7 Maýsym 2018, 03:59 2223 0 Jahan Gúlbıǵash OMAR

BRITANDYQ IýMOR: BORAT JÁNE BASQALAR

«Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan» («Borat: Amerıka mádenıetin zertteýdi Qazaqstan atty ǵajaıyp eldiń qajetine jaratý») fılmin kórgen adam Qazaqstanda kóp emes. Áıtse de, Borat týraly estigender qaraqurym. Munyń sebebi fılmniń aınalasyndaǵy dabyra-shýdyń kóptiginen bolsa kerek. On segiz jyldan asa «Borattyń Qazaqstany» degen parodııasyn jalǵastyryp, áýeli teleshoý jasap, qazaq jýrnalısiniń rólin sahnada emes, ómirde oınap júrgen, odan soń arnaıy fılm túsirip, ara-tura aqparat quraldaryna «Borat Saǵdıev» atynan suhbat berip júrgen komedııalyq akterdiń upaıy túgel ekeni túsinikti. Máseleniń anyǵy – qalasaq ta, qalamasaq ta, Qazaqstannyń syrtqy ımıdjiniń bir ushyǵy qalaı bolǵanda da Boratqa baryp tireledi. Aǵylshyn tilinde shyǵyp, dúnıe júzine tarap ketken «Borat-parodııanyń» beınesinen endi qashyp qutyla almasymyz anyq. Bilimi ozyq elderge oqý úshin barǵanda, iskerligi basym elderge kelisimge qol qoıý úshin saparlatqanda, el men jer tanyp, jıhan kezýge shyqqanda, Borattyń beınesi aldymyzdan shyǵady da turady. Endeshe, bul parodııanyń bizge qatysy bar ma, bar bolsa – qandaı jáne biz budan ne qorytyndy jasaýymyz kerek degen suraqtarǵa tolyq jaýap bolýy shart. Istiń mánisine boılamaıtyn qur dabyra attanmen abyroı jınaı almaspyz. Endi bul máselege salqynqandy, salıqaly jaýap tabý kerek sııaqty.

KÚLKI – KÚShTILERDIŃ QARÝY

Fılm jaryqqa shyǵa salysymen, Qazaq­standa jáne Reseıde ony kórsetýge tyıym salyndy. Biraq aǵylshyn tilindegi álemde oǵan esh tyıym da, tosqaýyl da joq. Brıtanııaǵa kelgeli osy fılmniń ár túrli telearnalardan kórsetilip, taspaǵa jazylyp, tipti dúkenderde CD tabaqshasyna jazylǵan túrde óz kórermenin taýyp jatqanyna kýá boldym. Bul fılm tanymal deýden aýlaqpyz, biraq izdegen adam ǵalamtordan bolsyn, ne taspaǵa jazylǵan nusqasyn bolsyn, op-ońaı tabady. Onyń ústine, fılmder toptamasyn usynatyn «Eń jaqsy 115 zamanaýı komedııa» sııaqty keıbir reıtıngterde tizimniń bel ortasynda tur. Ádette, belgili bir oı túıýge nemese tujyrym jasaýǵa qorshaǵan orta, ıaǵnı sol ortadaǵy aqparattardyń sapasy men mazmuny áser etetini belgili jaıt. Brıtandyq ólshemmen qarasaq, dál osy kınotýyndyǵa qatysty shý kóterip ne ony taratýǵa tyıym salatyndaı sebep joq. Bir kórip – bir kúlip qoıa salatyn dúnıe. Búgin kórip, erteń umytatyn arzanqol týyndy. Umytylatyny – taqyryp pen nysan Qazaqstan bolǵanymen, sıýjet jelisi, onyń mazmuny shynaıy ómirge qatyssyz, keıde tipti qısynsyz jaıttardy baıandaıdy. Al kúlkili bolatyny – saıqymazaq pen ájýanyń óte qarabaıyr, tipti, turpaıy berilgeni sonsha, eger «Qazaqstan», «qazaq halqy», «qazaqtar» degen sózderdi alyp tastasa, kóp qazaqtyń ózi qarqyldap kúlip otyryp kóretin nárse. Álbette, bul jerde brıtandyq ıýmordyń talǵamy bólek ekenin este ustaý kerek. Shamasy, ár halyqtyń dúnıetanymy, ulttyq minezine saı qaljyńy da ózgeshe bolady. Shyǵystyq qaljyńnyń shyńy – Qojanasyr beınesi bolsa, el aýzynda júrgen «Qojanasyr aıtypty-mys» deıtin keıbir ájýa sózdiń astarynda qara narǵa júk bolar pálsapalyq oı jatatyny bar. Ay shyndyqty astarlap, aýyr syndy ádemi qaljyńmen jetkize bilý – úlken óner. «Kúlkiniń kúshtiler qarýyna» aınalar kezi sol. Biraq estigen sátte qarqyldaǵan kúlki shaqyryp, erteńine umyt bolatyn jeńil ıýmor da bar. Nysanasynyń namysyn qaırap, qytyǵyna tıetin jabaıy ájýa bar. «Borat-parodııany» qaısysyna jatqyzý kórermenniń óz erkinde, biraq árkim óz tanymy, bilimi, óresi turǵysynan jáne – sóz Qazaq­­stan týraly bolǵandyqtan – qazaqtyǵy ne qazaq emestigi turǵysynan saralaıdy.

