10 Shilde 2014, 08:55 1768 0 Jańalyqtar "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Germanııadaǵy Qazaqtar

Germanııada turatyn qazaqtar jáne olardyń búgingi turmys-tirshilikteri jaıynda baspasóz betterinde jáne elektrondy BAQ-ta birshama aıtylyp, jazylyp júr. Degenmen búgingi Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy atalatyn eldiń topyraǵyn  qazaq balasy dál qaı kezden aıaq basyp, qalaı  qonystana bastaǵany – osy ýaqytqa deıin jaqsy zerttele qoımaǵan  taqyryptardyń biri. 

Tarıh paraqshasyn aqtarar bolsaq, osydan 773 jyl buryn ıaǵnı 1241 jyly sáýirdiń 9 kúni qazirgi Polsha-Germanııa shekarasy sanalatyn Oder ózeni jaǵasyndaǵy Legnıa (nemisshe-Liegnietz) qalasy túbinde (ol Prýssııa jeri sanalatyn) Shyńǵys hannyń nemeresi Batý hannyń búgingi qazaq halqyn quraıtyn qypshaq, kereı, naıman, merkit, jala­ıyr, qońyrattardan quralǵan 10 myń áskeri polıak-nemistiń birikken 20 myń áskerimen soǵysyp, jeńiske jetken edi. Sonaý Azııanyń sary dalasynan Eýropaǵa jetip, Oder ózeninen attaryn sýarǵan bizderdiń ata-babalarymyzdyń sol tarıhı jeńisi kimdi de bolsyn maqtanysh sezimge jeteleıdi. Sondyqtan bizder úshin tý Azııadan Eýropaǵa, búgingi Germanııa jerine alǵash aıaq basqandar osy sarbazdar bolmaq.

Budan keıin Germanııa topyraǵyn basqan alǵashqy qazaqtar: Alash qaıratkeri Mustafa Shoqaı jáne alashshyl azamat Ǵazymbek Birimjanov. Marııa Shoqaı  «Meniń Mustafam» atty esteliginde 1923 jyly Parıjden Germanııaǵa kóship baryp, sol jaqta 6 aı turyp, keıin qaıta Parıjge kóship kelgenderin jazady. Bar ómirin «Bir Túrkistan» ıdeıasyn iske asyrýǵa arnaǵan Mustafa Shoqaı 1941 jyly kúzde Polshadaǵy Túrkistan legıondaryn aralap, sondaǵy qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrkimen ultty soǵys tutqyndary jaǵdaıymen tanysý saparynan qaıtarda kenet aýyryp, 1941  jyly jeltoqsannyń 28-i kúni Berlınde qaıtys boldy. Onyń denesi Berlın qalasyndaǵy túrik zıratyna jerlendi. Iaǵnı Germanııanyń tarıhı astanasynan topyraq buıyrdy. 

Al Torǵaı jerinde týǵan alashshyl azamat  Ǵazymbek Birimjanovqa keler bolsaq, ol 1922 jyly kúzde ortaazııalyq bir top jastarmen birge Qazaq dalasynan  Germanııaǵa alǵash oqýǵa barady. 1928 jyly  Berlın ýnıversıtetiniń aýylsharýashylyq fakýltetin oıdaǵydaı bitirip, elge qaıtar jolda ony Máskeýde keńes úkimeti tutqyndap, 10 jylǵa jer aýdaryp, keıin 1937 jyly atý jazasyna kesedi. Germanııadan alǵan mol bilimin halqynyń bolashaǵy úshin arnamaq bolǵan asyl azamat nábary 41 jasynda jat jerde qurban boldy. Keńes úkimetiniń oǵan ne sebepti óshigýiniń bir syryn jazýshy Amantaı Kákenniń M.Shoqaı jáne basqa emıgranttardyń shet jerdegi saıası qyzmetine, tirishilik qaraketine baılanysty derekter keltirgen «Túrkistan legıony» kitabynan tabýǵa bolady.

