23 Qyrkúıek, 20:31 647 0 Saıasat Anar LEPESOVA

Memleket basshysynyń BUU Bas Assambleıasynyń jalpy saıası debattarynda sóılegen sózi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpysaıası debattarynda sóz sóıledi. Oqyrman nazaryna Prezıdent sóziniń tolyq mátinin usynamyz. 

«Biz qalaıtyn bolashaq. Bizge qajet BUU: mýltılateralızmge ujymdyq adaldyǵymyzdy naqtylaý»

(23 qyrkúıek 2020 j.)

 

Qurmetti Tóraǵa!

Qurmetti Bas hatshy!

Qurmetti delegattar!

Biz bıyl Birikken Ulttar Uıymynyń 75-jyldyǵyn aýmaly-tókpeli ári kúrdeli syn-qaterlerge toly kezeńde atap ótip otyrmyz.

Onyń ishinde eń bastysy – COVID-19 pandemııasy. Bul indet jahandyq ekonomıkaǵa orasan zor zııanyn tıgizdi jáne sonyń aýyrtpalyǵynan álem halqy zardap shegýde.

Adamzat tarıhyndaǵy osyndaı náýbetke qarsy turyp, bizdi aýyr indetten qorǵaý úshin alǵy shepte bolǵan dárigerlerge barsha otandastarymnyń atynan shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Álemdegi qazirgi tótenshe jaǵdaı densaýlyq saqtaý júıesiniń buzylýyna, sondaı-aq gýmanıtarlyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq kúızeliske alyp keldi. Bul – bizdiń beriktigimiz úshin zor synaq. COVID-19 bizdiń jibergen qatelikterimiz ben aǵattyqtarymyzdy anyq kórsetti.

Daǵdarysqa qarsy kúres barysynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa keri áser etken saýda protekıonızmi men saıası ultshyldyqtyń artqanyn, sondaı-aq, «jahandyq toqyraýdyń» kúsheıe túskenin baıqadyq.

Búginde búkil álem aýmaly-tókpeli oqıǵalardyń jańa tolqynynyń aldynda tur. Onyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Ózara senimniń jetispeýi, halyqaralyq básekelestiktegi túsinispeýshilik, saýda soǵystary men sankııalar ornyqty damýdyń keleshegine nuqsan keltirip, mıllıardtaǵan adamnyń jarqyn álemge degen úmitin úzdi.

Qyrǵı-qabaq soǵystan keıin qarapaıym adamnyń múddesin kózdeıtin shyn mánindegi halyqaralyq júıe quratyn keremet múmkindikti paıdalana almadyq. Muny moıyndaýymyz kerek. Bolashaq urpaqtyń taǵdyry birinshi kezekte bizdiń, ıaǵnı memleket basshylarynyń osy jaǵdaıdyń týyndaý sebebin qalaı túsinýimizge baılanysty bolyp otyr.

«Jańa álem» paradıgmasyn qurýǵa baılanysty ortaq adamgershilik paryzdy atqarý máselesin oılanýymyz qajet.  Qazirgi tańda adamzat úshin mańyzdy tarıhı ózgeris jasaıtyn kez keldi dep sanaımyn.

BUU-nyń qurylýynan júz jyl buryn dúnıege kelgen qazaqtyń uly aqyny, fılosof Abaı Qunanbaıuly tabysty jahandyq yntymaqtastyqqa qatysty «Adamzatqa ne kerek: súımek, sezbek, keıimek, qareket qylmaq, júgirmek, aqylmen oılap sóılemek» degen óziniń formýlasyn usynǵan bolatyn. Aqynnyń bul oı-pikirin «ózara úılesimge qol jetkizý úshin adamzatqa súıispenshilik, raqymshylyq, batyl áreketter jáne baıyptylyq kerek» dep túsinýge bolady.

Bul rette qazirgi syn-qaterlerge ujym bolyp toıtarys berýge qatysty birqatar oı-pikirlerimdi ortaǵa salýǵa ruqsat etińizder.

 

Qurmetti tóraǵa!

