24 Qyrkúıek, 19:20 1500 0 Qoǵam Álııa Tileýjanqyzy

Qarapaıym balyqshynyń qaharmandyǵy

Balqash kóliniń mańaıyn mekendegen aýyl turǵyndary balyq aýlaýdy atakásip sanaıtyny belgili. Osy kásip arqyly otbasyn asyrap júrgen balyqshylar kún demeı, tún demeı, tipti muzdyń tolyq qatqanyn kútpeı, kólge balyqqa shyǵady. 2007 jylǵy yzǵarly jeltoqsan aıynda sol aımaqqa qarasty Kópbirlik aýylynyń tórt turǵyny muz qatpaǵanyna qaramastan, balyq aýlaýǵa shyǵyp, aqyrynda muzdyń bólingen bólshegi arqyly aǵyp ketkenin kópshilik áli umyta qoıǵan joq. Al sol tórt balyqshynyń sońynan qaıyqpen shyǵyp, olardy qýyp jetip, bir tún, bir kún kól betindegi ári daýyl, ári tolqynmen arpalysyp, aqyrynda olardy qyrǵa deıin aman alyp kelgen Manarbek Áribaev halyq arasynda batyrǵa aınaldy. Osy oraıda el ishinde halyq qaharmany atanyp júrgen Manarbektiń ózimen áńgimelesken edik.

– Manarbek aǵa, qystygúni Balqash kóline balyq aýlaýǵa baryp, sońynda muz qursaýynda qalǵan tórt balyq­shyny aman alyp qalǵan siz týraly kóp estidik. «Kóp estigennen bir kórgen ar­tyq» demekshi, sonaý 2007 jylǵy jel­toqsan aıynda bolǵan osynaý jan­túrshigerlik oqıǵa týraly óz aýzyńyz­dan estisek...

– Áńgimeni áriden bastasam, Balqash kó­liniń jaǵasynda týyp-óskendikten, aýyl tur­ǵyndarynyń túgeli derlik urpaqtan-ur­paqqa jalǵasqan atakásip – balyq aýlaý­men aınalysady. Ákem de, ákemniń ákesi de osy kólde balyq aýlap kún kórgendikten, men de osy kásipti janyma serik etip júr­min. Buryndary aýyl turǵyndary birneshe adamnan quralǵan artel arqyly aýlasa, sońǵy jyldary eki-ekiden nemese týystarymen birigip, árkim óz betinshe bólek aýlaıdy. 2007 jyldyń jeltoqsan aıynyń ortasynda Sekenaı esimdi azamat ekeýmiz aýyldan otyz shaqyrym jerde kól jaǵa­syn­da ornalasqan Baıseıit ýchaskesine baryp, balyq aýlamaqshy boldyq. Ol jaqta bu­ryn­ǵy sovhoz kezinde salynǵan balyq­shylar úıi bar-tyn, desek te munda eshkim turmaıdy, tek balyq aýlaýǵa barǵandar sonda turaqtaıdy. Munda kelgende óz aýy­lym­nan biz sekildi balyq aýlaýǵa kelgen tórt azamatyna jolyqtyq. Aýyldyń týmasy bolsa da, bir-ekeýi qalada turady, kó­ris­pegeli biraz ýaqyt bolǵandyqtan, olarmen biraz áńgime-dúken qurdyq. Negizi, biz – balyqshylar balyq aýlaýǵa shyqpas buryn, eń aldymen muzdyń qalyńdyǵyn tekseremiz. Aramyzdaǵy bir-ekeýi baryp tekserip kelse, muzdyń qalyńdyǵy 4 sm ekenin aıtyp keldi. Sosyn men «Oı áli juqa eken ǵoı, bú­gin nemese erteń balyq aýlaýǵa kelmeıdi» dep aıttym. Aýylǵa qaıtar jolymyz uzaq, sol sebepti sol túni sonda qonyp qaldyq. Tún­de áńgime arasynda aramyzda «erteń ba­lyqqa shyǵa bereıik» degen aýyldasyma birdeńeni sezgendeı «balyq aýlaýǵa áli erte» dep taǵy bir márte eskerttim. Tań atqanda Sekenaı ekeýmiz búgin balyq aýlaýǵa qolaı­syz kún ekenin sezip, aýylǵa qaıtyp kettik.