ULTTYŃ «MENI» JÁNE ULTTYŃ SYNY

Osy oraıda, kınoónerdiń ulttyq «mendi» aspandatyp nemese mysyn basyp tastaıtyn, keıde namysyn qaıraıtyn pármendiligi bar ekenin este ustaǵan lázim. Álbette, kórkem týyndydan tarıhı shyndyqty izdeý – qatelik, biraq óner halyqtardyń ulttyq «menin» ósirip ne óshire alatyn qasıetke ıe bolǵandyqtan, qandaı da bir ultqa qatysty kınonyń sıýjetine baılanysty daý-damaıdyń týyndaýy zańdy sııaqty.

Mysaly, Irak prezıdenti Saddam Hýseın óltirilip, halqy bosyp, memleket soǵys oshaǵyna aınalǵannan keıin, 2011 jyly «Ázázildiń syńary» atty fılm jaryqqa shyqty. Dál sol týyndyny Almatydaǵy kınoteatrdan kórýdiń oraıy keldi. «Sáti tústi» deýge kelmes, sebebi eger onyń nysanasy men mazmunynan aldyn-ala habardar bolǵanda, kórýden bas tartatynym anyq edi. Sebebi fılm bastan-aıaq Irakty bılegen otbasynyń jıirkenishti is-áreketterin sıpattaýǵa qurylǵan. Eger avtorıtarly bılik júıesin áshkereleý, memleket baılyǵyn talan-tarajǵa salýdyń sumdyqtaryn ashý, qarý-jaraq saýdasy nemese saıası sheshim qabyldaýdyń qat-qabat astaryna qatysty oı salarlyq sıýjetke quralsa da meıli dersiń. Joq, atalmysh týyndy sheksiz bılikten azyp-tozǵan, ábden zerikken, azǵyndyqtyń shyńyraý túbine túsken, adamı bolmystan jurdaı bolǵan pendelerdiń kúndelikti turmysyn barynsha jıirkenishti, neǵurlym júrek aınytarlyq oqıǵalarmen sýretteıdi.

Budan bólek, Gollıvýd 2004 jyly «Aleksandr» atty kıno túsirip, ony barlyq álemdik kınoteatrlar prokatqa shyǵarǵanda, grekterdiń ulttyq namysty urandatyp, sherýge shyqqany eske túsedi. Atalmysh týyndyda ataqty qolbasshyny erkekqumar etip kórsetkenine narazy bolǵan grekter rejısser Olıver Stoýndy sotqa beremiz dep biraz daýryqqany bar. Aqyry, oılana kele, eger amerıkalyq fılm Grekııanyń tarıhı tulǵasyn nasıhattap jatsa, daýlasyp nemiz bar degen toqtamǵa kelgen. Dál osyǵan uqsas jaǵdaı ırandyqtardyń da basynan ótken. Olar gollıvýdtyq kınolarda parsylardy óte jabaıy etip kórsetetinin qynjylyspen aıtady.

Endeshe, Qazaqstanda «Borat-parodııaǵa» qatysty alǵashqy reakııa – ashý, renish pen qynjylys bolǵanyna tań qalýdyń qajeti joq. Tipti, ony ersilik kórýge bolmaıdy. Sebebi ár ulttyń óz «menin» qorǵaý qabileti bolmasa, ulttyq namysty janyp otyrýdy qunttamasa, ondaı halyqtyń ult retinde saqtalyp qalýy ekitalaı. Túptiń túbinde, syrt kóz synshynyń aıtýymen ult etek-jeńin jınaqtaıdy. Al ózin ózi synaı alǵan ult oı qorytyp, is tyndyrady. «Boratty» syrt kóz sanaı alsaq, ózimizge synı kózben qaraýdy úırenýimiz de ǵajap emes. Aqyr aıaǵy, HIH ǵasyrda qazaqty jerden alyp, jerge salǵan Abaıdan asyryp eshkim bizdi synaı almas. Al Abaı qazaqty jaqsy kórmedi dep eshkim aıta almaıdy. Endeshe, «estiniń de essizden úıreneri bar» dep, qısyq-qyńyr boratshyldyqtan qajetimizge jaraıtyn oı túıgenimiz jón.

OSY «BORAT» QAIDAN ShYQTY?

Al dál osy Borat Saǵdıev týraly parodııanyń negizi ne? Onyń astarynda ne bar? Bul parodııa-fılmge negizgi jeli retinde nege Qazaqstan tańdaldy? Bul suraqtarǵa jaýap izdep, amerıkalyq, eýropalyq akademııalyq zertteýlerge sholý jasadyq. Iá, batystyq aqparat quraldarynyń ýaqyt aralatyp Borat taqyrybyna soǵyp turatyny azdaı, ony batystyq zertteýshiler indetip zerttep, belgili bir tujyrymdar jasaǵan. Sebebi kez kelgen qubylysty ne oqıǵany jete zerttep, onyń mánisine boılaý, pikir qalyptastyrý – oıly qoǵamnyń ǵadeti.

Borat Saǵdıev – Sasha Baron Konniń belgili tórt keıipkeriniń biri ǵana. Atap aıtsaq, avstrııalyq sánqoı jýrnalıst Bruno, aǵylshyn rperi Ali G, afrıkalyq dıktator Aladın jáne qazaq jýrnalısi Borat Saǵdıev. Bulardyń ishinde ǵalamdyq deńgeıde tanymal bolǵany jáne Konge 250 mıllıon dollar paıda ákelgeni – Borat róli. Bul róli úshin akter «Altyn globýs» syılyǵyn alyp, al fılm senarııi úshin «Oskar» syılyǵyna usynylǵany taǵy bar.

