10 Sáýir 2015, 11:08 3325 0 Saraptama Anar LEPESOVA

12 jylǵa sozylǵan daý: «Iran isi» aıaqtaldy ma?

Iran men alyp «altylyqtyń» mámilege kelýin ekonomıkalyq shekteýlerden sharshaǵan parsylar ǵana emes, kúlli álem taǵatsyzdana kútti. 26 naýryzda bastalǵan kelissóz marafony ary ketse 31 naýryzda aıaqtalar degen boljam rastalmaı, BAQ bitken 8 kún boıy Lozannaǵa telmirýmen bolǵan. Taraptardyń talas-tartysy kúsheıgen saıyn kelisimniń aýyly alystaı ma degen kúdik dendegeni ras. Biraq 12 jylǵa sozylǵan pikirtalas eki jaqty da qajytqanǵa uqsaıdy. Kelissózdi mámileli márege jetkizý úshin Iran da, ony ortaǵa alǵan «altylyq» ta sońyna deıin shydap baqty. Beısenbide bastalǵan basqosý araǵa bir apta salyp, beısenbide bitimge keldi.

Irannyń ıadrolyq baǵdar­la­masy týraly kelissózderdiń resmı qorytyndysyn Lozannaǵa eleńdegen jurtqa birinshi bolyp AQSh-tyń memlekettik hatshysy Djon Kerrı jarııalady. Ol óziniń «Tvıtterdegi» jeke paraqshasyna: «Mańyzdy kún: Eýroodaq, Iran jáne «altylyq» ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty máselelerdiń sheshimin tabýǵa bir qadam jaqyndady. Kelisimniń núktesin qoıý úshin jaqynda qaıtadan iske kirisemiz», – dep jazdy. Taraptar arasynda shekti kelisimniń jasalǵany jóninde resmı málimdemeni Iran Syrtqy ister mınıstri Djavad Zarıf pen halyqaralyq yqpaldastyq «altylyǵynyń» úılestirýshisi ári Eýroodaqtyń dıplomatııa basshysy Federıka Mogerını jasady.

«Búgin biz sheshýshi qadam ja­sa­dyq. Keshendi áreketter jos­parynyń negizgi jaıttary boıynsha bir toqtamǵa keldik. Saıası batyl­dyq, izgi nıet pen qyrýar eńbek aqyry óz jemisin berdi. Endi Eýro­odaq ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatys­ty ekonomıkalyq jáne qar­jy­­lyq tyıymdardyń kúshin joıady. AQSh ta óz tarapynan salynǵan sankııalardy alyp tastaýǵa kelisti. Munyń bári Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agent­tiktiń Irannyń ıadrolyq min­det­temelerin anyqtaýmen qosa júzege asyrylady», – dep Eýro­odaqtyń Syrtqy ister jáne saıası qaýipsizdik keńesiniń joǵarǵy ókili Federıka Mogerını mán-jaıdy túsindirdi.

Budan bylaı Tegeran memle­ket­tegi ýran óndirisin qysqartýǵa tıis. Irandaǵy ıadrolyq úderis­ter­diń barlyǵy MAGATE-niń jiti baqylaýyna alynady. Al AQSh pen Eýroodaq Iran Islam respýblıkasyna qarsy jańa sank­ııalar salýdy toqtatady jáne burynǵy shekteýlerdiń bárin bolmasa da, birazyn alyp tastaıdy. Taraptar bul kelissózdiń nátıjesi boıynsha qorytyndy qujatqa 30 maýsymda qol qoıýǵa kelisti.