– Al ana tórteýi balyqshylardyń sol eski úıinde qalyp qoıdy ma?

– Iá, olarǵa keter kezde «Balyqqa shyq­pańdar!» dep taǵy da eskerttim. Balyq aýlap, nápaqa tabý úshin kelip otyrǵan olar meniń tilimdi alsyn ba? Árkim ne isteıtinin ózi bi­ledi ǵoı. Desek te, áı, shyǵa qoımas-aý dep, Se­kenaı ekeýmiz aýylǵa qaraı bettedik. Aýyl­ǵa jaqyn qalǵanda kenetten aýa raıy bu­zyldy. Balyqshylardyń úreıin qashy­ra­tyn bir jel bar, muny balyqshylar óz ara­synda «Qyrdyń jeli» dep atap ketken. Ba­la kezimizde ákelerimiz «Eger qyrdyń jeli soq­sa, demek muny balyqshylarǵa qaýip tón­diretin jel dep túsiný kerek» degendi jıi aıtatyn. Birdeńeni sezgendeı bolyp, kólikti orta joldan toqtatyp «Qaıtsek eken, a? Qyrdan jel soqqanyn olar bile qoısa jaqsy ǵoı, muzǵa shyǵyp ketse ne bolady?» dep oılanyp edim, júregimniń tarsyly bir belgi bergendeı boldy. Artqa burylyp, Baıseıittiń jaǵalaýyna qaıtyp kelip, teńizge qarasam, iri-iri muz kesekteri bólinip, kóldiń betinde aǵyp bara jatyr eken. Sosyn bir tóbege júgirip shyǵyp bar daýysymmen «Jigitter, qaıdasyńdar?» dep aıqaı­lasam, eshkim ún qatpaıdy. Sosyn keshe biz toqtaǵan úıge kirip shyqsam, munda da adam balasy joq. Syrtqa shyqsam, tórt adamnyń jáne shananyń izi jatyr. Sol izdermen jaǵalaý jaqqa aqyryndap júrip otyrsam, al­dymnan muz bólingen qıyqqa tap boldym.

– Sonda olar qatyp jatqan kóldiń ústine jaıaý shyqqan bette muz mort sy­nyp, olardy kólge qaraı ala ketken be?

– Iá, jeldiń kúshimen kólge qaraı aǵyp ket­ken ǵoı. Muny túsingen bette birden «Qaıtsem de, olardy qutqarýym kerek!» dep sol jerde balyqshylardyń tastap ketken qaıyqtaryn izdedim. Sóıtip, qyrda jatqan bir qaıyqty taýyp, qolyma bir jarym metr arqandy alyp, Sekenaı ekeýmiz álgi qaıyqty súırep, sýǵa túsirdik. Sol mezette Baı­seıittiń arǵy tusynda balyq aýlap júr­gen basqa jigitter «Olardyń aǵyp ketkenine bir saǵattan asyp ketti, Qaıda barasyń? Qaıt!» degendeı birdeńeler aıtyp jatyr. Al meniń qulaǵym eshteńeni estimeıdi, eshkimdi elemeıdi, tek bar oıym – álgi tórteýin taýyp, muzdan qaıyqqa salyp alyp, osynda ákelý. Al qyrda qalǵan Sekenaıǵa: «Aýylǵa sálem aıt...» degen bir aýyz sózimdi aıttym da, qaıyqtyń «tilin» tabýǵa kiristim. Eki es­kekti alyp, endi ese bergende bir eskek eki­ge bólindi de qaldy, sóıtip, munyń sap jaǵy ózimde, ekinshi jaǵy sýǵa aǵyp ketti. So­syn qaıyqtyń «tumsyǵyna» otyryp alyp, atty qamshymen sabalaǵandaı, bir es­kekti kezek-kezek qoldanyp, qaıyqty júr­gizip otyrdym. Sóıttim de, álgi tór­teýiniń joly qıylyp ketken tustan kóldiń ortasyna qaraı bet aldym. Bile bilseńiz, Balqashtyń tereń jaǵy qystygúni kópke deıin qatpaıdy, sóıtedi de qalqyǵan muz­dyń barlyǵy sol ortasyna qaraı aǵyp bara­dy. Eki-úsh saǵat eskennen keıin, alys­tan qaraıyp bir tal sirińke sekildi birdeńe kórindi. Sóıtsem, iri kesek muzdyń ústinde aǵyp bara jatqan álgi tórteýi eken.