2000 jyldardyń basynda Da Ali G Show atty teleshoýda «tusaýy kesilgen» Borat Saǵdıevtiń beınesi amerıkalyq jáne brıtandyq telearnalarda turaqty kórsetilgenimen, anaý aıtarlyqtaı tanymal bolǵan joq. Tek 2006 jyly «Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan» degen atpen fılm retinde túsirilgen sátten bastap, Borattyń «juldyzy jandy». Fılm prokatqa shyǵysymen, alǵashqy aptanyń ózinde Ulybrıtanııada 12 mıllıon dollar, al AQSh-ta 26 mıllıon dollardan kóp paıda kórgen. Al álemdik prokatta bul týyndy 250 mıllıon dollar túsim tapqan.

Bylaıǵy ómirde Sasha Kon jýrnalıstermen betpe-bet suhbattasýdan boıyn aýlaq salady. Alaıda Alı Djı, ne Brýno, ne Borat beınesinde «sóılesýge» árkez daıyn. Osy beıneleriniń birinde ol kez kelgen máselege oraı pikir bildirip, oıyna kelgenin aıtyp, jurtshylyqty dúrliktirip júrgendi jaqsy kóredi.

Kiltıpan mynada: dál osyndaı joqtan bar qurastyrǵan, turpaıy, tipti anaıy ázilge quralǵan kınonyń nysanasy retinde nege basqa memleket emes, Qazaqstan alyndy? Osy taqyrypty 2007 jyldan beri zerttep júrgen Robert Sonders Qazaqstannyń tańdalýynyń bir sebebi Konnnyń «saqtyqta qorlyq joq» degen ustanymǵa beriktigi ekenin aıtady. «Buying into Brand Borat: Kazakhstan’s Cautious Embrace of Its Unwanted «Son» («Borat Brendin kádege jaratý: Qazaqstannyń óziniń tilemegen «ulyn» abaılap qushaǵyna basýy») atty zertteý maqalasynan úzindi keltirsek: «Baron Kon kóbine komedııalyq batyldyǵy úshin qoshemettelse de, ol óziniń nysanasyn tańdaýda eń áýeli qaýipsizdikti esepke alatyn sııaqty. Onyń Borat-keıipkeriniń buǵan deıingi mekeni Moldova men Albanııa bolatyn. Eger ol osy ekeýiniń birin nemese basqa bir «Stan»-dy tańdasa, ol quqyqtyq nemese saıası qıyndyqtarǵa dýshar bolýy múmkin edi, tipti, óz basyna kún týýy yqtımal bolatyn. Abyroı bolǵanda, álemdik bedelin oılaıtyn Qazaqstan oǵan jumsaqtyq tanytty. Qazaqstan brendin jasaýshy menedjerler lımondy jutyp, biraz qınalystan soń odan lımonad jasaýǵa sheshim qabyldady».

Qysqasy, fılm AQSh sııaqty damyǵan batystyq elderge arnap túsirilgen, olarǵa atyn ómiri estimegen, estise de ol týraly qandaı da bir aqparattan maqurym, ıaǵnı «jan aıaǵy baspaǵan» memleket kerek boldy. Amerıkalyqtardyń jaǵrapııalyq saýaty nashar ekeni kishi Djordj Býshtyń kezinen anekdotqa aınalǵan. Shamasy, Konniń ózi «eshkim bilmeıtin, tanymaıtyn» eldi tańdaǵanda, keıin «ol eldiń» Avstrııadaǵy elshisi jurt aldyna shyǵyp, resmı málimdeme jasaýy múmkin-aý, al úkimet onyń kınosyna tyıym salyp, sotqa shaǵym túsiremiz dep aıbat shegedi-aý dep áste oılamaǵan bolýy kerek.

Obaly neshik, Borat Saǵdıev basty keıipker bolǵan kınosynyń «saıası qýǵynǵa» ushyraýynan dál Sasha Kon esh zardap shege qoıǵan joq. Kerisinshe, fılmniń aty shyqqan saıyn, ony kórýshiler sany arta tústi. Osylaısha, qazaq úkimeti Qazaqstannyń atyn jamanatty qylǵan kınonyń batystyq naryqtaǵy satylymynyń kóbeıýine úles qosty.

Dıkı Ýolles (Dickie Wallace) 2008 jyly shyqqan «Hyperrealizing «Borat» with the Map of the European «Other» («Basqa» Eýropanyń kartasyn qoldanyp, «Boratty» túsinýdegi asyra silteý») atty maqalasynda bylaı deıdi: «Ádepki kezde Borat Qazaqstan sııaqty alys shyǵysta ornalasqan elden bolmaýy tıis edi. Baron Kon sonaý 1994 jyly aǵylshyn tilin shatyp-butyp sóıleıtin jýrnalıstiń beınesin oıdan shyǵarǵanda, onyń prototıpi retinde Albanııa nemese Moldovadan shyqqan Krısto atty telejýrnalıstiń beınesin somdady. Krısto LWT/Kanada telearnasynda jáne BBC arnasyndaǵy Comedy Nation habarynda jylt etip bir kórinip qalatyn. Biraq 4-arnadaǵy Eleven O’Clock Show habaryn jasaý úshin Baron Kon men senarıster bul keıipkerdi Qazaqstanǵa kóshirdi. Olar Qazaqstandy kartadan kezdeısoq tańdaǵan, Baron Kon 2007 jyly qańtarda Terrı Grosqa bergen suhbatynda osyny aıtady: «Biz ks-Sovet batpaǵynan tańdaǵandy jón kórdik... eshkim ol týraly eshteńe estimegen bolsa dedik». Baron Konniń alǵashqy komedııalaryn jaryqqa shyǵarǵan ndrıý Nıýman bylaı deıdi: «Biz Qazaqstandy esh oılanbastan tańdaı saldyq, ol týraly anyqtap bilý ońaı bolady dep oılamadyq».