Koronavırýs indeti jappaı tarala bastaǵannan keıin BUU-nyń túrli qorlary men baǵdarlamalary daǵdarysqa qarsy turý úshin dereý jumyldyryldy.

Alaıda, halyqaralyq qoǵamdastyq atalǵan baǵytta budan da kóp shara qabyldaýy kerek.

Birinshiden, densaýlyq saqtaý isiniń qýatty jahandyq júıesin qurý maqsatynda damyǵan elder men BUU agenttikteriniń ýaqytyly jáne úılesimdi qoldaýy arqyly damýshy elderdiń medıınalyq mekemelerindegi ulttyq ınstıtýttardy jańǵyrtýǵa basymdyq berý qajet.

Ekinshiden, COVID-19 indetine qarsy vakına ázirleý máselesin saıasılandyrýǵa jol bermeý kerek. Atalǵan mańyzdy máselede ınvestıııa jáne saýda jónindegi jan-jaqty halyqaralyq kelisimge qol jetkizý qajet. Bul jahandyq deńgeıdegi vakına óndirisine jáne ony jetkizý barysynda  logıstıkalyq tasymaldyń tıimdiligine septigin tıgizedi.

Úshinshiden, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń, sondaı-aq, pandemııanyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres salasynda jekelegen memleketterdiń áleýetin arttyrý maqsatynda Halyqaralyq medıınalyq-sanıtarlyq erejelerdi qaıta qaraý qajettigi týyndaýy múmkin.

Tórtinshiden, biz BUU aıasynda Aýrýlar men bıologııalyq qaýipsizdikti baqylaý jónindegi óńirlik ortalyqtar jelisin qurý ıdeıasyn muqııat zertteýdi usynamyz. Qazaqstan mundaı ortalyqtyń birin óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa daıyn.

Sońǵy ári asa mańyzdy másele: álemdi jaýlaǵan jahandyq pandemııaǵa baılanysty bıologııalyq qarýdy baqylaý júıesin ázirleý jáne  iske qosý máselesi burynǵydan da ózekti bolyp otyr.

Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda esep beretin arnaıy kópjaqty organ – Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usynady. Bul organnyń qyzmeti Bakterıologııalyq (bıologııalyq) jáne ýly qarýdyń mol qoryn daıyndaýǵa, óndirýge tyıym salý jáne olardy joıý týraly 1972 jylǵy konvenııaǵa negizdeledi.

 

Qurmetti delegattar!

Jahandyq ekonomıkany qalpyna keltirý úshin kelisilgen sharalardy shuǵyl qabyldaý  qajet.

Men Bas hatshynyń álemdik ekonomıkanyń 10%-yn quraıtyn yntalandyrý jónindegi sharalar toptamasyn júzege asyrý qajet degen  úndeýine qosylamyn. Sonymen qatar, onyń pandemııaǵa qarsy kúres barshaǵa birdeı jáne mol múmkindik jasaýǵa baǵyttalǵan Jańa ǵalamdyq kelisimge negizdelýi kerek degen pikirin qoldaımyn.

Eń kedeı elderdiń qaryzdaryn tóleýin toqtatý jónindegi sharalar álemdik naryqtaǵy teris faktorlardy azaıtýǵa jáne túsiniksizdikti tómendetýge yqpal etedi dep esepteımiz. «Ulttyq densaýlyq saqtaý isine ınvestıııa salǵandardyń qaryzdaryn jeńildetý» formýlasyna sáıkes Halyqaralyq qarjy mekemeleri óz jumystaryna ınnovaııalyq sheshimderdi belsendi engizýi kerek.

Jahandyq damýdy qarjylandyrý jóninde aldaǵy ýaqytta ótetin joǵary deńgeıdegi kezdesýde naqty ári mańyzdy sharalar qabyldanady dep úmittenemin.

Teńizge shyǵatyn joly joq damýshy elder (TShJDE) saýda-sattyqqa jáne kólik-logıstıkalyq keshenge zor zııanyn tıgizgen COVID-19 indetinen aýyr zardap shekti.

Osy damýshy elder tobynyń qazirgi tóraǵasy retinde Qazaqstan Vena is-qımyldar baǵdarlamasyn júzege asyrýdy jandandyrý úshin BUU-nyń Jol kartasyn qabyldaýdy usyndy.

