Qazaqstan jasalǵan jaqsylyqty bilmedi, basqalardyń esebinen masyl kúıinde turyp jatqanyn umytty degen sııaqty áńgimege deıin  aıtqan maqalalar da shyqqan. Syrttaı qarasańyz, solaı da sııaqty. Qazaqstanda óndirilgen ulttyq tabys pen Qazaqstannyń ony damytýǵa paıdalanatyn ulttyq tabystyń aıyrmasy 5 mıllıard somdy quraıtyn. Sóıtip respýblıkaǵa jyl saıyn odaqtyq bıýdjetten eki-eki jarym mıllıon somdaı qarjy dotaııa túrinde beriletin.  Sodan baratyn da jeriniń asty da, ústi de baılyqqa toly  Qazaqstan dotaııalyq respýblıka degen attan qutyla almaı júretin. Al máseleniń mánisine tereńdeý qarasańyz,  basqasha qorytyndy jasaısyz. Respýblıka óz aýmaǵynda  ornalasqan ónerkásiptiń nebári 7 paıyzyna ǵana ıelik ete alatyn. Bıýdjettegi jańaǵy úılesimsizdiktiń syry bárinen buryn Qazaqstannyń ónimderine jónsiz tómen baǵa qoıylǵandyqtan ózge respýblıkalarmen saıma-saı aıyrbas jasaı almaıtynynda edi. Esimde qalǵany bir-eki jaıdy keltireıin. Aqtóbe oblysyndaǵy taý-ken kombınaty búkil eldegi hrom rýdasynyń 95 paıyzyn óndiretin. Kombınat onyń tonnasyn 27 somnan ótkizetin. Al syrtqy konomıkalyq baılanystar mınıstrligi álgi rýdanyń tonnasyn shetke 100 valıýtalyq somǵa satatyn.  Bylaısha qaraǵanda úsh ese ǵana artyq satqan sııaqty ma?  Olaı emes. Somnyń satyp alý qabiletin qosa esepteseńiz  rýdanyń baǵasy o bastaǵydan keminde 23 ese artyq bolyp shyǵady. Balqash mysy 16 ese qymbatqa satylatyn. Jańaǵy mınıstrlik valıýta túsiminen kásiporynǵa da,  óńirge de tas tatyrmaıdy. Eńbek ujymdary odaqtyq mınıstrlikterden óz tapqandarynyń az ǵana tabysynyń ózin qol jaıǵandaı kúıde surap júrgenderi. Buǵan qalaı tóze alarsyń?! Sol kezde balabaqsha salýdyń ózine Máskeýdiń ruqsaty kerek edi degenge búgingi adamdar senbeıtin de shyǵar. Osynyń bári áýel basta sondaı bir zymııandyqpen, alystan oılastyrylǵan. Mysaly, Qazaqstannyń batysynda sol kezdiń ózinde munaı men gaz kondensatynyń baı qory boldy. Biraq olardy óz jerińde óńdep, benzınge nemese kádimgi tutynatyn gazǵa aınaldyra almaısyń. Ondaı kásiporyndardyń bári Reseıdiń Qazaqstanmen shektes oblystaryna salynyp qoıǵan... Mundaı jaǵdaı biz egemendikke qol jetkizgennen keıin de talaıǵa deıin sozylyp keldi.

***

Astana osy zamanǵy úlgi-qalyptarǵa saı keletin qala retinde salyndy. Sonan da Eýrazııadaǵy halyqaralyq yqpaldastyqtyń iri ortalyqtarynyń birine aınala aldy. Elordanyń damý qarqyny qaı jaǵynan qaraǵanda da kóz qýantyp, kóńil toǵaıtady. Astana aýysqaly beri mundaǵy jalpy ónim 90 ese ósken. Investıııalar kólemi 32 ese artqan. Osy 15 jylda qalada 11,5 mıllıon sharshy metr úı salyndy. Bul qanshama myńdaǵan otbasy jańa páterli boldy degen sóz. Páter bolǵanda qandaı! Astanaǵa Almatydan kóship kelgenderdiń bári de ol jaqta mundaı páterlerge eshqashan qoly jetpegenderin aıtady. Astananyń qyzyǵyn eń aldymen ózimizdiń halqymyz kórip jatyr. Eldiń qıyr-qıyrynan quıylǵan kósh elordany jyldan-jylǵa qazaqylandyryp barady. Azamattarymyzdyń patrıottyq rýhyn kóterýde de elordanyń orny bólek. Astana búkil eldiń damýyna lokomotıv bolyp otyr. Oblys ortalyqtary elordaǵa qarap boı túzep jatyr. Astana arqyly el túlep sala berdi. Bul qala adam resýrstaryn damytýǵa qatty yqpal jasady. Talaılar osy qalaǵa kelip, qyzyqty jumys tapty, bilim aldy, jańa mamandyqtar ıgerdi, óziniń sharýasyn dóńgelentip alyp ketti. Astana qazaqty shıratty. Astana búkil halqymyzdy túletti. Eldi silkindirdi. Astananyń ózi, onda turǵyzylǵan ár ǵımarat el baılyǵy bolyp tabylady.