12 jyl boıy óziniń ıadrolyq baǵ­dar­lamasy beıbit maqsatqa baǵyt­tal­ǵanyn «altylyqqa» dáleldep baqqan Iran aqyry ymyraǵa kóndi. Tegeran aldaǵy on jylda ýran baıytý kóleminiń úshten ekisin azaıtyp, óziniń ıadrolyq baǵdarlamalaryn halyqaralyq qaýymdastyq nazarynda ustaýǵa kelisti. Iaǵnı Irannyń menshigindegi entrıfýgalardyń sany 19 myńnan 6 myńǵa qysqarady. Shekti kelisimniń talaptary boıynsha memlekette jańa atom ortalyqtary salynbaıdy. Ýrannyń jınaqtalǵan qory tek ǵylymı maqsattarǵa paıdalanylyp, artyǵy el aýmaǵynan shyǵarylmaq. Iranda ýran baıytatyn bir ǵana ortalyq – Natanz qalasyndaǵy óndiris orny óz jumysyn jalǵastyrady. Al Fordodaǵy oshaqty tek ǵylymı tájirıbe jasaý úshin qoldanýǵa ruqsat etildi. Sondyqtan Fordo qalasyndaǵy ıadrolyq nysan ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aına­la­tyn kún taıaý. Halyqaralyq qaýym­dastyq Araktaǵy atom re­ak­­toryn qaıta qurýdy qolǵa alady, óıtkeni bul óndiris oshaǵy plýtonıı shyǵarý quqyǵynan aıryldy. Kelisimniń oryndalýyn qadaǵalaý úshin MAGATE barlyq nysandarǵa erkin enip, 25 jyl boıy Tegerannyń ıadrolyq saıasatyna aralasýǵa quqyly. Qorytyndy qujat ázirlenip, oǵan qol qoıylǵan kúni AQSh pen Eýroodaq salǵan sankııalardyń kúshi joıylmaq.

 Iran hám ýran

Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy 1950 jyldardan, shah bıligi kezeńi­nen bastaý alǵan bolatyn. Tege­ranǵa bul salada AQSh, Germanııa men Franııa qoldaý kórsetti. Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýǵa ýáde bergen Iran 1958 jyly MAGATE-niń músheligine ótti. Islam revolıýııasynan keıin memleket tizginin qolǵa alǵan jańa bılik parsylardyń mádenıeti men dinı senimderine qaıshy keledi degen jeleýmen AES salýdan bas tartty. Iadrolyq baǵdarlamany jasaýǵa qatysqan ırandyq ǵalymdar men sheteldik mamandardyń kópshiligi sol jyldary Irannan bastaryn ala qashty. Alaıda araǵa jyldar salyp, ıadrolyq táýelsizdiktiń artyqshylyǵyn túsingen Tegeran baǵdarlamany jańǵyrtyp, olardy qaıtadan tize qosyp jumys isteýge shaqyrdy.

Irannyń ıadrolyq qarý jasaýdy qolǵa alǵany alǵash ret 2003 jyly AQSh bıligine málim boldy. Ǵaryshtan túsirilgen fotosý­retterden MAGATE ınspektor­lary deklaraııalanbaǵan ıadrolyq nysandardy anyqtady (Natanzdaǵy jerasty zaýyty men Araktaǵy aýyr sý reaktory). Bul jaıt Vashıngtonnyń ǵana emes, Parıj, London men Berlınniń de mazasyn qashyrdy. Alpaýyttar Irannan ıadrolyq baǵdarlamasynyń qupııasyn ashyp, kózin joıýdy ta­lap etti. Memlekettegi oppozı­ııa­lyq partııa basshysy Tegeran­nyń MAGATE-ge múshe bola tura, 18 jyl boıy ıadrolyq ón­di­ris­pen aınalysqanyn jaıyp salǵan­nan keıin batystyń qysymy burynǵydan beter kúsheıdi. 2003-2006 jyldar aralyǵynda Franııa, Germanııa men Ulybrıtanııa Iranmen kelissóz júrgizip, raıy­nan qaıtarýǵa tyrysty. Alaıda taraptar bitimge kele alǵan joq. Tegeran ıadrolyq óndiristiń bári eldiń elektr energııasyna suranysyn qanaǵattandyrýǵa arnalǵanyna sendirip, eshkimniń yrqyna kónbeıtinin ańǵartty. Irannyń rýhanı kósemi Aıatolla Álı Hameneı ıadrolyq qarý jasaýǵa, qoldanýǵa ıslam dini tyıym salatynyn alǵa tartty.