Azamattarymyz 2030 jylǵa deıingi ornyqty damýdyń kún tártibi sheńberinde qol jetkizgen  naqty nátıjelerden zor úmit kútedi.

Ornyqty damýdyń maqsattaryna qol jetkizý jónindegi is-qımyldardyń onjyldyǵy aıasynda atqarylatyn birlesken is-áreketterdiń burynǵy qarqynyn qaıta qalpyna keltirý úshin jedel ári úılesimdi jumys júrgizý qajet. Bul bizdiń urpaǵymyz úshin aldaǵy eń mańyzdy onjyldyq bolyp tabylady.

Basty maqsatqa, ıaǵnı álemdegi ashtyqty tolyq joıýǵa qol jetkizýimiz kerek.

Osyǵan baılanysty biz 2021 jyly Azyq-túlik júıeleri jóninde sammıt ótkizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótemiz.

Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy  azyq-túlik qorlaryn qurý arqyly aýqymdy halyqaralyq gýmanıtarlyq naýqanǵa óz úlesin qosýǵa daıyn.

Biz birde-bir adamdy, ásirese, daǵdarystyń taýqymetin tartqan áıelderdi, jastardy, balalardy, qarttardy, múgedekterdi qoldaýsyz jáne kómeksiz qaldyrmaý jónindegi  mindetimizdi naqtylaýǵa tıispiz.

«Urpaqtyń azyp-tozýyna alyp keletin  apatty» boldyrmaý úshin bilim berý júıesi tarıhyndaǵy eń úlken toqyraýǵa jol bermeýimiz kerek.

Qazirgi zamandaǵy ózekti máselelerdi tıimdi sheshýge azamattyq qoǵam men jeke sektordyń belsendi atsalysýy óte mańyzdy.

Bıyl volonterlik qozǵalystyń búkil álem halqynyń yntymaqtastyǵyna serpin bergenine kýá boldyq.

Eriktilerdiń aıryqsha róliniń belgisi retinde BUU-ǵa Damý maqsatynda volonterlerdi jumyldyrýdyń halyqaralyq jylyn jarııalaýdy usynamyn. Bıyl Qazaqstanda volonterler jyly dep jarııalandy.

 

Qurmetti  tóraǵa!

Pandemııa saldarynan biz taǵy da eki úlken syn-qatermen betpe-bet kelip otyrmyz.

Birinshisi – ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný daǵdarysy.

Búginde Qazaqstan óz erkimen ıadrolyq arsenalynan bas tartqan jáne álemdegi eń iri atom synaq polıgonyn japqan memleket retinde barsha álemge úlgi bolyp otyr. Osylaısha beıbitshilik máselesine asa jaýapkershilikpen qaraıtyn el ekenin tanytty.

Alaıda, ıadrolyq qarýdy taratpaý rejımi tolyq iske aspaǵandyqtan onyń qaýpi seıilgen joq.

Osy oraıda, barlyq múshe memleketter adamzatty ıadrolyq apattan qutqarýǵa baǵyttalǵan qajetti ári kezek kúttirmes barlyq sharany qabyldaý týraly Qazaqstannyń ıadrolyq derjava sanalatyn elderge joldaǵan úndeýin qoldaıdy dep úmittenemin.

Sondyqtan biz BUU-nyń tıisti ınstıtýttarynyń, sonyń ishinde, Iadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart uıymynyń belsendi rólin joǵary baǵalaımyz.

Bul rette, ıadrolyq qarýy joq árbir memleketke qaýipsizdiktiń zańdy turǵydan mindetti keri kepildikteri berilýi tıis dep sanaımyz. Biz «ıadrolyq bestiktiń» barlyq memleketterin Iadrolyq qarýdan taza aımaqtar týraly sharttyń tıisti hattamalaryn, sonyń ishinde Semeı shartyn ratıfıkaııalaýǵa shaqyramyz.

Klımattyń ózgerýi – bizdiń órkenıetimizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzıstenıaldy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoımaıdy, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady.

Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz. Degenmen, koronavırýs indetinen keıingi qaıta qalpyna keltirý kezeńinde qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn halyqaralyq kún tártibiniń basty máselesi retinde kóterý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz. Biz BUU-nyń klımatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aıasynda kúsh biriktirýge mindettimiz.

Qazaqstan úshin ekologııa máseleleri óte ózekti. Aral teńiziniń apatty jaǵdaıy men Semeı polıgonynyń qasireti, muzdyqtardyń jyldam erýi jáne shóleıt jerlerdiń kóbeıýi bizdiń elimiz ben Ortalyq Azııa óńirine ǵana emes, barsha álemge qaýip tóndirip otyr.

Qazba otynyna asa qatty táýeldi bolyp otyrǵanymyzǵa, sondaı-aq klımat jónindegi Parıj kelisimindegi maqsattarǵa qol jetkizýdiń uzaqqa sozylýyna qaramastan, elimiz kómirteksiz ekonomıkany damytýǵa qoldaý kórsete beredi.

Biz ekonomıkany jáne kásiporyndardy jańǵyrtý esebinen 2030 jylǵa qaraı parnıktik gazdardyń qaldyqtaryn 15%-ǵa azaıtamyz.

Buǵan qosa aldaǵy bes jyl ishinde elimizde eki mıllıardtan astam aǵash kóshetterin otyrǵyzýdy josparlap otyrmyz.

Mundaı jahandyq syn-qaterlerdi eńserý úshin biz BUU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy ózara senimdi qaıta qalpyna keltirýge jáne kópjaqty ınstıtýttardy birtindep kúsheıtýge tıispiz.

Búginde memleketterdiń bir­-birine degen senimi joǵalyp barady. Bul halyqaralyq qatynastardyń damýyna keri áserin tıgizedi.

BUU Jarǵysynyń negizgi maqsattary men qaǵıdattaryna beıildilik tanytý – bizdiń ortaq moraldyq mindetimiz.

Senimdi nyǵaıtý sharalaryna suranystyń artyp kele jatqanyn eskere otyryp, Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti osy strategııalyq mańyzdy aımaqtyń qaýipsizdigi men ony damytýdyń tolyqqandy uıymyna aınaldyrýǵa nıetti.

Álemdik qaýymdastyq tózimdilik, ózara túsinistik jáne mádenı alýantúrlilik ıdeologııasyn tabandylyqpen ilgeriletýge tıis dep sanaımyz. Bul – jek kórý jáne tózimsizdikke qarsy tıimdi is-qımyldyń kilti.

Biz taǵy bir jahandyq qaterge – halyqaralyq terrorızmge qarsy turý úshin úlken alıans qurý qajettigine taǵy da nazar aýdaramyz.

Barlyq memleketti Terrorızmnen ada álemge qol jetkizý tártibi Kodeksine qosylýǵa shaqyramyz.

Qazaqstan – óz eliniń áıelderi men balalaryn soǵys alańyna aınalǵan Sırııa men Iraktan alyp shyqqan alǵashqy memleketterdiń biri. Mundaı sheshim qabyldaý ońaı bolǵan joq, biraq asa qajet edi.

BUU pandemııa saldaryn eńserý, ekonomıkany qaıta qalpyna keltirý jáne jahandyq basqarýdy jaqsartý jónindegi halyqaralyq sharalardy úılestirýge tıis degen berik ustanymdamyz.

Osy rette, BUU-nyń árbir agenttigi álem aldynda turǵan mindetterge baılanysty óziniń tıimdiligi men qajettiligin dáleldeýge tıis.

BUU-nyń bolashaǵy úshin budan tıimdi ári fýnkıonaldy úlgi qalyptastyrýdan basqa jol joq dep sanaımyz.

Birikken Ulttar Uıymyna aıtylatyn syn negizinen ádiletsiz. Búginde Uıymnyń atqaryp otyrǵan qyzmeti múshe memleketterdiń oǵan bergen saıası erkindigimen para-par.

 

Qurmetti Joǵary mártebeli myrzalar!