Borat týraly fılmnen soń amerıkalyq rejısser Larrı Charlz ben Sasha Kon 2012 jyly taǵy birlesip, oıdan shyǵarylǵan keıipker Aladın týraly «Dıktator» atty komedııalyq fılm túsirdi. Munda da Kon senarıı jazýǵa atsalysyp, ózi basty rólde oınaıdy. Biraq bul fılmnen túsken paıda «Borat» ákelgen paıdadan asqan joq. Onyń ústine, «Dıktator» oıdan shyǵarylǵan afrıkalyq memlekettegi oqıǵalarǵa quralǵandyqtan, onyń aınalasyndaǵy dabyrany Borat-parodııamen salystyrýǵa kelmes.

BORATTAN SOŃ...

Parodııanyń Qazaqstannyń abyroıyna keltirgen kópe-kórneý zardaptary da boldy. 2012 jyly Kýveıtte nysana kózdeýden ótken Azııa birinshiliginde Marııa Dmıtrıenko altyn medal jeńip alǵan kúni Qazaqstannyń ánurany ornyna «Borattyń» oryndaýyndaǵy «ánuran» shyrqalyp, qazaq qoǵamynyń narazylyǵyn týdyrdy.

Al 2017 jyldyń qarasha aıynda Astanada «Borat-mankını» kıgen alty chehty polıııa tutqynǵa aldy. Tym quryǵanda, shildeniń shilińgirinde kelmeı, qarashanyń qara sýyǵynda «shoý» kórsetkisi kelgenderine qaraǵanda, Qazaqstan týraly shynymen múldem beıhabar adamdar. Eger ǵalamtordan aýa-raıyn tekserse, qarasha aıy Astanada qystyń basy ekenin biler edi. Aqyry jergilikti polıııa olardy úsik shalmaı turyp ustap, árqaısysyna 22 500 teńge aıyppul salyp, el aýmaǵynan shyǵaryp jiberdi. Osy jańalyq ǵalamtorda taraǵany sol, Sasha Kon dereý ún qosyp, «Cheh týrısteriniń aıyppulyn óz qaltamnan tóleýge daıynmyn» dep málimdeme jasady. Ol Feısbýktaǵy paraqshasynda: «Maǵan ózderińiz týraly málimetterdi jiberińizder, sol týrısterdiń dál sizder ekenderińiz dáleldense, bul aıyppul shyǵynyn qaıtaramyn» dep jazǵan. Bas-aıaǵy 400 dollardan sál ǵana asatyn aıyppul shyǵynyn qaıtarý Kon úshin sóz emes, onyń ústine cheh týrısteri onyń «Boratyna» odan ári jarnama jasady emes pe? Odan da Kon myrza osy fılmge túsken Glod qystaǵyndaǵy turǵyndardyń aqshasyn tólese abzal edi. Bul qystaqta myńǵa tarta rýmyndyq ómir súredi. Sasha Kon olardyń ishinde «ózderi jaıly derekti fılmge túsken» belsendilerine 3 fýnt sterlıng (1500 teńge shamasynda) tólegen. Brıtandyq Daily Mail basylymy fılm shyqqan soń osy qystaqtan arnaıy reportaj jarııalap, ondaǵy turǵyndardyń Konge degen ókpe-renishi jaıly jazǵan edi. Basylym jýrnalısiniń jazýyna qaraǵanda, qystaq turǵyndary ózderiniń komedııalyq fılmge túsip jatqanyn bilmegen, olarǵa «ózderi týraly, aýyr turmys, kedeıshiliktiń aýyrtpalyqtary jaıly derekti kıno túsiremiz» degen kórinedi. Al keıin fılm jaryqqa shyqqanda, olar ózderin «jabaıy adamdar keıpinde kórsetkenine» qatty narazy bolǵan. «Olar bizdi óte qarabaıyr, jabaıylar sııaqty kórsetken. Olar bizge 15 leı ǵana tóledi, al ózderi mıllıondap paıda taýyp jatyr» degen glodtyq turǵyndar Konniń ótemaqy tóleýin talap etti. Tipti, osy qystaqqa kelgen advokattar Konnen mıllıondap ótemaqy óndirip berýge ýáde etkeni bar. Biraq munyń bári dóńaıbattan árige barmady. Qoly qysqa, turmysy aýyr qystaq turǵyndary óz ashýyna býlyǵyp qala berdi. Olardyń bar paıdasy – «derekti fılmge túskeni úshin» árqaısysyna tólengen úsh fýnt sterlıng qana.

Ózimiz kýá bolǵan «Borattyń Qazaqstanynda» kórsetilgen qısynsyz jaıttardyń birsypyrasyn mysalǵa keltirsek:

Fılm Býharestiń soltústik-batysynda, Karpat taýlarynyń eteginde ornalasqan Glod (Glod) eldi mekeninde túsirilgen. Tabıǵaty Qazaqstan sııaqty kez kelgen elge uqsaıtyn qystaqta negizinen rýmyndar turady. Fılmde «qazaqtar» bolyp oınaıtyn «akterlerdiń» bári derlik – shyn máninde osy qystaqtyń turǵyndary. Olardyń kóbisi osy fılmge ne maqsatpen túsip jatqanyn bilmegen;

Fılmde «Qusyq» dep atalǵan shaǵyn aýyldyń turǵyndary «óz tilinde», ıaǵnı rýmyn tilinde sóıleıdi. Al Borat Saǵdıevtiń rólin oınaǵan Konniń «qazaqshasy» – shyn máninde polıak pen ıvrıt tilin aralastyrǵan qoıyrtpaq;