1945 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sheshý­shi qan maıdany bolǵan Berlın úshin shaıqasqa kóptegen qazaqtar qatysty, qaısybiri soǵystyń aıaqtalar sátinde jat jerde opat boldy. Elden buryn Reıhstag tóbesine jeńis týyn tikken Raqymjan Qoshqarbaev  bastaǵan qazaq sarbazdary elge aman-esen oraldy, beıbit ómirge aralasty.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary áskerı tutqyn retinde Germanııaǵa aparylǵan  qazaqtardyń qaısybiri soǵys­tan keıin elge qaıtty, al qaısybiri eldegi saıası jaǵ­daıǵa baılanysty Germanııada qalýdy jón kórdi. Olar Germanııadaǵy qazaqtardyń alǵashqy tolqynyn túzedi. Olardyń belgili ókilderi: Qarys Qanatbaı, Máýlikesh Qaıbaldy, Dáýlet Kereı Taǵyberli, Abdýlla Júsip, Jáke Bapysh taǵy basqalary. Soǵystan keıin Germanııa jerinde qurylǵan Túrkistan ult-azattyq komıtetiniń tóraǵasy Qarys Qanatbaı 1950 jyldan bastap AQSh-tyń qarjylandyrýymen Mıýnhen qalasynan habar tarata bastaǵan «Azattyq» radıosynyń Túrkistan redak­ııasynyń ornaýyna erekshe ról atqarǵan adam retinde aıtylady, al qalǵandary osy Túrkistan redakııasynda, keıin Qazaq redakııasynda uzaq jyldar boıy qyzmet istedi. Mustafa Shoqaıdyń Berlınde qaıtys bolǵanyna 10 jyl tolýyna oraı 1952 jyly ony eske alý sharasyn Mıýnhendegi qazaqtar ótkizedi. Sol is-sharaǵa Parıjden kelip qatysqan M.Shoqaıdyń zaıyby Marııa Shoqaı óziniń esteliginde «M.Shoqaıdy eske alý rásimin uıymdastyrýshy Qarys Qanatbaı bastaǵan ultyn súıgen qazaqtar boldy. Osy adamdar Mıýnhen qalasynyń shetindegi eski bir baraqta turady eken. Kóbisiniń áıelderi nemis eken. Balalarynyń tili de qyzyq, nemisshe de emes, qazaqsha da emes, tipti arasynda oryssha sózderdi de qosyp sóıleıdi eken» dep eske alady. Elge qaıtpaı Germanııada birjola qalýdy jón sanaǵan sany kóp emes  burynǵy keńes tutqyny – qazaqtardyń Germanııada qonystana bastaýy osy kezden bastalady deý­ge keledi. Bul qazaqtardyń Germanııa jerine qonystana bastaýynyń alǵashqy kezeńi bolatyn. 

Ekinshi  tolqyn 1960 jyldardan bastalady. Soǵysta ekonomıkasy qıraǵan jáne jumys kúshine óte muqtaj Germanııa shetelderden jumys kúshin alýǵa májbúr jaǵdaıǵa tap boldy. Búgingi Germanııada turyp jatqan qazaqtardyń basym kóbi Túrkııa men Germanııa arasyndaǵy eńbek mıgraııasy kelisim-sharty negizinde Túrkııadan jumys isteýge barǵan qazaqtar jáne olardyń urpaqtary. 2012 jyly Eýropa Qazaqtary qaýymdastyǵynyń federaııasy (FEKA)  Túrkııa qazaqtarynyń Germanııaǵa kelýiniń 50 jyldyǵyn atap ótti. Olar negizinen 1962 jyldan bastap Germanııadaǵy túrli zaýyt, óndiris oryndaryna jumys isteýge kele bastaǵan. 

Eýropa qazaqtary qaýym­dastyǵynyń federaııasyn qurýǵa kóp eńbek sińirgen jáne sol uıymdy biraz jyldary basqarǵan,  Keln qalasyndaǵy qazaq mádenı qoǵamynyń uzaq jyldarǵy tóraǵasy Ábdirahman Chetın aqsaqaldyń aıtýynsha, alǵash Germanııanyń Mıýnhen jáne Keln qalasyna 5 qazaq kelgen. Olar Máýithan Kókaı (qazir 78 jasta),Taıshy Aqaı, Seksenbaı Pyrat (qaıtys bolǵan), Múkeı Shıden jáne Máýeı Bodyr. Bular alǵashynda Mıýnhendegi jáne Kelndegi zaýyt, fabrıkalarda jumys istegen. Keıin Máýit Bodyr teri ton tigýmen aınalysyp, Kelnda dúken ashqan. Á.Chetın aqsaqaldyń ózi 1963 jyly 28 jasynda túrik jumysshylarmen birge Germanııanyń Baden-Býrtembýrg aımaǵynyń Ýlm degen qalasyna jol salý jumysyna kelipti. Keıin Keln qalasyna aýysyp, «Ford» mashına zaýytynda uzaq jyldar jumys istep zeınetke shyqqan. Á.Chetınniń aıtýynsha, ol kezde qazaqtar Germanııada birjola turýdy maqsat etpegen kórinedi. Negizi kásip izdep, aqsha taýyp, Túrkııaǵa qaıtýdy maqsat etipti. 