Atalǵan úsh daǵdarystyń árqaısysy ártúrli bolǵanymen, onyń barlyǵy memlekettik basqarý júıelerindegi naqty máselelerdiń saldary bolyp tabylady. Halyqaralyq tıimdi sharalardy jáne ulttyq deńgeıdegi qýatty kúsh-jigerdi úılestirý arqyly ǵana adamdardyń boıyndaǵy úmit otyn jaǵyp, shyn máninde ádiletti ári jahandyq álemge qol jetkizýge bolady.

Qazaqstan ekonomıkalyq jaǵynan qýatty, demokratııalyq turǵydan damyǵan jáne árbir azamattyń qajettiligin qanaǵattandyrýǵa mán beretin «halyq únine qulaq asatyn memleket» qurýǵa nıetti.

Osyǵan oraı biz barsha halqymyzdyń múddesine sáıkes damýǵa tyń serpin beretin saıası jáne ekonomıkalyq turǵydan aýqymdy reformalardy iske asyra bastadyq.

Biz jala jabýdy qylmystyq is aıasynan shyǵaryp, saıası partııalar men beıbit sherý jóninde jańa zańdar qabyldadyq.

Ómir súrýge jáne adamnyń qadir-qasıetine degen irgeli quqyqty júzege asyrý maqsatynda Ólim jazasynan bas tartýǵa baǵyttalǵan azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltatıvti hattamasyna qosylý jóninde sheshim qabyldadyq.

Kelesi mańyzdy basymdyq – áıelder men jastardyń teń múmkindikterin qamtamasyz etý jáne balalardy qorǵaý máselesi.

Biz Genderlik teńsizdik ındeksiniń kórsetkishin eki esege tómendetip, áıelder men jastar úshin partııalardyń saılaý tizimderine mindetti 30% kvotany engizdik.

Pandemııa kezinde tabysynan ýaqytsha aıyrylǵan 4,5 mıllıon azamatymyzǵa aıtarlyqtaı kómek kórsetildi. Bul maqsatqa 1,1 mıllıard dollar qarjy bólindi. Bir mıllıonnan astam adamǵa azyq-túlik jáne turmystyq zattar berildi. Munyń bári – bizdiń aımaqta buryn-sońdy bolmaǵan sharalar.

Aımaqtyq yntymaqtastyq máselesin árdaıym basty nazarda ustaımyz. Qazirgi ýaqytta aımaqtaǵy elderdiń túrli salalardaǵy ózara is-qımyldy edáýir keńeıtýine baılanysty Ortalyq Azııa qarqyndy damyp keledi.

Órkendegen, qýatty jáne birtutas Ortalyq Azııa óńirlik jáne jahandyq taraptardyń múddelerine saı keledi dep senemin.

Óńirlik turaqtylyqqa keletin bolsaq, transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdyń mańyzy erekshe. Osyǵan baılanysty biz Óńirlik sý jáne energetıkalyq konsorıým qurýdy usynamyz.

Ortalyq Azııany damytý baǵytyndaǵy kún tártibin úılestirý úshin biz Almaty qalasyndaǵy Ornyqty damý maqsattary jónindegi BUU-nyń óńirlik ortalyǵyn ınstıtýtqa aınaldyrýǵa nıettimiz.

 

Qurmetti tóraǵa!

Kez kelgen daǵdarys jańa múmkindikterge jol ashatynyn árdaıym este saqtaǵan jón. Mundaı múmkindikterdi tıimdi paıdalana otyryp, biz barynsha úılesimdi, ádiletti ári ınklıýzıvti álem qura alamyz.

Jahandyq máselelerdi sheshýde alǵysharttarǵa mán bere otyryp, ǵalamnyń shekteýli resýrstaryn muqııat saqtaý úshin aldyn alý sharalaryn belsendi túrde ilgeriletý mańyzdy.

Bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz «Barlyǵy adam úshin» degen moraldy ustanymǵa baǵyttalýǵa tıis.

Qazaqstan barlyq ultty jarqyn ári baqytty bolashaqqa bastaıtyn BUU-nyń turaqty múshesi bolyp qala beredi.

Nazarlaryńyzǵa raqmet.

 

Sońǵy jańalyqtar