«Borat» tanystyratyn kartada «Qazaqstan» atty jazý «Kfıaflyefı» dep kórsetilgen. Bul shamasy, memlekettik tildi meńzese kerek. Shyn máninde, dál «Kfıaflyefı» degen sózdiń qandaı da bir jazý tilinde bar ekeni kúmándi;

Fılmdegi saýndtrekter álde rýmyn, álde balqandyq, álde túrik sazyn eske túsiredi. Álbette, qazaq ulttyq áýenine uqsaıtyn bir nota estimeısiz;

Borattyń «reportajynda» «qazaqtardyń» «evreıdi qýý» atty «ulttyq» oıyny kórsetiledi. Qazaqstanda antısemıtızm bar dep eshkim daý shyǵara almaıtyny bir bólek, mundaı «oıyn» eshbir halyqta joq ekeni onsyz da túsinikti;

Nıý-Iorktan Kalıfornııaǵa mını-fýrgonmen saparǵa shyqqan Borat Saǵdıev pen Azamat Baǵatov ózderin qorǵaý úshin qońyr aıý «satyp alady». Qansha kúlkili bolsa da, «qazaqtar» úshin aıý úırenshikti úı janýary dep eshkimdi sendire almas.

Mysal úshin, eger «Qazaqstan», «qazaqtar» dep aıdar taqpaı-aq, álde Afrıkadaǵy, álde basqa ǵalamshardaǵy belgisiz bir halyq týraly bolsa da, dál osy týyndyny men «kıno» dep qaramas edim. Ónerge degen talǵam bar da, ólshem bar. Árkimniń talǵamy – óz óresiniń ólshemi.

QAITPEK KEREK?

Sonda qaıtpek kerek dersiz? Mundaı arzanqol ázil, ári qısynsyz ótirikke qurastyrylǵan kıno túsirilip, brıtandyq, amerıkalyq, eýropalyq turǵyndar Qazaqstan degen eldiń bar ekenin bilip, ol týraly atalmysh fılmge oraı pikir qalyptastyryp jatsa, oǵan ne shara bar? Álgi «Borattyń mankını kıimin» kıip, aıazdy kúni búrseńdep, Astananyń sýyǵynda jartylaı jalańash sýretke túsemiz dep júrgen alty týrısti tutqyndap, elden alastatqandaı, álemdegi basqa kórermenderdi qýdalaýǵa túsire almaımyz ǵoı. Nemese osy fılmdi taratýǵa tyıym salǵandaı, dúnıejúzine tarap ketken bar taspany tárkilep, joıyp jibere almaısyz ǵoı. Endeshe, qaıtpek kerek?

Álbette, «bul fılm jalpy Qazaqstan týraly emes» dep, «pálsapalyq» turǵyda qaraıtyn ıntellektýaldar da tabylar, oǵan kúmánimiz joq. Biraq «jaqsynyń artynan sóz eredi» dep sypaıylap, óz kemshiligimizdi jýyp-shaıýdyń da reti kelmes. Sebebi eger qısynǵa salsaq, mundaı fılm basqa emes, Qazaqstan týraly túsirildi me – oǵan sebep bar. Kezdeısoqtyqtyń ózi kezdeısoq bolmaıdy. Bazbireýler topshylap júrgendeı, saıası tapsyrys bolsa she? Biraq endigi másele Kon myrzaǵa «qazaq jýrnalısiniń» rólin somdaýǵa oı salǵan, odan osy fılm týraly ıdeıaǵa túrtki bolǵan sebepte emes.

Másele – eger buǵan deıin Qazaqstan týraly álem jurtshylyǵy anyq qulaǵdar bolsa, Konnyń «qaljyńy» nanymsyz shyǵar edi ári ótimsiz taýar bolar edi. «Qaıdan keldińiz?» degen suraqqa «Qazaqstannan» degen jaýapty estigende, sheteldik azamattardyń ishinde ilýde bireýi sondaı memlekettiń bar ekenin eske túsirer. Onda da saıası jańalyqtardy úzbeı qaraıtyn saýattysy munaıǵa baı el ekenin aıtar. Al olardyń Qazaqstannyń «jetistikterin» bylaı qoıǵanda, qazaq degen halyqtyń óneri, tarıhy, mádenıeti, ádebıeti, salty, turmysy, ulttyq taǵamy jaıly oı júgirtip te kórmegenine bás tigem. Qazaq, basqa kez kelgen ult sııaqty, ozsa, óneri, bilimi, ǵylymy jáne ádebıetimen ozady. Óneri ozǵan jurt qana ózgelerdi bıleıdi. Bizdiń «boratshyldyqqa» beretin jaýabymyz da sol bolýy kerek. Áıtpese, jyǵylyp jatyp, súringenge kúlgen nemese kemshiligin kúlki qylǵan adamǵa kektengen aqylsyzdyń kúıin keshemiz. Rasynda, biz áli «Borat-parodııaǵa» laıyqty «jaýap» bergen joqpyz. Osy attas fılmge jáne Sasha Kon sııaqty saıqymazaq akterge, tipti «Borattyń» fanattary – cheh týrısterine narazy bolyp, ashý-yzamyz keletini sodan.