2006 jyldan beri BUU-nyń Qaýip­sizdik keńesi Iranǵa qarsy sank­ııa­lardyń tórt paketin engizdi. Eń áýeli ıadrolyq baǵdarlama úshin qoldanylatyn tehnologııalar men materıaldardy satýǵa tyıym saldy. Sodan soń Iran bankteriniń sheteldik shottaryna qulyp saldy. Batys elderi bul memleketke kirgen-shyqqan júkke baqylaýdy kúsheıtti.

Taraptardyń qarym-qatynasy ýshyqqan soń, Batys pen Tegeran arasyn dánekerleýdi Máskeý óz moınyna aldy. 2005 jyldyń kúzinde Reseı Iranǵa ýran baıytý proesin óz terrıtorııasynda júrgizýdi usyn­dy. Áýelde Tegeran eshqandaı usynys almaǵan keıip tanytqanymen, keıinnen Batys úshin de, Reseı úshin de tıtteı paıdasy joq sharttar qoıa otyryp kelisimin berdi. Iran Reseımen birlesken kásiporyndar eki jyl jumys istegennen soń parsy jerine kóshirilýin talap etti. Sondaı-aq, reseılik nysandarǵa ırandyq mamandar emin-erkin kirýi kerek degen shart qoıdy. Aqyrynda eki tarap ortaq sheshimge kele almaı, Irannyń Syrtqy ister mınıstrligi Máskeýdiń usynysynan túbegeıli bas tartty.

«Altylyqtyń» Tegeranmen kelis­sóz­deri Mahmýd Ahmadınejad bıligi tusynda tipti qıyndap ketti. 2006 jyly Ahmadınejad Irannyń ıadrolyq derjavalar qataryna qosylǵanyn resmı túrde jarııalap, eldegi ýran baıytý kólemin 20 paıyzǵa arttyrýdy tapsyrdy. Mahmýd myrzanyń óz degeninen qaıtpaıtynyn uqqan Batys Tegeranmen dıalogty toqtatty. Kóp uzamaı «Iran isi» BUU-nyń quzyryna berildi. 2006 jyldan bastap 2010 jylǵa deıin BUU-nyń Qaýipsizdiń keńesi Iranǵa qarsy sankııalardy qarsha boratty. Basqasyna shydap baq­sa da, memlekettiń munaı eksportyn shek­tegen AQSh pen Eýroodaqtyń 2012 jylǵy embargosy parsy ekonomıkasy úshin aýyr soqqy boldy, Iranda ınflıaııa deńgeıi kúrt joǵarylady.

Shekteýler shymbaıǵa batqan soń, jaǵdaıdy retteýge Aıatolla Álı Hameneı aralasty. Onyń yqpalymen mem­lekettik bıliktiń tizginin Hasan Roýhanı qolǵa aldy. Jańa prezıdenttiń kelýimen 2013 jyldan bastap Iran Islam respýblıkasy men Batys elderiniń qarym-qatynasy oń sıpat alyp, kelissózderdiń jańa kezeńi bastaldy. Tegeran ýran baıytý kólemin 5 paıyzǵa qysqartyp, Ahma­dı­nejab tusynda 20 paıyzǵa asyra baıytylǵan ýran qoryn joıýǵa kelisti. Vashıngton óz kezeginde jańa sankııalar salýdy toqtatyp, Irannyń 4,2 mlrd. dollardy quraı­tyn aktıvterin ıemdený quqyǵyn qaıtardy.

Alyp «altylyq» pen Tegeran kelis­sóz ústeline keshegi kúnge deıin bir emes, birneshe márte otyrdy. Biraq kezdesken saıyn ıdeologııalyq, tehnologııalyq hám saıası kedergiler kese-kóldeneń shyǵyp, kelisim keıinge shegerile bergen edi. Bálkim mámilege kelý úshin qoı jylyn kútken shyǵar. Qalaı desek te, bitimger beısenbi jahan jylnamasyna erekshe qarippen qashalary sózsiz.