Arqa tósinen jańa elorda salýymyz bizge túbirli mindetterdi sheshýge múmkindik berdi. Astana arqyly bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlarǵa sozylǵan kóshi mejeli jerge jetti. Saryarqanyń saýmal samaldy dalasyna qazyq qaǵý qazaqtyń kem qoıǵanda sońǵy bir jarym ǵasyrǵa sozylǵan otyryqshyldaný úderisin birjolata túıindedi.

Astana arqyly qazaq óziniń jerine tolyq ıe bola aldy. El ıesi kim ekenin, jer kıesi qaıda ekenin búkil álemge kórsettik.

Eń bastysy, men osy jobany salǵan betten qoldaǵany, bul jyldardyń ishinde aýyzbirshiligimen, ulttyq tutastyǵymen, memleket úshin jaýaptylyǵymen maǵan kúsh-jiger qosyp otyrǵany úshin halyqqa qatty razylyǵymdy bildiremin. Meni tek qoldap qana qoımaı, janymnan tabylyp, shyn nıetimen aralasyp, Astanany birge salysqan barsha azamat-áriptesterime myń da bir rızamyn. Báriniń atyn atap ótý ońaı emes. Biraq keıinirek onyń da reti keler.

Bul máseleniń el taǵdyryndaǵy qandaı qıyn kezeńde kóterilgenin oılaǵanda razylyq sezimim tipti eselene túsedi. Halqymyz «Kúnimizdi zorǵa kórip júrgende qaıdaǵy jańa astanany shyǵaryp otyr? Basqa aınalysatyn sharýasy qalmaǵan ba?» degen joq. Maǵan sendi. Eki tizgin, bir shylbyrdy berip, erkin qımyldatty. «Jigitke eldik te ońaı, erlikte ońaı, Ágárkı qabyrǵaly bolsa halqy» degen sózdi ózińmen burynǵy bir áńgimede aıtqan sııaqtymyn. Aıtsam da taǵy qaıtalaımyn.

Men ne istesem de qabyrǵaly halqyma arqa súıep istedim. Halqymyz bul bastamanyń eldiń bolashaqtaǵy taǵdyry úshin qandaılyq máni baryn birden uqty. Jasy da, jasamysy da uly kóshke kólikti bolsyn aıtty, tilek qosyp qana qoıǵan joq, jan-tánimen qoldady. Uly kóshke qosyldy. Arqanyń jeline qaǵylyp, kúnine totyǵyp, jańbyryna malshynyp, aıazyna tońyp júrip, eldik ǵımaratynyń qadasyn qaǵysty, balshyǵyn ılesti, kirpishin quıysty, qabyrǵasyn óristi, shatyryn jabysty. Osynyń arqasynda biz búginde alys ta, jaqyn da birdeı biletin, Batysta, Shyǵysta qatar súıinetin, Otanymyzdyń júregine, Táýelsizdigimizdiń tiregine aınalǵan Astana atty ǵajap qalaǵa ıe bolyp, shyn mánindegi órkenıetti álemniń ortasynan oıyp oryn alyp otyrmyz. Myna dúnıedegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna qosylamyz degen órshil maqsatty alǵa qoıyp otyrmyz. Ol kúnge de mejelegen ýaqytta jeterimizge senemin. Az jyldyń aıasynda Astanadaı ǵajaıyp qala sala alǵan, sóıtip, eldiktiń erligin tanytqan qazaqstandyqtardyń qolynan bári de keledi. Táýelsizdigimizdi, el birligin saqtaı bilsek áli aldymyzdaǵy talaı bıikterge kóterile alamyz.

Men osy isti bastadym, elim senip, sońymnan erdi. Memleket qurýda da, Astana salýda da solaı boldy.

Osydan artyq baqyt bar ma?

 Daıyndaǵan  J.Baqqondyuly

Sońǵy jańalyqtar