Qazaq qaıda júrse de óziniń jaqynyn, qazaǵyn izdeıdi ǵoı. Mıýnhende turyp jatqan keńes elinen kelgen Q.Qanatbaı, M.Qaıbaldy, D.Taǵyberli, A.Júsip, J.Bapysh sekildi qazaqtar Túrkııadan kelgen osy qazaqtardan alǵashqy kezde  kómekterin aıamapty. Biri – qazaq eliniń ult azattyǵy jolynda syrttaı kúresýdi maqsat etip, Germanııada qalyp qoıǵan,  ekinshisi, Qytaıdaǵy kommýnıstik bılikke qarsy bolyp, el-jerin tastap, Taklamakan shólin basyp, Gımalaı taýlaryn asyp, Úndistan, Pákistandy panalap, keıin 1950 jyldardyń basynda Túrkııa úkimetiniń shaqyrýymen sol elge qonystanǵan qazaq balalarynyń jat jerde, nemis elinde bir-birine osylaı kómek jasaýy bul tek qazaqqa tán erekshe qasıet desek, artyq aıtpaǵandyq bolarmyz. Tipten olardyń «Azattyq» radıosynyń amerıkandyq basshylaryna: «Túrkııa qazaqtarynan radıoǵa qyzmetkerler shaqyrsaq» degen usynysy iske asyp, sonyń arqasynda 1966 jyly alǵash ret Túrkııadan eki qazaq shaqyrylady. Olar belgili qalamger Hasen Oraltaı jáne Talǵat Qosjigit edi. Keıin «Azattyq» radıosynda qyzmet isteýge Túrkııadan shaqyrylǵan  qazaqtardyń sany 10-ǵa deıin kóbeıedi. Bular 1995 jylǵa deıin «Azattyq» radıosynda qyzmet istedi, radıo Praga qalasyna kóshken kezde barlyǵy Chehııaǵa barýdan bas tartyp, Germanııada qalyp qoıdy. Kóbisi Germanııa azamattyǵyn aldy.

 Eýropa qazaqtary qaýymdastyǵy federaııasynyń tóraǵasy Abdýlqaıým Kesıjıdiń aıtýynsha, búgingi kúni Germanııada shamamen 260 úı qazaq otbasy, ıaǵnı 1500-ge jýyq qazaq bar. Olardyń eń kóbi  Keln qalasynda 160 úı qazaq otbasy, Mıýnhende 75 úı qazaq otbasy, Berlınde 30 úı qazaq otbasy, Gambýrgte 10  úı qazaq otbasy jáne birli-jarymdap Dıýsseldorf, Maıns sekildi basqa qalalarda turady.  Alaıda Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıingi jyldary Germanııaǵa qonys aýdarǵan qazaqtardyń dál sany qansha ekendigi belgisiz bolǵandyqtan bul sanǵa kirmegenin aıtý jón.

Germanııaǵa alǵash jumys izdep barǵan qazaqtardyń biri búgingi kúni jasy 83-ke kelgen Ydyrys Erol aqsaqal bala-shaǵasymen birgen Keln qalasynda turady. Onyń aıtýynsha, alǵash 1966 jyly Túrkııanyń Altaıkóı aýylynan Batys Berlınge jumys izdep 4 qazaq kelgen. Olar: Arystan Tosyn, Bekeı Sarbas, Ydyrys Erol jáne Ahmed Bakı. Alǵashynda olar Germanııaǵa tanymal «Sarottı» shokolad jasaý fabrıkasynda jumysshy bolyp istegen. Eki jarym jyldaı istegen soń ol Keln qalasyna aýy­syp, sondaǵy «Ford» mashına jasaý zaýytynda 25 jyl eńbek etip, zeınetkerlikke shyqqan. 6 bala ósirgen, 18 nemeresi bar. Úlken uly Túrkııada, ekinshisi Parıjde turady. Taǵy bir uly Shuǵaıyp Erol jáne qyzy Saıma Qarajaq ózimen birge Kelnde turady. Ydyrys aqsaqaldyń taǵy bir qyzy Sanııa Germanııa ishki ister mınıstrligine qarasty shetel azamattaryna vıza berý bóliminde qyzmet isteıdi. 