Lozanna kelisimi kóptiń kókeıin­de­gisin dóp basty. «Altylyq» pen Tegerannyń mámilesin, ásirese, ıran­dyq­tar qýana qarsy aldy. Jaqsy jańalyqty estip, bórikterin aspanǵa atqan parsy jurtshylyǵynyń qýanyshyna ótken aptada «Astana» arnasynyń efıri arqyly kýá boldyq. 40 jyldaı sankııadan kóz ashpaǵan el halqy mundaı kúnniń týǵanyna sener-senbesin bilmeıdi. Munaı eksportynyń kúrt kemip, bir ǵana 2012 jyldyń ózinde Iran ekonomıkasy 70 mıllıard dollar joǵaltqan bolatyn. Ulttyq valıýtadan da bereke ketken edi. Irandyqtardyń sóngen úmiti qaıta tutanǵandaı boldy.

Tegerannyń ıadrolyq baǵdarla­masy jónindegi kelissóz barysynda árkim óz esebin túgendep qalýǵa tyrys­qany ras. Basqosýǵa qatys­qandardyń kóńili toq bolǵanymen, Lozanna ýaǵdalastyǵyn qaraly habardaı qabyldaǵandar da bar. Kimniń utyp, kimniń utylǵanyn anyqtaý úshin asyqtaryn sanaýdy qup kórdik.

 Tegerannyń tynysy ashyldy

Tegeran úshin basty olja – munaı eksportynyń qaıtadan qarqyn alatyny. Sankııalardyń toqtatylýy Irannyń aımaqtaǵy áskerı, saıası áleýetiniń artýyna yqpal eteri sózsiz. «Altylyqtyń» birqatar sharttaryna ılikkenimen, Islam respýblıkasy óziniń beıbit atom óndirý quqyǵyn saqtap qaldy. «Biz ınnovaııalyq óndiriske kóship, álemdik naryqqa shyǵamyz. Baıytylǵan ýrandy tabıǵı ýranǵa almastyryp satatyn bolamyz. Kelissózderdiń 8 kúnge sozylýy beker emes. Qujattaǵy mindetter túgel oryndalady. Bul bizdiń qarym-qatynasymyzdy ońaltyp, aldaǵy ýaqytta tyǵyz jumys isteýge negiz bolady dep senemin», – dedi Irannyń Syrtqy ister mınıstri Djavad Zarıf.

Iran Islam respýblıkasynyń prezı­denti Hasan Roýhanı da Lozannadaǵy ıadrolyq baǵdarlama jónindegi kelissózder barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqty oryndaýǵa bar kúsh-jigerin salatynyn málimdedi. Memleket basshysy Batysty da óz ýádesinde turýǵa shaqyrdy. «Iran kelisimdi tolyq oryndaýǵa múddeli. Bizdiń kázzaptyq istemeıtinimizge búkil álemniń kózi jetýi tıis. Sóz berdik pe, mindetti túrde oryndaımyz. Árıne, bizdiń áreketimiz ekinshi taraptyń is-qımylymen sabaqtas bolatyny anyq. Eger «altylyq» ýaǵdalastyq sharttaryn oryndamaıtyn bolsa, biz de baǵytymyzdy ózgertemiz», – dep Hasan Roýhanı jergilikti telearna efırinen Irannyń ustanymdaryn alys-jaqynǵa túgel estirtip aıtty. Sondaı-aq, prezıdent Lozanna ýaǵdalastyǵy Irannyń ózge memlekettermen qarym-qatynasyna da oń yqpal etetinin atap ótti. «Bul kelisim arqyly «altylyq» memleketimizdiń óz aýmaǵynda ýran baıytý quqyǵyn moıyndady. Buǵan deıin olar Irannyń baıytylǵan ýranyn halyqaralyq qaýymdastyqqa tóngen qater dep eseptep kelgen edi, endi Batys óz kózqarasyn ózgertti», – dedi Roýhanı.

 Aq úıdiń asyǵy túgel

Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy týraly kelissózdiń nátıjesi boıynsha BAQ-qa resmı málimdeme jasaý úshin Aq úıdiń alqyzyl baǵyna shyqqan Barak Obama Lozanna kelisimi kóp jyldyq pikirtalastyń núktesin qoıǵan tarıhı qadam bolǵanyn atap ótti. AQSh pen KSRO-nyń «qyrǵı-qabaq soǵys» kezindegi mámilesiniń mańyzyn mysal etken prezıdent qol jetkizilgen ýaǵdalastyq halyqaralyq qaýymdastyq qaýipsizdigine kepil bolatynyn aıtty.

