24 Qyrkúıek, 15:04 664 0 Rýhanııat Túrkistan Gazeti

Amangeldi Qusaıynov: Jeńil týlaq jelge ushar

Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Qusaıynovpen suhbatymyz búgingi qoǵam ómiriniń ózekti taqyryptaryna arnaldy. Belgili ǵalym otandyq ǵylymnyń túıtkildi máselelerin ortaǵa salyp, bilim salasynyń damýyn keri ketiretin qubylystarǵa toqtaldy. 

– Ábeke, mine bir jyldan asty, «bılik transformaııasy» dep jatyrmyz. Bul – saıası qubylys. Al tek bilim salasynda eski men jańanyń arasynda transformaııa boldy ma?

– Aqyl aıtqysh, shen taqqysh zaman men qo­ǵam­da ómir súrip jatyrmyz. Qalaıda jaqsylyqqa qaraı ózgeristiń bolǵany, dúnıeniń jańarǵany du­rys. Ras, qarapaıym adamnyń oıy men sózi bas­shylardyń aıtqanymen sáıkespeı jatsa, bu­ǵan da halyq danalyǵymen, tarıh tájirıbesimen qaraýǵa bolady.

Álem men eldi jaılaǵan dert hám tótenshe jaǵ­daı barymyzdy bardaı, joǵymyzdy joqtaı etip, qolymyzdan eshteńe kelmeıtinine kózimizdi jetkizdi.

Moınyńda qosaq, artyńda tireý turǵan kezde, oqalaq tıgen tanadaı tyrashtanýdan aýlaq bolǵan jón shyǵar. Aty  bal, isi sal dúnıeler kóp. Týma­ǵan balaǵa kindik ata bolý maǵan orynsyz bolar.

Óz basym Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevty ha­lyqaralyq bedeldi tulǵa, ká­sibı mámileger sanaı­myn. Sondyqtan bılik transformaııasy bir bas­shynyń ǵana qolynda tur­ǵan joq, oǵan qoǵam da, qo­ǵam ınstıtýttary da jaýapty.

Bilimdegi eski men jańanyń úılesimi, jal­ǵastyǵy, sabaqtastyǵy jurttyń bárin oı­landyrady. Sirá, burynǵynyń kóp jaq­sysyn, synnan ótken tájirıbeni qurdymǵa jiberip aldyq. Jańany sińirip bolmadyq.

Osy suraqqa oraı esime I Petrdiń 1708 jy­ly 9 jeltoqsandaǵy bir jarlyǵy túsip otyr. Onda: «Podchınennye pered lıom na­chalstvýıýım doljen ımet vıd lıhoı ı prıdýrkovatyı, daby razýmenıem svoım ne smýat nachalstva» dep kórsetilipti. Osy jarlyq búgingi ómirimizdiń mazmunyna ushtasyp, «qulan – qyrda, qundyz sýda­ǵy­nyń» kerindeı jatqan sııaqty.

– Eń áýeli ustazsyz. Shýlap júrip «Pedagog mártebesi» týraly zańdy qa­byl­dadyq. Osyǵan kóńilińiz tola ma? XXI ǵasyrda qazaq ustazyna ne nárse paı­daly, ne nárse zııandy?

– Bir aqynnyń «Bilim bergen muǵalim – ómirdegi zor ǵalym» degen óleń joldary jadymda jańǵyryp otyr. Oqýsyz bilimniń, bi­limsiz kúnińniń joǵy – aksıoma. Han da, qa­ra da bas ıip taǵzym etken mamandyq – ustaz­dyq. Biz – muǵalimdi kórgende bas kıi­mimizdi alyp, ıilip sálem beretin urpaqtyń óki­limiz. Ustaz – uly tulǵa, ustazdy atańdaı syılaý – qalyptasqan daǵdymyz. Sol súıegi de, rýhy da asyl muǵalimderimiz «ekpeı egin shyqpas, úırenbeı bilim juqpas» degendi jastaıymyzdan sanamyzǵa sińirdi.

Qabyldanǵan «Pedagog mártebesi týraly» zań jaman emes. Tek ony aıaǵyna deıin oryn­daýǵa qulqymyz jetse. Áıteýir dáme kópte dármensiz bolyp qalmasaq.