Kerisinshe, Borat-parodııasy úshin Sasha Konge rahmet aıtý kerek shyǵar. 2011-2012 jyldary syrtqy ister mınıstri bolǵan Erjan Qazyhanov Parlamentte sóılegen bir sózinde bylaı degeni bar: «Bul kartına jaryqqa shyqqaly Qazaqstannan berilgen vızalar sany on ese ósti. Bul keremet jeńis, Qazaqstanǵa keletin týrıster qataryn arttyrǵany úshin Boratqa rahmet aıtamyn».

Joq, oǵan rahmet aıtsaq, týrıster sanyn kúrt arttyrǵany úshin nemese mankını kıip, «I love Astana» degen jazýdyń aldynda sýretke túsemiz dep álekke túsken chehtardy keltirgeni úshin emes. «Biz kimbiz? Tórtkúl álemdegi ornymyz? Ózgelerden ereksheleıtin ulttyq «menimiz» bar ma?» degen suraqtardy ózimizge qoıýǵa májbúr etkeni úshin. Árıne, onyń belden joǵary kóterilmeı qalǵan qarabaıyr ıýmory – óziniń óresi, biraq álemde Qazaqstan degen halyq bar ekenine jurt nazaryn aýdaryp, eń bastysy, bizdiń óz-ózimizge synaı qarap: «Osy biz qandaımyz?» dep oılanýǵa, keleshekte qazaqty sózben emes, iste tanytýǵa túrtki bolsa, nege rahmet aıtpasqa?

AShÝ – ALDY, AQYL – SOŃY

Borat Saǵdıev atty qazaq jýrnalısiniń rólin Sasha Kon 2000 jyldardyń basynda brıtandyq telearnadaǵy Da Ali G Show dep atalatyn habarda oınaı bastaǵanyn joǵaryda aıttyq. Birneshe jyl qatar brıtan jáne amerıkalyq telearnalarda kórsetilgen shoý aıtarlyqtaı tanymal boldy deý qıyn. Biraq Sasha Konniń anaıy ázilderi, «brıtandyq» ıýmor, onyń akterlik ónerine yqylas tanytatyn óz kórermeni boldy. Bul kezde Qazaqstan degen el, ondaǵy qazaq degen halyq ózi «týraly» osyndaı habar taraı bastaǵanynan, al ózi saıqymazaqtyń nysanasyna aınalǵanynan múlde beıhabar edi. Tek Brıtanııadaǵy, AQSh-taǵy elshilikpen baılanysy bar qyzmetkerler nemese issaparmen osy elderge barǵan shoǵyrdaı top qana bul habardy kórgen-di. Sol jyldary Brıtan Keńesinde qyzmet etken, fılmdi Londonǵa bir issapary kezinde alǵashqylardyń biri bolyp kórgen Erlan Asqarbekov 2016 jyldyń qazan aıynda Borat týraly fılmniń shyqqanyna 10 jyl tolýyna oraı BBC saıtynda arnaıy maqala jarııalady. Sol kezdegi jaǵdaıdy sıpattaı kelip: «Bul fılm Borattyń «Otanynan» góri amerıkalyqtarǵa arnalǵanyn qazaqstandyqtar tez túsindi. Sasha Baron Konniń maqsaty – AQSh-qa syrt kóz retinde qaraý jáne Borattyń aınalasyndaǵy amerıkalyqtardyń basty kemshiligin – ózderin AQSh-tan basqa jaqta el joq sııaqty ustaıtynyn ashyp kórsetýge umtylǵan» degen pikir aıtady.

2006 jyly fılm jaryqqa shyqqannan keıin «Borat Saǵdıevtiń Qazaqstany» jaıly tórtkúl álem qulaqtandy desek, artyq aıtqandyq emes. Obaly neshik, Qazaqstandy bilmek turmaq, bul eldiń atyn estimegen amerıkalyqtar, brıtandyqtar fılmniń sıýjetin shynǵa balady. Al elge bul kıno týraly tam-tum málimet jetip, resmı málimdeme endi jasala bastaǵansha, onyń bar aýyrtpashylyǵyn osy jyldary syrtta oqyp júrgen qazaq stýdentteri kóterdi. Sebebi sol jyldary Qazaqstannyń atyn estı salysymen shetel azamattary: «A, Borat!» dep ashyqtan-ashyq kúletin jaǵdaıǵa jetken. Mundaı mazaqqa shydamaı, Brıtan ýınversıtetinde oqıtyn qazaq stýdentterdiń sheteldiktermen tóbelesip qalǵan kezderi de bolǵan. Stýdentterdiń aıtýynsha, sol kezde Bolat, Murat atty jigitterdiń jaǵdaıy tipti qıyndap ketken edi, sebebi olardyń atyn estigen ózge ult ókilderi «Borat?» dep qaıyra surap, kúlki etýge daıyn turatyn.

Tipti, Brıtanııaǵa 2009-2010 jyldary oqýǵa kelgenderdiń ózi jergilikti turǵyndarmen Boratqa baılanysty shekisip qala beretin. Oxford, Nottingham, Bristol jáne basqa ýnıversıtterde sol kezde bilim alǵan qazaq stýdentterdiń kóbisi muny rastaıdy. Tipti, Mirror.co.uk saıtynda 2010 jyly Exeter ýnıversıtetterde oqıtyn qazaq stýdentiniń eki beıtanys jigitti uryp-soqqany úshin sotqa shaqyrylǵany, al tóbeleske sebep bolǵan Borat týraly zildi qaljyń ekeni jaıly aqparat jarııalandy. Esesine sol kezde UCL, King’s Colledge London, Queen Mary jáne basqa oqý oryndarynda Qazaq qoǵamdarynyń (stýdenttik uıymdar – G.O.) tanymaldyǵy kúrt artyp, oǵan jergilikti stýdentter de, sheteldikter de toptap jazylyp, árqaısysy bes fýnt jarna tólep, múshe bolǵan. Ár ýnıversıtettegi Kazakh Society (Qazaq qoǵamy) atalatyn uıymdardy olar «Borattyń fan-klýby» dep oılaǵany keıinirek anyqtalǵan eken.