«Prezıdent ári bas qolbasshy retin­de men úshin Amerıka hal­qy­nyń qaýipsizdiginen artyq jaýap­ker­shilik joq. Lozannadaǵy shekti keli­sim boıynsha qorytyndy qu­jatqa qol qoıylar bolsa, bizdiń, odaq­tastarymyzdyń jáne búkil álemniń qaýipsizdigine senim kúsheıetini anyq. Sankııa ırandyq ıadrolyq baǵdarlamany ózdiginen toqtatpaǵany anyq, alaıda shekteýler men tyı­ym­dar Tegerandy kelissóz úste­line otyrǵyzdy. AQSh-tyń belsendi dıp­lomatııalyq is-qımyldary arqa­synda álem bizdiń ustanymdardy qoldady. Kelissóz júrgizý úshin bizdiń qatarymyzǵa Ulybrıtanııa, Franııa, Reseı, Qytaı sııaqty álemniń jetekshi elderi men Eýroodaq qosyldy», – dedi Obama.

Shveıarııadaǵy basqosýdyń qo­ry­tyndysy týraly oılaryn AQSh prezıdenti «New York Times» gazetiniń oqyrmandarymen de bólisti. Gazet tilshisine bergen suhbatynda Obama Lozanna mámilesin «Taıaý Shyǵysty ıadrolyq qarýlaný jarysynan saqtandyrýdyń jalǵyz múmkindigi» dep baǵalady. Sondaı-aq, prezıdent Iranǵa salynǵan sank­ııalar Tegeran óz moınyna al­ǵan mindetterdi oryndaǵanda ǵana joıylatynyn aıtty. Islam respýblıkasy baqylaýdyń qatań tártibine keliskenin, endi shegine almaıtynyn barynsha uqtyrýǵa tyrysty. «Iran kelisimdi buzyp, shalys basatyn bolsa, onysy dúnıe júzine jarııa bolady. Eger biz Tegerannyń áreketinen kúdikti qımyl baıqasaq, dereý tekseretin bolamyz», – dep eskertý jasaýdy da umytqan joq.

«Altylyq» pen Iran kelisiminiń AQSh-tyń ekonomıkalyq hám saıası áleýetine tıgizer paıdasyn ashyp aıtpasa da, Barak Obama asyǵy túgel ekenin bir-aq sóılemmen dáleldedi: «Bul – bizdiń negizgi múddemizge saı kelisim».

Eýropanyń esebi qandaı?

Eýroodaq kóshbasshylary da Irannyń ıadrolyq túıtkilderiniń túıini tarqatylǵanǵa dán rıza. «Shveıarııada qol jetkizilgen ýaǵdalastyq 30 maýsymda qol qoıylatyn kelisimge negiz bolary anyq. Taraptardyń ymyraǵa kelýi Taıaý Shyǵys elderiniń jappaı qarýlanýdan bas tartýyna sebep bolady dep oılaımyn», – dedi Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstri Fılıpp Hammond. Mınıstr bul kelisimge ońaılyqpen qol jetpegenin atap ótti: «Kelissózder uzaqqa sozyldy ári kúrdeli jaǵdaıda júrdi. Eger sharttar qanaǵattandyrmasa, kelisimge kelmeımiz dep áý basta aıtqanbyz. Árkim óz múddesin alǵa tartqany ras, biraq taraptardyń kedergilermen tabandy kúresiniń arqasynda barshaǵa ortaq mámilege qol jetkizdik. Kúni keshege deıin bul pikirtalas eshqashan márege jetpeıtindeı kóringen edi», – deıdi ol.