Búgingi muǵalimder qýdy minip, qulandy quryqtaǵan ákimderdiń ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda, taptasa tabanynyń astynda ekeni barsha jurtqa málim. Erteń sol ákim-qaralar osy zańnyń ár tarmaǵyn óz betinshe talqylap, «jergilikti ózgerister men tolyqtyrýlar» engizbese deńiz. Shetkeri aýyl-aımaqta sol ákim ózgerisi zańnan da basym bolyp ketpesine kim kepil?.. Buǵan osy zańǵa deıin jaryq kórgen talaı zań­dar­dyń taǵdyry kýá. Gáptiń bári osynda. «Sýyǵan kúl ot bolmas» deýshi edi buryn­ǵylar. Qazirgi muǵalimderdiń qabaǵy men peıili biraz nárseni ańǵartqandaı.

Jańa ǵasyr ustazyna paıdaly nárse – bi­limdilik pen izdenis. Búgingi izdenis teh­no­logııaǵa baılanysty ekeni túsinikti. Ekinshi kerekti qasıet – etiniń tiri bolýy der edim. Ol­py-solpy, uıqyly-oıaý muǵalim – bala­nyń «Eralashy» ǵana. Zııandy qasıet te osy­dan týyndaıdy. Qazir ótirikshi, sýaıt, bilimsiz, paraqor jandardyń mektepke kirip alǵany qaıran qaldyrady. Ásirese, mektep dırektorlary korpýsynda bilim salasyna múldem jolatýǵa bolmaıtyn adamdar júr. Osyny halyq pen bılik baqylamaǵanda kim baqylaıdy?

– Kásibı tarıhshysyz. Qazirgi tarıh ǵy­­lymy qalaı damý kerek? Keshegi sovet ke­zindegi T.Rysqulov, S.Seıfýllın, S.Meń­de­shev t.b. qoǵam qaıratkerlerin qaralaý­shylar kóbeıdi. 90-jyldar bol­sa jaraıdy, arada 30 jyl ótti, ashar­shylyqty, basqa da qyr­ǵyndy kimnen kórerin bilmeı júrgen­der áli bar. Pi­kirińiz.

– Qazir tarıh salasyna qalam tartpaıtyn adam joqtyń qasy. Búginde tarıh bereke­si qashqan ǵylym salasyna aınaldy desem qatelespespin. Ótirik pen qoldan ja­­­salǵan ańyzdardy ezip, tarıhty syldyr sý­ǵa aınaldyrdyq. Attynyń atyn, jaıaýdyń taıaǵyn esh shimirikpesten tartyp alyp, «berse – qolynan, bermese – jolynan» dep tarıhty aıaqasty etkenimiz, lastaǵanymyz ras qoı. Qyzdy-qyzdymen bir bilgishter qy­taıdyń Lı Baı degen aqynyn qazaqtyń Elý­baıy etip, atasy Naıman Aqtamberdi jy­raýdy Oshaqty soıyna telip jibergeni – azattyq jyldardyń aqıqaty ǵoı. Aıta bersek, ondaı faktiler kóp. Qazir Qazaqstan tarıhynyń aqtańdaq betterin shyn derekpen dáleldep, naqtylap qoıa alatyn kásibı tarıhshy az. Shynaıy tarıhty jazý men zerdeleý kelesi urpaqtyń enshisinde.

«Biz arda tulǵalarymyzdy durys qa­dir­lep, baǵalaı aldyq pa?» degen suraq kimdi bolsa da tolǵandyrsa kerek. Kezinde bárin aq­tap, basymyzǵa kóterdik. Óz qoty­ry­myzdy ózimiz qasýǵa múmkindik alǵan kezde bira­zyn qaralaýǵa qaıta bilek sybana kiris­tik. Iá, ótirik emes, ol úrdis kúnnen-kúnge keń qanat jaıyp keledi.