Degenmen, Brıtanııada bilim alyp jatqan qazaq stýdentteriniń bul fılmge jáne Borat beınesine degen pikiri búginde ózgergen. Osydan on jyl buryn Borattyń atyn estigende tóbeles shyǵaratyn qazaq jastary qazir bul fılm qazaqtardy emes, amerıkalyqtardy mazaq etýdi maqsat etken dep sanaıdy. Olardyń deni Sasha Kon amerıkalyqtardyń bilimi taıaz ekenin, óresiniń shekteýligin meńzep, teledıdardan ne kórsetse soǵan ılanatyn oısyzdyǵyn synaǵan degen pikirde.

Ásel QAMZA, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty, Glazgo ýnıversıtetiniń doktoranty:

«Borat» doktorlyq zertteýimniń taqyrybyna ózek boldy

– 2006 jyly Berlın qalasyna Jas demokratııa mektebiniń sessııasyna Qazaqstan atynan bir top jas saparǵa attandyq. Bizdiń el týraly Ulybrıtanııanyń komedııa akteri fılm túsirip, onysy Eýropanyń búkil kınoteatrynda kórsetilimge shyqqan kezi edi. Oıymyzda eshteńe joq, biz de keshki seansqa bardyq. Hronometrajy bir jarym saǵatqa sozylatyn bul fılmniń o bastaǵy maqsatyn túsinbedik. Mundaı da fılmdi álemdik prokatqa shyǵarýǵa bola ma eken dep oıladym. Kúletindeı túgi joq. Álde biz Eýropanyń ájýa-ázilin durys túsine almadyq pa? Kınoteatr zaly lyq toly bolmasa da, biraz adam ádettegi pop-korndaryn jep, kúlip otyrdy. Shyny kerek, namystandym. Tyıym salynsa da, fotoapparatymyzben aqyryndap kıno kadrlaryn túsirip aldyq. Sol kezde Germanııanyń respýblıkalyq telearnasy Qazaqstannan jas azamattar kelgenin estip, bizdi ortalyq alańyna shaqyryp, suhbat aldy. Fılm týraly pikirimizdi bilgisi kelgen eken. Keshke qaraı jańalyqtardan kórsetti. Biraq redaktorlar ózine keregin ǵana alyp, mańyzdysyn kesip tastapty.

Sonymen ne kerek, Qazaqstanǵa qaıtqan soń toptaǵy stýdentter men muǵalimderge kınoteatrda túsirgen fotolardy kórsetsem, áli «Borattan» beıhabar eken. Birneshe aı ótken soń ǵana jaılap aqparat kele bastady.

Araǵa birneshe jyl salyp, Ulybrıtanııaǵa oqýǵa kelgenimde, jergilikti jastardyń Qazaqstan dese, Boratty eske túsiretinin baıqadym. Onyń ústine Amazon, Ebay sııaqty saıttarda «Borat» áli de satylyp jatyr. Iá, kózi ashyq, oqyǵan jurt kórsetilgen oqıǵalar Qazaqstanǵa qatysy joq ekenin túsinedi. Alaıda qarapaıym

jurt ony Qazaqstanmen baılanystyryp, aqparatty «jutyp aldy».

2017 jyly Glazgo ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna oqýǵa túsip, «Ult brendıngi Qazaqstan mysalynda» atty taqyrypty bekittim. Bul taqyrypqa 2006 jylǵy «Borat» fılmi alǵyshart boldy desem, artyq aıtqanym emes. Fılm jáne Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ımıdjin ǵylymı turǵydan zertteı kele, kerisinshe, «Borat» elimizdiń tanylýyna sebepker boldy degen qorytyndyǵa keldim. Syrtqy ister mınıstrliginiń deregine súıensek, 2012 jyly Qazaqstan vızasyn alý úshin berilgen ótinish sany 10 ese artqan. Árıne, «Borat» maqsaty bizge keletin týrıster sanyn kóbeıtý bolmaǵany anyq. Meniń oıymsha, Ortalyq Azııanyń 5 elinen Qazaqstandy tańdaǵany beker emes. Negizgi maqsaty – qarjysy kóp eldi álemdik brendıngpen aınalysatyn alpaýyt kompanııalardyń kómegine júgindirý boldy dep oılaımyn. BBC, CNN arnalarynan 1-1,5 mınýttyq promotion vıdeolarymyz kórsetildi. AQSh pen Ulybrıtanııanyń respýblıkalyq gazetterine tapsyryspen Qazaqstan týraly maqalalar basyldy. Biz aqparattyq shabýylǵa daıyn bolmaı, osylaısha aqtaldyq. «Borat» fılmi bizge úlken sabaq boldy. Al «AstanaEXPO 2017» halyqaralyq ımıdj saıasatyndaǵy olqylyǵymyzdy túzetken sııaqty.

Álııa SEMBAEVA, Lıverpýl ýnıversıteti Hımııa fakýltetiniń doktoranty:

Bul fılmge ıýmormen qarasaq

– Ulybrıtanııaǵa alǵash ret 2015 jyldyń kúzinde taban tiredim. Sonda «Qazaq­stannan keldim» dep ózimdi tanystyrǵanda alǵan jaýabym – áýeli «Borat» degen sóz, artynsha – mysqyl kúlki. Ol kezde men Bırmıngem ýnıversıtetiniń zertteý magıstratýrasyna túsken edim, osy ýnıversıtettiń ókilderi meni áýejaıda kútip alǵan bolatyn. Sol jyly jıi baıqaǵanym – Qazaqstannyń atyn estigen sheteldikterdiń kóbisiniń oıyna eń birinshi Borat túsetin.