– Muz seńderiniń arasynan ótip, olar­ǵa qaıyqpen jetý qıyn bolǵan shy­ǵar?

– Iá, olarǵa jete almaıtynymdy túsin­gen soń: «Ary qaraı bara almaımyn, ózderiń bir­deńe ǵyp jetińder!» dep aıqaıladym. Sóı­tip, olar shaqpaq muzdardy aınalyp ótý úshin, biri sýǵa túsip, biri muzdy ustap, aqy­ryn­da qaıyqqa kelip otyrdy. Tórteýiniń ishin­degi eń úlkeni Berikbaı degen elý jas­ta­ǵy azamat: «Ne bolsa da, súıegimizdi taýyp al­syn dep, aǵashqa ózimizdi baılaǵaly jatyr edik, biraq seniń keletinińdi sezgenmin, baýyrym» dep qýanyshyn jasyra almaı tur. Onymen qosa, bárimiz de qýandyq, biraq ary qaraı ne kútip turǵanyn eshqaısymyz bil­me­gen edik.

– Ári qaraı daýylǵa tap boldyńyz­dar ma?

– Iá, daýyl kóterildi. Munyń áserinen tol­qyn da týlap, mazamyzdy aldy. Nátı­je­sinde qaıyqqa sý kirip, bizdi ábden áýrege sal­dy. Álgi tórteýi ózderimen birge kúrekti ala júrgen eken, sol kúrektiń sabynan ekinshi eskek jasap alyp, kezek-kezekpen estik. Sóıtip, aýyl jaqqa aparar joldy ta­ba almaı júrgende kesh batty. Qarańǵyda ba­ǵytymyzdan jańylyp, kóldiń basqa bir betine qaraı aǵyp kettik. Aqjal tolqyn bizben alysyp, qaıyǵymyzdy tóńkererdeı, jolymyzdy kes-kestep turyp aldy. Onyń ústine aıaz sý qaıyqty shaıǵan saıyn, dene­miz­degi kıimimiz sýǵa malynyp, kúnniń sýy­ǵynan kıimderimizdiń sheti muz bop qatyp ja­tyr. Búıregimizdi sýyq tesip ótse de, ji­gitterdi «Mine keldik, jigitter, jaqyn qal­dyq, qımyldaıyq» dep jelpindirip otyrdym. Alaıda eshqandaı qyrǵa kelmege­ni­mizdi, kerisinshe tereńdigi úlken kóldiń or­ta­­syna jetkenimizdi bildim, biraq olarǵa aıt­padym. Qorqynyshtan adamǵa neshe túr­li oı keledi ǵoı, degenmen álgi oılardy sanamdy jaýlap almaýyna jol bermeı, qasymdaǵylarǵa «Endi sen es, anaý sharshady. Joq, sen demala tur» dep kezek-kezekpen nus­qaý berip otyrdym. Sóıtip kele jat­qanda túnniń bir ýaǵynda aǵyp bara jatqan úlken muzǵa tirelip, qaıyǵymyz júrmeı qal­dy. Qaıyq alıýmınııden jasal­ǵan­dyqtan, túbi tesilip kete me dep taǵy qo­ryq­tym. Qaıyqty muzdan sýǵa túsiremiz dep aly­syp jatqanda, qasymyzdaǵy bir azamat sý­ǵa qulap ketti. Álgi jigittiń kóretin jary­ǵy bar eken, kóterilgen tolqynnyń kú­shi­men bizdiń qaıyqtyń qasyna qaıta ushyp tú­sip, qaıyqqa qaıta mindi. Sóıtip, muzdan qu­tyldyq-aý dep jatqanda, týlaǵan tol­qyn­ǵa tap boldyq. Tolqyn shaıǵan saıyn, qaıyq­tyń ishi sýǵa tolyp qalady. Sodan ji­gitterge «aıaqtaryńdaǵy rezeńke etikte­riń­di sheship, sýdy sol arqyly syrtqa tógiń­der» dedim. Qarańǵyda bir-birimizdi kór­meı­miz, onyń ústine ózim artqy jaǵynda otyr­ǵan soń, olardyń ne istep jatqanyn bil­meımin. Sóıtip, etikpen qaıyqqa kirgen sý­dy tóktik. Alaıda sýdy qashanǵa deıin tó­­gesiń, anadaı tolqynnan báribir sý jınalady. Sóıtip, kele jatqanda kóldiń betinde aǵyp bara jatqan taǵy bir úlken muzǵa jo­lyqtyq.