– Sol synshylar T.Rysqulovtyń da, S.Seı­fýllınniń de, basqa da tulǵalardyń el úshin, ult úshin, azattyq úshin atqarǵan is­teri­niń júzden de birin istegen joq. Alla Ta­ǵala ol qaıratkerlerdi sol shaqta bir-biri­ne teteles etip dúnıege ákeldi. Bir ke­zeńde ómir súrip, qazaq eli úshin, Alash jur­ty úshin bet jyrtysqandary shyndyq. Olar­dyń bar armany qazaq eliniń azat­tyǵyn, áleýmettik baıandylyǵyn qa­lyp­tastyrý edi. Sol umytylys kezinde oǵan jetý­diń túrli jolyn óz bilik-parasatyna saı usyndy. Endi olardy osy úshin aıyp­taýǵa bola ma?

– Ókinishke qaraı, arystarymyzdy bir-bi­rine qarsy qoıyp, kinálaý qanymyzǵa sińgen ádetke aınalyp barady. Tasqa tary, muzǵa bıdaı ekkenderdiń sany kúnnen-kúnge óskeni oılantady. Qyldan qıqym izdep, Mekkeden tas kóterip kelgendeı, túı­medeı sózden túıedeı min taýyp jantalasyp jatqany da kóz aldymyzda. Qazaq «Aıt­sań tiliń kúıedi, aıtpasań diniń kúıedi» dep beker tolǵanbaǵan-aý. Kúrdeli ýaqyttyń qaı­­ratkerlerin synaý úshin ózińdi solardyń ornyna qoıyp, taıtalasqan ortanyń múd­desin eńserip, tar kezeńniń pendesi bolýyń kerek.

Arys azamattardy synaý úshin eń kem de­gende seniń oıyń men boıyń solarǵa je­teqabyl turý kerek der edim. Olardan bir qa­rys tómen turyp, qazanǵa qaqpaq, esikke irgenek bolýǵa tyrmysý – uıatsyzdyq ári jetesizdik.

Zııaly qaıratkerlerimizdi bir-birine qar­sy qoıyp, qaralaǵannan onsyz da qy­ryq pyshaq bolyp, qyryq rýǵa bólýge daıar turǵan beıdaýa kóńildiń abyroıy artpaıdy. Shetinen taǵaly at taıǵandaı, bir jerde bilgir, bir jerde mińgir tarıhshysymaqtarǵa «asyra aıtsańdar da, asyǵa aıtpańdar» der edim.

Synshysymaqtardyń betine týra qarap: «Kólge baryp k... jýyp, kóbigimen bet jýýdy do­ǵaryńdar!» deý eldiktiń ustanymy dep bi­lemin. El úshin, jer úshin, ádilet úshin qur­ban bolǵan qaıratkerler rýhy aldynda bas ıip, taǵzym etý – búgingi urpaqtyń ári boryshy, ári paryzy.

– Ǵalymdardyń ishinde sportqa eń jaqyn adamdardyń birisiz. Bul jaǵy­nan joǵary dárejeńiz de bar. Ult óneri men buqaralyq sportty damytý sharalary kóńilińizden shyǵa ma?

– Buqaralyq sport pen kásibı sporttyń aıyrmashylyǵy aıtpaı-aq túsinikti. Búgingi tańda buqaralyq sport joqqa tán. Buryn kez kelgen sport sekııasyna jazylyp, jattyǵýǵa múmkindik bolatyn. Qazir ondaı jaǵdaı kózden bulbul ushqan, bárine aqsha tóleýge tıissiń. Al ony qarapaıym jurttyń qaltasy kótermeıtini barshaǵa aıan.

Ulttyq qurama komandaǵa engizilgen sportshylardyń barlyǵy qazir biz aıtyp otyrǵan áýesqoılar emes, kásibı sportshylar. Búrkemeleýdiń qajeti joq, qurama komandaǵa engenderdiń ájeptáýir jalaqysy bar, jeńiske jetse tıisti syılyq ta alady.

Dereksiz sóz – nanymsyz. Búgingi tańda Qa­zaqstanda bokstan basqa maqtan tutar­lyq sport túri joqtyń qasy. Basqa qura­malarǵa shet eldiń qalǵan-qutqandaryn jı­nap, apyl-ǵupyl 3-4 aıdyń ishinde Qa­zaqstan azamattyǵyn berip, úlken ja­rystarǵa qatystyryp júrgenimiz ótirik pe? «Arlaný – aqyldynyń isi» degendeı, ja­ǵa­myz jaılaýda, tósimiz qystaýda júr­gende ko­mandalyq sport túrlerinen basqa elderden kósh keıin qalyp qoıdyq. Muny moıyn­damaýymyzǵa amalymyz joq. Komandalyq sport túrlerindegi quramalarda qara kóz­derdiń sany saýsaqpen sanarlyq. Túsingen adamǵa ulttyq qurama atyna zaty saı bolý­ǵa tıisti dep oılaımyn. Komandalyq sport túrlerine jetekshi bolyp qardan kebis kıip, muzdan qursaý salǵan qarakóz jetekshiler kelmeı, alǵa jyljı almaımyz.