Germanııanyń Syrtqy is­ter mınıstri Frank-Val­ter Shtaınmaıer Lozanna ýaǵda­las­tyǵyn «ilgeri qaraı jasalǵan úlken ári sheshýshi qadam» dep baǵalady. «Qol jetken tabysymyz maqtanýǵa turarlyq. Qýanýǵa áli erte, kelisimge qol qoıylǵan joq. Dese de, on eki jyl boıy kúrmeýi kóbeıe bergen máseleniń sheshimi tabyldy. Aldaǵy úsh aıda qorytyndy qujatty ázirleýimiz kerek. Barlyq suraqtyń basyn ashyp aldyq, endi shı shyqpaıdy dep oılaımyn», – dedi Shtaınmaıer. Alaıda onyń franýzdyq áriptesi Loran Fabıýs shekti kelisimmen toqmeıilsýge bolmaıtynyn, jumystyń eselene túskenin alǵa tartty. «Qolymyz jetken ýaǵdalastyq – aralyq kelisim ǵana. Ony ábden pisirip, qujat betine túsirýimiz kerek. Sondyqtan jumysymyz burynǵydan beter kóbeıdi», – deıdi ol.

Mınıstrlerdiń sózinen túsin­genimiz – Eýroodaqtyń upaıy túgel. Irannyń ıadrolyq baǵdar­la­masynyń shektelýi odaqtyń qaýipsizdigin nyǵaıtyp qana qoımaı, Eýropadaǵy ıadrolyq derjavalardyń básekelesin azaıtty. Lozanna mámilesiniń Eýroodaq úshin taǵy bir oń áseri bar. Taıaý Shyǵyspen ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń jandanýy Eýropa elderin Reseıge energetıkalyq táýeldilikten qutqarady deıdi mamandar.

Tel-Avıv

tis qaırap otyr

Iran men «altylyqtyń» ýaǵda­las­tyǵyn quptamaǵandar da bar. Batys elderiniń bul qadamyna Irannyń basty geosaıası qarsylasy Izraıl túbegeıli qarsy. AQSh prezıdenti Barak Obamanyń qońyraýy da Tel-Avıvti sabasyna túsire almady. Memlekettiń premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý jańa kelisim óz eline qaýip týǵyzatynyn aıtty. Saıasatker resmı Tegeranǵa qasylyǵyn ashyq bildiretin. Sońǵy ýaqytta Aq úıdi aınalyp ótip, Kongreste respýblıkalyqtar aldyna AQSh pen Iran arasyna syzat túsirýge baryn salǵan. Munysynan túk shyqpady. «Kez kelgen kelisim Irannyń ıadrolyq qýatyn shektep, Tegeran tarapynan jasalyp otyrǵan qysym men terrorızmdi joıýǵa baǵyttalýy kerek. Lozanna kelisimi bul maqsattarǵa qol jetkize alǵan joq», – deıdi Netanıahý.

Izraıl premer-mınıstriniń baspasóz hatshysy Mark Regev BAQ-qa resmı málimdeme jasap, memlekettiń ustanymdaryn jarııalady. «Bul kelisim bárimiz úshin qaýipti bolyp tur. Ol Iranǵa ýrandy baıytý úshin myńdaǵan qondyrǵy qaldyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, ǵylymı zertteýler jandansa, Tegerannyń ıadrolyq áleýeti artyp, jańa, jetilgen qondyrǵylar salýǵa qabiletti bolady. Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasynyń maqsaty – ıadrolyq qarý ázirleý ǵana. Ókinishke qaraı, Lozanna kelisiminde ol zańdastyryldy», – deıdi M.Regev.

Barak Obama Ulttyq qaýip­siz­dik qyzmetindegi senimdi ókil­de­rine aldaǵy ýaqytta Izraıl úkimetimen konsýltaııalar júrgizip, eki eldiń qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn tereńdetýdiń jáne AQSh-tyń Izraıl qorǵanysyndaǵy myzǵymas ornyn kórsetýdiń joldaryn tabýdy tapsyrdy.

P.S: Iran túıtkili sheshilgen boıda álemdik munaı baǵasynyń barreli 55 dollarǵa túsip ketti. Sarapshylar bul qara altyn naryǵyndaǵy qubylystardyń basy ǵana dep boljaıdy. Irannyń naryqqa qaıtyp oralýy munaı óndirýshi elderdi qýanta qoımaǵany anyq. Alyp «altylyqtyń» kózqarasy túzelgenimen, Tegeranǵa tis qaıraýshylar kóbeımese, azamaıtyn sııaqty.

Sońǵy jańalyqtar