Germanııadaǵy qazaqtar alǵashynda nemistiń zaýyt, fabrıkalarynda qarapaıym jumysshy bolyp, elmen birge eńbek etse, keıingi jyldary balalaryn nemisshe oqytýǵa den qoıdy. Keıingi jastar nemistiń joǵary oqý oryndaryn bitirip, resmı oryndarda, memlekettik qyzmette isteı bastady. Tipten birqatar qazaq nemistiń iri fırma, kompanııalarynda jaqsy maman, bilikti menedjer retinde kózge kórine bastaǵan. Mysaly, qazir Gambýrg qalasynda turatyn hırýrg-dáriger Shenol Jádik mıǵa operaııa jasaıtyn myqty dáriger retinde tanylsa, Mıýnhen qalasynyń turǵyny Múttáli Ulyjaı ushaq motoryn jasaıtyn zaýytta bólim bastyǵy bolyp isteıdi. Berlındegi qazaq mádenı qoǵamynyń tóraǵasy Beshirethan Malbaqan sondaǵy kompıýter programmalaryn daıyndaıtyn iri fırmada jetekshi maman retinde tanylǵan. Buǵan, árıne, qýanýǵa tıispiz. 

 Jalpy, Germanııadaǵy qazaqtar  toısyz otyrmaıdy. Quda túsý, qyz uzatý, kelin túsirý, shildehana, súndet toı  sekildi toı-tileýleri  kóp. Mıýnhen qalasynyń  turǵyny Álıhan Janaltaıdyń aıtýynsha,  Germanııada turatyn turatyn qazaqtar bundaı toı-tomalaqty kóbinese apta sońyna qaraı ótkizedi. Úlken ashana ne sport zaly sekildi jerlerdi jalǵa alyp, qazaqtar túgeldeı bala-shaǵalarymen sonda jınalady. Qoı soıylyp, et asylady, dastarqan jasalady. Sol jerde dastarqan basynda úlkenderi baıaǵydaǵy el úrkip, Gımalaı  asqan zamandy aıtyp, áńgime-dúken qurysady. Al balalar oınap,  jastar óz aralarynda tanysyp, sóılesedi. Jıylys sońy qazaqsha án aıtyp, «Qara jorǵa» bıin bıleýmen aıaqtalady.

Jalpy aıtqanda, Germanııadaǵy qazaqtardyń turmystyq jaǵdaıy jaman emes. Olar áleýmettik jaǵynan jaqsy qamtylǵan. Qazaqstanǵa degen kózqarastary jaqsy bolǵanymen   Germanııada ómir súrýge jáne onyń azamattyǵyn alýǵa óte yqylasty. Germanııanyń Mıýnhen qalasynda 30 jyldan beri tirshilik etetin Ómirhan Altyn Germanııaǵa alǵash oqý izdep kelgenin aıtady. Ol Túrkııanyń Ankara ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetin bitirip, Batys Berlın ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetinde oqyǵan soń, Mıýnhendegi «Azattyq» radıosyna shaqyrylyp, sonda 10 jyl qyzmet istedi. Qazir táýelsiz jýrnalıst, jeke kásipker retinde Qazaqstan, Túrkııa, Germanııa arasynda iskerlik baılanystar ornatýmen aınalysady. 

Statıstıkalyq málimetterge súıen­­sek, Germanııadaǵy  82 mıllıondaı halyqtyń 10 mıllıony ózge ulttyń ókilderi kórinedi. Máselen, Túrkııadan kelgen mıgranttardyń sany 2.5 mıllıon, Polshadan 1.3 mıllıon, Italııadan 1 mıllıonǵa jaqyn, al burynǵy KSRO-dan  2,9 mıllıon halyq qonys aýdarǵan bolsa, sonyń 1 mıllıonnan astamy  Qazaqstannan Germanııaǵa qonys aýdarǵan etnıkalyq nemister. Shetten kelgen osy nemisterdi jergilikti halyq «aýslanderler», ıaǵnı basqa jaqtan kelgender nemese «rýsıchter» dep ataıtyn kórinedi. Qazaqstannan kóship barǵan nemisterdiń arasynda qazaq tilinde sóılep, qazaqsha án aıtyp, dombyra shertetin, tipten bıe baılap, qymyz ashytyp otyrǵan nemister bar ekenin estigende qalaısha olardy «qazaq emes» dep aıta alasyz.

Berlındegi Germanııa-Qazaqstan qoǵamynyń atqarýshy dırektory Galına Nurtazınovanyń aıtýynsha, nemis elindegi ulty qazaq azamattardyń naqty sanyn aıtý qıyn. Óıtkeni toqsanynshy jyldary tarıhı otanyna oralǵan qazaqstandyq nemisterdiń otbasymen birge talaı qazaq  Eýropa asqan eken. Solardyń biri Semeı qalasynyń turǵyny Tileýhan Bıbolat aǵa Germanııanyń Bavarııa ólkesindegi Badlensaltz degen kishirek qalada nemis áıelimen birge 2000 jyldan beri ómir súrip jatyr. «Germanııa syrttaǵy qandastaryn shaqyryp qana qoımaı olarǵa óte jaqsy jaǵdaı jasaıdy eken, ony óz kózimmen kórip, sezinip otyrmyn», – deıdi ol.