– Joǵary mektep – sizdiń taǵdy­ry­ńyz ben tarıhyńyz. «KazGÝ, KazPI, Po­­lıteh, SHI, Zoovet, JenPI, ASI, Kar­­GÝ t.b.» dese, eleń etýshi edik. Búgingi jaǵ­­daıǵa bir sát ha­lyq kózimen qa­raıyq­­shy. «Men myqtymyn dep» keýde qaq­qan, tipti jarnamasymen eldi alda­ǵan qaptaǵan «ýnıversıtetter». Maman­dyq, maman sapasyn kim oılaýy kerek?

– Qazaqta «qolda ósken túıeniń taılaq aty qalmaıdy» degen qanatty sóz bar. Bardy kózdeýge, joqty izdeýge ádettengen biz qoldaǵy barymyzdy tańnyń atysy, kúnniń batysyna deıin aýyz jappaı jamandaýdan jalyqqan joqpyz. «Bizde bilim salasynda bári jaman, joǵary oqý ornyn bitirgen túlekter túkke turǵysyz, tek jumyssyzdar sanyn kóbeıtip jatyr» deýden sharshaǵamyz joq.

Qazir – báıterektiń óz kóleńkesin ózi kúndegen zaman. Qoldan jasalǵan kórset­kishterge súıenip, oqý oryndarynyń dáre­jesin anyqtaý basty qaǵıdaǵa aınaldy. Grantpen bitirip jumys taba almaı júrgen­der qanshama. Elde óndiris oryndary bolmasa, olar qaıda barady? Al óz qarajatyna oqyp bilim alǵandardyń jumysqa ornalasýyn «ólshemge engizý» qanshalyqty oryndy? Úkimetten qarjy-kómek almaı, ata-anasynyń aqshasymen oqý bitirgender qaı­da, qashan, qandaı jumysqa ornalasamyn dese, óz erki bolýy tıis. «Qysyr sózde qyrsyq kóp», olardyń jumysqa ornalasý proentin grantqa oqyǵandarmen qatar qoıyp esepteý mıǵa qonymsyz. Osy júıe­men joǵary oqý oryndary dárejesin anyq­taý qazir basty rólde.

Ekinshi, jýyrda ınternet betinde «Qa­zaqstannyń 10 ýnıversıteti dúnıejú­zin­degi ilgeri oqý oryndar qataryna kirdi» dep jar sal­dyq.

Sol úzdik on ýnıversıtettiń túlekteri ja­man maman qataryna kirýge tıisti me? En­deshe úzdik ýnıversıtetterdiń qaı bitirý­shi­si birden basqa elge baryp, eleýli qyz­met­ke ornalasypty?..

«Ádil sózdiń tili joq» degendeı, bári – bos sóz. Óz jurtyn tanymaǵan jan kisi eli­­ne bı bola almaıdy. Jat jerdiń qarshy­ǵasynan óz jerińniń qarǵasy artyq. Eki sóılep, er ataný – kimge de bolsa syn.

Bireý biler, bireý bilmes, bizdiń bilim reı­­tıngimizdi retteıtin sheteldik oryndar, ózge jurttyń jekemenshik jýrnaldary, jekemenshik kompanııalar. Eldi jáne erteńdi oılasaq, «qup taqsyr» dep qanshama qara­jatty bosqa shashyp júrgenimizge kúıi­ner edik. Qaısybir ýnıversıtetter mol qara­jat shyǵaryp, reıtıngke qalaı ilinip júrgenin biz óte jaqsy bilemiz. Álemdik qur dabyraǵa ergen mundaı ustanymdy tyıatyn mem­­lekettik qatań qurylymdar jumys is­teýi kerek.