– Ekinshi ret pe?

– Iá, bul bále bizdi taǵy da sarsańǵa sal­dy. Sosyn jigitterge «Bir aıaǵymyzdy qaıyqqa, bir aıaǵymyzdy muzdyń ústine sa­lyp, bul muzdan jeńil óteıik» degen usynys aıtyp edim, eshqaısysynyń qaıyqtan shyq­qysy joq. Sosyn ózimmen birge ala kelgen bir jarym metr arqandy qaıyqtyń tumsy­ǵyna baılap, muzdyń ústine shyǵyp, tórteýi otyrǵan qaıyqty ózim súıredim. Búıtpeske, amalym qalmady, sebebi munda taǵy turyp qalsaq, qaıyqtyń túbi tesiletin edi. Sóıtip, qaıyqty muzdyń shetine deıin súırep keldim. Qaıyq ta mundaıda shana sekildi ǵoı, taıǵanaq muzda jeńil qozǵalady. Sóıtip júrip muzdan sýǵa qaraı tústik. Baǵanadan beri alysyp júrip, aınalama da mán bermeppin, bir qarasam jan-jaǵym qara túnek, aspandy bult torlaǵany qorqynyshty kórinedi eken. Qazir men kóńilimdi túsirsem, qasymdaǵylarǵa da yqpaly tıetinin bilip: «Jigitter, kelip qaldyq, jaqyn qaldyq, shydańdar endi» dep baıaǵy áýenime taǵy bastym. Olar da muny tyńdaǵannan sharshasa kerek, onyń ústine, mundaı jaǵdaıda kimniń de bolsa júıkesi syr beredi ǵoı, bir kezde olar «Sen bizdi durys baǵytta alyp bara jatqan joqsyń, aýyl myna jaqta qaldy. Seniń baǵytyń emes. Biz qaıda, aýyl qaıda?» dep ashýlanyp, renishterin bildire bastady. Sosyn joǵaryda aıtqan Berikbaı aǵa «Tynysh otyryńdar, bir adamdy ǵana tyńdaıyq, barlyǵymyz jan-jaqtan shýlasaq, ne bolady?» dep olardy sabasyna túsirdi. Olardy da túsinýge bolady. Adamǵa jan berý ońaı ma?! Aqyrynda ashýmen emes, aqylmen jol tabýǵa tyrysqan biz toqtamaı, qaıyqty kezektesip estik. Jol boıy qal­tamdaǵy bákini jipke baılap, kóldiń te­reńdigin ólshep otyrdym. Negizi balyqshylar metrlep emes, qulashpen ólsheıdi, bizdiń bir qula­shymyz eki metrge teń, osylaısha áli de tereń jerde júrgenimizdi uǵynyp, jel bettegen jaqqa ese berdik. Sóıtip ertesi sa­ǵat keshki bester shamasynda alystan qa­raıǵan birdeńe kórindi. Barlyǵymyz bir dem­de «Áne, qyr! Qyrdy qarańdar!» dep aı­qaı saldyq, sóıttik te sol qyrdy betke al­dyq, bir tún, bir kún degende qyrǵa áreń jet­tik.

– Eki kún kóldiń betinde júrgen soń, jaǵalaýǵa jetip, jerdi kórgendegi áser bólek shyǵar?