Qazaq qyzy Galına Germanııa ekige bólinip, batys jáne shyǵys bolyp turǵan kezinde nemis kúıeýimen birge Shyǵys Germanııaǵa kóship kelipti. Kúıeýi Peter Shyǵys Berlınniń týmasy eken, ekeýi Máskeýde júrip tanysypty. Ekeýi úılengennen keıin eki Germanııa arasyndaǵy «temir perde», ıaǵnı beton qabyrǵa qulatylyp, bul elder birigedi. Galına «Nemiske kúıeýge shyǵyp, Germanııaǵa kóshken qazaq qyzy jalǵyz men ǵana emespin. Ondaı qyzdar munda kóp», – deıdi. 

Qazaqstan táýelsizdigin alǵan­nan keıingi jyldary  Germanııaǵa qonys aýdarǵan qazaq­tardyń sany kóbeıgen. Bireýler jumys izdese, bireýleri kásip izdep barady, al jastar kóbinese oqý, bilim izdep barýda. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha nemese QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń akademııalyq utqyrlyq baǵdar­lamasy nemese halyqaralyq túrli baǵdarlamalar  boıynsha Germanııanyń joǵarǵy oqý oryndarynda  bilim alyp júrgen qazaq jastary kóp. Burynǵy soıalızm kezinde  Shyǵys Germanııanyń joǵary oqý oryndarynda  Moń­ǵolııadan kelip, oqý oqyp, joǵary jáne kásiptik bilim ıgergen qazaq jastary kóp bolatyn jáne olar Germanııada birjolata qalýdy áste oılamaıtyn. Bári de elge qaıtýshy edi. Sońǵy jyldary Germanııanyń joǵarǵy oqý oryn­darynda Qytaıdan kelip oqyp jatqan qazaq jastarynyń sany kóbeıgen. Mysaly Berlın qalasynda on shaqty qazaq balasy oqyp júr.

Eýropa qazaqtary qaýym­das­tyǵy federaııasynyń tóraǵasy Abdýlqaıým Kesıjıdiń aıtýynsha, Germanııadaǵy qazaqtar úshin qazaq tilinde sóılesý máselesi qıyn jaǵdaıda. Eýropada júrgen qazaqtar úshin qazaq tilin úırenýge arnap Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵynyń shyǵarǵan SD dısk, tilashar kitaptary, sondaı-aq, QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń  qazaq tilin úıretýge arnaıy muǵalim jiberip otyrǵanyna qaramastan, bul másele jyl ótken saıyn qıyndap barady. Óıtkeni sondaǵy qazaqtardyń úlkenderi  úılerinde qazaqshadan góri kóbinese túrikshe sóılesedi de, al nemis mektepterinde oqıtyn balalary óz aralarynda tek  nemisshe sóılesedi. Germanııadaǵy osy qazaqtardyń keıbiri  atajurt Qazaqstannyń esigin ómiri áli ashyp kórmegendikten, es bilgennen beri biletin Túrkııany ózderine jaqyn sanaıdy. 

Ábdirahman Shetın aqsaqaldyń aıtýynsha, búgingi kúni eń bir qıyn jaǵdaı ol bala-shaǵa, urpaqtarynyń barǵan saıyn qazaqtyqtan, qazaq tilinen ajyrap bara jatqandyǵy bolyp otyr. Jastardyń úılený máselesinde buryn tek «qazaq qazaqpen úılensin» degen qatań talap qoıylsa,  sońǵy kezde túrikpen, nemispen jáne basqa ult ókilderimen úılený oqıǵalary kóbeıe túsken. «Jastar qazaq tili turmaq túrikshe sóıleýden qalyp barady» deıdi urpaq qamyna jany aýy­ratyn Ábekeń. Sondyqtan da jylyna bir ret bas qosatyn Eýropa qazaqtary quryltaıynyń mańyzy zor bolyp otyr. Bıylǵy jyly  Germanııadaǵy qazaqtar Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń jáne Germanııadaǵy Qazaq elshiliginiń jan-jaqty qoldaýymen Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy  Berlın qalasynda maýsymnyń 6-8 kúnderi  ótkizildi.

Dosan Baımolda

Germanııa  

Sońǵy jańalyqtar