Bilim salasy – konservatıvti sala. Bul sala kúnde reforma jasaýdy kótere almaıdy. Ókinishke qaraı, biz bir eldiń balaǵyna, ekin­shi eldiń etegine jarmasýymyzdy toq­tat­paı, ulttyq bilim reformasyn jasaý múm­kin emes ekenin túsine almaı jatyrmyz. Maman men mamandyq sapasyn el, qoǵam bolyp oılasýymyz kerek. Jasandylyq pen kózboıaýshylyqqa birlesip qarsy turýymyz qajet. «Elegizgen adamǵa eles úıir» degendeı, endi óz aqylymyzǵa júginsek, qor bolmasymyz anyq.

– Siz VAK basqardyńyz. Ǵylym sa­la­syna jaýapty birinshi tulǵa bol­dyńyz. Qazir «plagıat» degendi shybyn shaqqan qurly kórmeıtinder kóbeıdi. Sebebi ne? PhD-di qalaı sapalandyramyz? «Sheteldik reıtıngtik jýrnaldarda maqala jarııalaý» degen talaptyń gý­manıtarııa úshin qısynsyzyn aıt­paǵan adam kemde-kem. Jalpy, «Qa­zaq­stan ǵylymynyń ólshemi» degendi ózi­miz jasaı almaımyz ba? Mindetti túrde ba­tysqa (onyń ózinde jarym-jartylaı) elikteýimiz kerek pe?

–Plagıat – búgin ǵana týyndap otyrǵan másele emes, ǵylym salasynyń ózekti de aýyr problemasy. Qazaqta «hannyń syryn kóp bilgenniń qany tógiledi» degen bir eskertpe qaǵıda bar. Sondyqtan «saqtyqty suńqardan úıren» degendeı, men oınap sóılesem de oılap aıtýǵa tyrysaıyn.

Men VAK-ty týra bes jyl basqardym. Pla­gıattyń neshe túrin kórdim de, kezdestirdim de. Sizge plagıattyń túr-turpatyn baıandaıyn.

Bir túri mynandaı. Ol kezde Reseıde qor­ǵalǵan dıssertaııany Qazaqstanǵa áke­lip, ıi jumsaq ǵylymı-zertteý ıns­tı­týty­nyń «ehynan ótkizip», áýeli ony bir top qa­zaqshaǵa aýdaryp, ekinshi top orysshaǵa qaı­ta tárjimelep, qorǵaýǵa qoltyqtap shy­ǵarý qanat jaıǵan edi. Mazmuny bir, biraq sózi basqa. Darııadaǵy balyqtaı ustatpaýǵa tyrysatyn.

Ekinshi túri – sol kórshi elden qomaqty dıssertaııa aldyrtyp, esh shimirikpesten bir­neshe adamǵa bólip-bólip berip, qorǵat­qyzý. Osyndaıǵa jol bergen atynan at úrketin akademık aǵalarymyzdyń atyn atap, tústemeı-aq qoıaıyn. Aıtqanym ótirik bol­masyn, respýblıkalyq «Zań» gazetine «Keshegi men erteńgini salystyryp júr­gen­de, búgingimizden aıyrylyp qal­maıyq» atty maqala jarııaladym. Munda sondaı «asa qadirli» bir akademıktiń túsin tústep, ol qorǵatqan «daralardyń» atyn atap turyp jazdym. Nátıjesi – nól. Sońynda ózim qý­ǵynǵa tústim...

Úshinshi túri – «Qazaqstannyń Halyq eko­logııalyq akademııasy» janyndaǵy «Jo­ǵary attestaııalyq komıssııa» atty jekemenshik mekemeniń bylyqtary. Bul «VAK» óz betimen dıssertaııa qorǵatyp, kózdi ju­myp bekitip otyrǵan. 200-den astam adam osy mekemeden ǵylym kandıdaty, ǵylym dok­tory ataǵyn alǵan. Eń ókinishtisi, osy dıs­sertaııalyq keńes quramynda álgi aka­demıkterdiń júrgeni. Olar beti shimirikpes­ten qol kóterip, zańsyz qorǵaýǵa múmkindik týǵyzǵan.

Bul «VAK-tyń» jumysyn Joǵarǵy Sottyń sheshimimen áreń degende toqtattyq.