– Álbette, bólek! Sózben sıpattaý múm­kin emes! Qyrǵa shyǵa sala, birese jerdi, bi­re­se bir-birimizdi qushaqtap, aman qalǵa­ny­­myzdy jete túsinip, daýystap turyp aı­qaıladyq. Óz kózime ózim senbeı, ala­qaı­lap qýanǵanymyz sonshalyq, sońynda kóz jas­qa erik berdik.

– Balqash kóliniń eki oblystyń she­karasynda ornalasqanyn bilemiz. Son­da sizderdiń qyrǵa shyqqan jerlerińiz qaı­sy aımaq?

– Almaty oblysy Sarqan aýdanyna qa­rasty Muqan Tólebaev aýylyna jaqyn jer­de ornalasqan Qyzyltóbe degen jer eken. Bul jer týraly bala kezimizden esti­geni­miz bar, sebebi bala kúnnen balyq aýla­ǵan soń, tereń jerge baryp aýlaý úshin ózge aý­danǵa qarasty aımaqtarǵa baryp tu­ratynbyz. Desek te, bul aımaqqa mańaılasam da, dál osy jerge kelip kórmeppin. Sosyn teńiz boıyn jaǵalaı balyqshylar.

– Sosyn aýylǵa qalaı jettińizder?

– Qyrǵa shyqqan jerimizden teńizdi boı­laı otyra, bir balyqshynyń úıine ke­ziktik. Sol jerdegi balyqshylar bizdi túnde aýyl­ǵa ÝAZ avtokóligimen ákelip tastady. Esi­gimniń aldyna búkil aýyl kelip, jylap kó­risti. Ertesi aýyldaǵylar uıyqtap jat­qan jerimnen oıatyp alyp, betimnen súıip, jatyn bólmemnen shyǵar emes. Qulaǵym shyńyldap aýyrǵannan eshteńe esimde joq, tek balasy kezinde áskerden kelgen boıda kólge balyq aýlaımyn dep baryp, sýǵa ketip qal­ǵan Ádilbek aǵa meni qushaqtap: «Sen se­kildi azamat bolǵanda meniń balam qazir tiri júrer edi» dep daýystap jylaǵany esim­de. Búginde bul oqıǵanyń bolǵanyna bá­len­baı jyl ótse de, ár nársesi áli kúnge deıin sanamda jańǵyryp tur, barlyǵy jadymda jattaýly. Muny jaıdan jaı umyta salý múmkin emes. Esime túsken saıyn, ári adam­dar «bizge egjeı-tegjeı aıtyp bershi» dep suraǵan saıyn kózime jas alamyn.

– Kópshilik kıno túsirýshilerge bul oqıǵa jelisimen kıno túsirý týraly usy­nystar aıtyp jatyr eken. Sizge osy jaıynda habarlasyp, óz ıdeıalaryn usynǵandar boly ma?

– Iá, habarlasqandar boldy. Desek te, aýyl­daǵy otbasym, sonyń ishinde bes ba­lam­nyń barlyǵy maǵan qarap otyr­ǵan­dyqtan, aýyldan bir nemese eki kúnge uzap kete almaımyn. Sebebi otbasym balyq aýlaýdan kúndelikti taýyp júrgen kishkene tabysymnan qur qalady. Qazirgi tańda úlkenim Ar­man­bek Qaraǵandy memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń defektologııa fakýltetinde oqy­sa, qyzym Aıaýlym Almaty tehnolo­gııa­lyq ýnıversıtetinde bilim alady. Ekeýi de grantta oqıdy. Altynbek esimdi ulym 8-sy­nyp, Qýanysh qyzym 3-synypta jáne ki­shim Aızere 2-synypta oqıdy. Qýanysh de­mekshi, sátti aıaqtalǵan sol oqıǵadan soń, dú­nıege kelgen qyzymnyń esimin Qýanysh dep qoıǵanmyn. Osyndaı kún saıyn «áke­lep», meni maqtan tutyp júrgen balalarymdy aıaqtan tik turǵyzý úshin qansha qaterli bolsa da, kún-tún demeı, balyq aýlaý kási­bim­di jalǵastyryp júrmin.

 Áńgimelesken

Álııa TILEÝJANQYZY

Sońǵy jańalyqtar