Shynymdy aıtsam, Borat týraly fılmniń Qazaqstannyń atyn ájýaǵa aınaldyrýǵa sebep bolǵany ókinishti ári bul fılm týraly teris pikir óte kóp bolǵandyqtan, ony kórgen emespin. Áıtse de, oǵan ıýmormen qaraýǵa tyrysý kerek dep sanaımyn, al Qazaqstannyń atyn Boratpen baılanystyrǵany úshin eshkimmen tájikelesip te jatqym kelmeıdi.

Qazir men Lıverpýl ýnıversıtetinde mehanohımııa salasynda PhD zertteý jasap júrmin, bul oqý ornynda Qazaqstan týraly pikir-kózqaras múlde bólek. Meniń PhD áriptesim, ıtalıandyq stýdent Máskeý qalasynda Astana-balet trýppasynyń ónerin tamashalaǵan eken, olardyń talantyna áli súısinetinin aıtady. Sondaı-aq, basqa sheteldiktermen jáne zertteýshilermen sóıleskende ańǵarǵanym, olar qazaqtyń talantty shahmatshylary men velosıpedshilerin biletin bolyp shyqty. Fızıka páninen dáris oqıtyn professorymyz Astanada bolǵanyn, byltyr Qazaqstanda KSPO kórmesi ótkenin biletinin aıtty. Qysqasy, doktorlyq baǵdarlamany bastaǵaly men Borat týraly bir aýyz sóz estimedim.

Menińshe, qazaqstandyqtar bul fılmge ıýmormen qaraý kerek, sebebi bul bar bolǵany fılm emes pe. Al Qazaqstannyń shyn máninde qandaı ekeni bizdiń is-áreketimizden kórinetin bolady.

Marııam, Lankaster ýnıversıtetiniń doktoranty:

Qazaqstandy basqalarǵa tanystyratyn brend kerek

– 2007 jyly Brıtanııaǵa oqýǵa keler aldynda bul fılmdi arnaıy kórdim. Alda-jalda brıtandyqtar ol týraly suraı qalsa, aıtar oıymdy juptap alaıyn degenim ǵoı. Biraq Oksfordta oqyǵan jyldary menen bul fılm týraly eshkim eshteńe suraǵan emes. Rasyn aıtqanda, bizge bir nárseni túsinetin kez jetti dep oılaımyn: bul fılm Qazaqstan týraly emes, bul – batystyq qoǵamnyń násilshildik, semıtızm, mızogınııa, gomofobııa, saıası saýattylyq, toleranttylyq t.s.s. ishki dertterin áshkere etetin fılm-provokaııa. Konniń ózi – Kembrıdjde tarıh mamandyǵy boıynsha bilim alǵan maman. Ózi evreı otbasynan shyqqan, olar holokost kezinde áreń aman qalǵan. Óz suhbatynda Konniń bir aıtqany bar: kezinde Germanııada evreıler men basqa ulttardyń jappaı qyrylýynyń sebebi barlyq adamdardyń evreılerdi jek kórgendiginen emes, kópshilik ózgelerdiń basyndaǵy jaǵdaıǵa nemketti qaraıtyndyǵy sebep bolǵan dep sanaıdy. Kon óz fılminde osy nemkettilik jaıly ıdeıany odan ári qaýzaıdy: ol kóp nárseni ádeıi isteıdi, osylaısha basqa adamdardyń qalaı áreket etetinin kórgisi keledi, mysaly, bireý qara násildi adamdardy sybap jatqanda, janyndaǵy aq násildi adam jáı tyńdap tura bere me degen sııaqty... Fılmniń prodıýseri Sasha Baron Kon óz suhbattarynda bizdiń halyqtyń namysyna tııý nemese ony mazaq etý nıeti bolmaǵanyn talaı ret aıtqan. Qazaqstandy olar kezdeısoq tańdaǵan, sebebi batys elderinde bizdiń el týraly eshkim eshteńe bilmeıtin.

Borat týraly kıno 2006 jyly jaryqqa shyqty, ıaǵnı Qazaqstannyń táýelsiz memleket bolǵanyna on bes jyl tolǵan kez edi! Sol ýaqytqa deıin bizdiń eldiń atyn shyǵaratyn ulttyq brend jasaı almaǵan sheneýnikterimizdiń kinási dep oılaımyn. Mysaly, Chehııany aıtqanda – cheh syrasyn, Bolgarııany sóz etkende – bulǵar buryshyn, Mońǵolııany ataǵanda – mońǵol kashemırin eske túsiretini sııaqty bizdi aıshyqtaıtyn tól brendimiz bolýy kerek edi. Óz yrqymyzdan tys 2006 jyly «Borat» bizdiń «brendimizge» aınaldy. Esesine, 2018 jyly bizdiń brendimiz – Gennadıı Golovkın! Qazir brıtandyqtar, amerıkalyqtar men kanadalyqtar menen Borat týraly emes, Gena týraly suraıdy. Brıtanııada endi Qazaqstan týraly sóz bola qalsa, aýyzǵa áýeli osy boksshymyzdyń aty iligedi. Endeshe, bizdiń jańa brendimiz – Golovkın!

Ulybrıtanııa

Sońǵy jańalyqtar