Tórtinshi túri – Qazaqstanda qorǵaǵan kan­dıdattyq dıssertaııasynyń kirispe men qorytyndysyna biraz ózgeris engizip, Reseıge baryp sol jumysymen doktorlyq dıssertaııa qorǵap, bizge nostrıfıkaııaǵa ákelgender.

Han taǵynda, bı shaǵynda otyrǵanda tilimen shildede muz qatyrǵan iri bir sheneý­niktiń urlyǵy ashylyp, áshkerelengen kezde óziniń qaramaǵyndaǵy mamandaryna «bas­qanyń eńbegin kóshirý tek qana 29 betten assa ǵana plagıattyq sanalady» dep qory­tyn­dy jasatyp, kúni búginge deıin ǵylym dok­tory bolyp júrgeni barshaǵa málim. «Iship toımaǵan – jalap toımaıtynnyń kýási» ekenin moıyndaýǵa tıistimiz. Búgingi tańda asqan-tasqandarǵa aspan da alasa bo­lyp tur. Jemqorlyq toqtamaı, pla­gıat­tyq toqtamaıdy. Oǵan bas aýyrtýdy, uıaty­myz­ǵa qaraı, keıingi urpaqtyń moınyna ar­typ otyrmyz.

PhD-ǵa kelsek, burynǵy odaq ishinde biz ǵana osy júıege asyǵys ótip kettik. Onyń ǵylymı ólshemin ǵalymdardyń ózimen aqyldasqan mınıstrlik, komıtet boldy ma? Ǵylymı dáreje-deńgeı ǵylymǵa emes, tek belgili bir orynǵa ǵana kerek sekildi.

Asa ózekti, talasty másele – sheteldik reıtıngtik jýrnaldarda maqala jarııalaý. Gýmanıtarlyq ǵylymdar, atap aıtqanda, qa­zaq til bilimi men ádebıettanýy, Qazaq­stan tarıhy, fılosofııasy qazaqtan basqa eshkimge de keregi joq. Árıne, álemge kerek kezeń týady dep senemiz.

Osy saladaǵy búgingi qur sandalys, bos­qa ter tógý – «tórege ergen er toqymyn ar­qalardyń» keri. Mysaly, doktorant memleket qarjysyna 3 jyl oqıdy, biraq shet­el­dik bir maqala jarııalamaǵany úshin qor­ǵaýǵa shyǵa almaıdy. Sol shette shyǵara al­maǵan maqalasyn ózimizde jarııalasa, ǵy­lymı jumysynyń bási kemip qala ma? Son­daı-aq otandyq monografııanyń sal­ma­ǵy nege sheteldik maqaladan tómen? Ǵa­lym adamdy osylaı yntalandyrýǵa bola ma?

Iá, keıde qazanda tek qana shemirshek qal­ǵandaı áser qaldyrady. «Kórmegenge kó­seý tań» degen, ǵylymdy osylaı damytamyz deý jaı áýreshilik qoı.

Reseıde, Belarýste, kórshi Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynda mundaı suranys joq. «Jeńil týlaq jelge ushar», biz neni bolsyn, baıyppen qabyldaýǵa tıispiz. Qudaıdyń shyndyǵy kerek, Reseı ǵylymy bizden kósh ilgeri ekeni barshaǵa aıan. Oılańyzshy, solar ulttyq mazmuny bar ǵylymyn bizdeı tómendetip otyr ma? Qańbaqtan qashyp, dóńbekke uryn­ǵan qazaq gýmanıtarlyq ǵylymyn sor mań­daıly etip otyrǵan ózimiz. Kúlin shashyp, kúmánin ashyp jatqan da tek qana biz­­biz.

Qazaqstan ǵylymynyń ólshemin már­te­besi áli talqyda júrgen Ulttyq ǵylym aka­­de­mııasy, elimizdiń ǵylymı qaýym­das­tyǵy sheshýi qajet. Oılańyzshy, ulttyq ǵylym parqyn ǵalym sheshýi kerek pe, she­neý­nik sheshýi kerek pe?.. Kóp jaǵdaıda ózi­mizge obal joq!

– Dalada, aınalada – XXI ǵasyr. Al biz­diń jaýapty oryndarymyz «muǵalim jet­peıdi» dep dabyl qaǵady. Muny sheshý sonshalyqty qıyn ba?

– Bilim kúnnen de jaryq, óıtkeni ol – yrystyń tizgini. Mektepterde ustazdyń je­tis­peıtini shyndyq. Ómir «ustazy jaq­sy­nyń ustamy jaqsy ekenin» sát saıyn úıre­te­di. «Tas jaýsa – tandaıdan, muz jaýsa – mań­daıdan» dep eleýrep júrip ustazdy jer­men-jeksen etip, jıirkenishti maman­dyqqa aınaldyrdyq.

«Erteń-aq bári túzeledi» deý erterek shy­ǵar, sondyqtan naýryzda shapqan býradaı bolmaı-aq qoıaıyq. Elimizdi ustazben to­­­lyqqandy qamtamasyz etý úshin áli kem de­gende 10-15 jyl ýaqyt kerek dep oılaımyn.

Biz pedagogıkalyq kolledjder men joǵary oqý oryndaryndaǵy pedagogıkalyq mamandyqtardyń qadirin arttyrýǵa bılik pen qoǵam bolyp qatar jumylýymyz qajet. Sońǵy «Pedagog mártebesi týraly» zań osy­ǵan baǵyttalǵan. Zań durys qoı, eń bastysy shynaıy nıet kerek.

– Siz Kereký jerinde, Ertis boıynda dúnıege keldińiz. Aýylyńyz ornynda tur ma, joq pa, bilmedik. Mysaly, jazýshy Safýan Shaımerden týǵan Sol­tús­tik Qazaqstan aýylynda qazir qalsa, eki-úsh úı qalǵan shyǵar. Bul ne jaǵdaı? Ashtyq pen soǵys jyldarynyń ózinde tur­ǵan aýyl jańa zamanda nege qury­dy?

– Árkimniń týǵan jeri, aýyly ózine ys­tyq. Bir kezde 200 turǵyn úıi bar kolhoz-mıl­lıoner «Úlgili» aýyly qazir aty bar, za­ty joq mekenge aınalǵanyna men de qam jeı­min. Kósem de, sheshen de elden shyǵady. Biz­diń aýyl – áıgili birtýar aqyn Isa Baı­zaqovtyń kindik qany tamǵan jer. Búginde bar-joǵy 15-20 úı ǵana bar shaǵyn aýyl keıpine túsken. «Jerine laıyq eri týady» demekshi, kezinde bizdiń mektepten 5 ǵylym dok­tory, 10-nan asa ǵylym kandıdaty, bir­neshe sport sheberleri ósip shyqty. Aýyl­dyń aınalasyndaǵy jerler jekemenshikti, kimdiki ekenin adam bilip bolmaıdy. Alda ne bolatyny bir Allaǵa ǵana aıan. Kimge ne aıtasyń? Jyl saıyn aýylǵa baryp, bala kezimde oınaǵan, júrgen jerlerdi bir aınalyp ótip, zırat basyna baryp, burynǵy kóz kórgen týǵan-týystarǵa, úzeńgiles dos­tarym­nyń rýhyna taǵzym etip, qaıta oralamyn. Aýyl da, Qarasý da, burynǵy jıdekti tereń saılar da ózgergen. Ýaqyt tas ekesh tasty da tozdyratyny ras eken. Babalarymyz: «Qonǵan jerdiń qadirin kóshkende bile­siń» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Aýyldyń ys­tyq lebin eske alǵanda, kóńiliń bosap, qundylyqtardyń qudyretin sezesiń.

Kóp jerde aýyldyń tarqap, quldyraýy – tereń áleýmettik-ekonomıkalyq másele. Biraq agrarlyq el retinde aýyldan da, jergi­likti eldi mekenderden de bezip kete almasy­myz anyq. Sondyqtan túptiń-túbi baıypty, baıandy memleket bolamyz desek, aýylǵa bet burmaı kósegemiz kógermeıdi.

Búgingi urpaq qala men dalany teń da­my­týdyń mánin túsinip, qamyn jeý kerek dep esepteımin.

 

Suhbattasqan

 D.MYQTYBEK

 

Sońǵy jańalyqtar