17 Qyrkúıek, 16:31 771 0 Ádebıet Ahmet ÓMIRZAQ

Smaǵul Elýbaı: Ulttyń barlyq tragedııasy asharshylyqtan bastaldy

Memleket damýynda, qoǵamdyq aqyl-oıdyń qalyptasýynda qashanda áde­bıet pen ónerdiń orny salmaqty. Alaıda jańa ǵasyrda qundylyqtardyń máni ózgerip, álemde rýhanı baılyqtan materıaldyq baılyqtyń alǵa shyqqan jaıy bar. Munyń ult­tyq bolmysqa áseri qandaı bolmaq? Osy tur­ǵydan kelgende kórnekti jazýshy Smaǵul Elý­baıdyń oılary ulttyq, memlekettik múd­demen ushtasyp jatyr. sanaly qazaq azamatyn eli­mizdiń bolashaǵy alańdatady...

– Smaǵul aǵa, ómirińizdi qazaq hal­qynyń basynan ótken qasiretterdi zertteýge arnaǵan qalamgersiz. Alǵash­qy qadamyńyz 1932 jylǵy ashtyqta qyrylǵan halyq týraly alǵash batyl másele kóterip, qazaq ádebıetinde  kólemdi shyǵarma jazý boldy. Keńestik kezeńde aıtýǵa tyıym salyn­ǵan ta­qyrypty qozǵap, úlken shyǵarma jazbaq túgili, ol tusta asharshylyq jaıynda oılaýdyń ózi qorqynyshty emes pe edi?

– Durys aıtasyń, ashtyq týraly jazǵandardyń taǵdyry qalaı bolǵanyn búginde qınala otyryp eske alamyz. Máselen, asharshylyq týraly halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov «Kúlándam» atty dastany úshin qatty qýdalansa, «Álı qarttyń áńgimeleri» degen poema jazǵan Jaqan Syzdyqovty KGB-nyń adamdary sabap, sodan aqynnyń mıy shaıqalǵan dep aıtatyn sol shaqtan habary bar kisiler. Onyń poemasy 1940 jyly kitap bolyp basylǵan, biraq sol boıda tolyq órtelgen. Al «Maı­lyqara» degen 16 jol óleńi úshin 23 jasynda 18 jylǵa qamalǵan Shahan Mýsınniń taǵdyry aıanyshty emes pe? Sol sııaqty, ashtyqqa ushyraǵan qazaqtardyń ómirinen povest, áńgimeler jazǵan Beıimbet Maı­lınniń, Júsipbek Aımaýytovtyń rep­ressııanyń qarmaǵyna ilingeni belgili. Mine, osyndaı jaǵdaılardan keıin qazaq qalam­gerleri ol kezeń týraly qalaı qalam terbesin? Ol jaýyp turǵan oqqa jalańash keý­deni tosýmen birdeı emes pe?

Kezinde joǵaryda atalyp ótken shy­ǵarmalardyń atyn estigenmen ózin taýyp oqýǵa múmkindik bolmady. Óıtkeni asharshylyq týraly múlde aıtýǵa bolmaıtyn kezde ómir súrdik. Qasiretti kezeńderdiń kýási bolǵan ákem Abat, sheshem Qanbıbi óz­deriniń bastan keshken qıynshylyqtary jaıynda aıtyp otyratyn. Sondyqtan Qa­zaqstandaǵy ashtyq, qyrǵynǵa ushyraǵan ha­lyq týraly men erte estip, erte túsindim.

Orta mektep túgili, joǵary oqý ornynda da qazaqtyń basynan keshken asharshylyq týraly aıtylmaıtyn ke­zeńde ol týraly naqty derekter bilýdiń múm­kin emesi belgili shyǵar,  degenmen men bul tarapta óz betimshe izdenýge bel býyp, ýnı­versıtet bitirgen soń baıaǵy áke-sheshemiz kó­ship qonǵan izge túsip, Aqtóbe oblysynyń Baı­ǵanın aýdanyn, odan soń Qaraqal­paq­stan men Túrkimenstandy aralap, sol jer­lerdegi úlken kisilermen áńgimelesip, ashtyq kezindegi halyqtyń basynan ótken jaǵ­daı­lardy surastyryp, jazyp aldym. So­laı­sha, men romanyma qajetti oqıǵalar men derek­terdi el arasynan jınadym. Al ar­­hıvtik materıaldarda ol kezeń jaıynda bas­qasha aıtylatyn.

Árıne, «Aq boz úı» romany der kezinde jaryqqa shyǵa qoıǵan joq, onyń se­bebi belgili ǵoı. Romanymdy qoljazbadan oqyp kórgen ustazym Zeınolla Qabdolov «Aınalaıyn-aı, beker aramter boldyń-aý, bul shyqpaıdy ǵoı» dep edi. Rasymen shy­ǵar­many baspaǵa tapsyrǵanymyzda shy­ǵarma unamaı, baspa tarapynan «Aq boz úı­di» talqandaıtyn reenzııalar uıym­das­tyryldy. Degenmen zamany týyp, jaryq kór­di. Eger roman shyqpaı qalǵanda qu­sa­lyqtan iship keter me edik, ne ıtjekkenge aı­dalyp keter me edik, áıteýir, Qudaı saq­tap, azat kezeńge jetip aman qaldyq.

– Ultty saqtaıtyn tili desek te, bú­ginde ana tilimizge degen salǵyrttyq at­taǵan ár qadamymyzdan baıqalyp tu­rady. Tipti, jańa dáýirde tilimiz damýdyń ornyna keri ketip bara jat­qan sekildi... Nege til týraly kóp aıtylsa da, kóńil qýantar nátıje az?..

–­ Qazaqtyń barlyq tragedııasy ashar­shy­lyqtan bastaldy der edim. Sovet zamanynda alǵashqy asharshylyq 18-19-jyldary boldy. 1919 jyly Turar Rysqulov bir úl­ken jıynda sol ashtyqta «1 mln 114 myń qazaq qyryldy» dep málimdedi. Odan keıin 1921-22 jyldary asharshylyq boldy. Sol tusta «Kómek» degen komıssııany basqarǵan Muhtar Áýezov bir úlken jıynda «21-22 jylǵy asharshylyqta jıynda 1 mln 700 myń qazaq opat boldy» dep málimdeme ja­sady. Al 1931-33 jyldar aralyǵynda bol­ǵan úshinshi asharshylyqty 1995-1997-jyldary zerttegen memlekettik ko­mıs­sııa «2 mln 300 myń halyq qyryldy» dep tujyrym jasady. Sonda bar bolǵany, 15-16 jyldyń ishinde 5 mıllıondaı qazaq jer betinen joǵalǵan. Odan keıin 37-38-jyldardaǵy stalındik repressııa jyl­darynda júzdegen myń adam taǵy qýǵynǵa ushyrap, atyldy, jer aýdaryldy. Mine, osynyń bári bútin bir halyqtyń bolmysyna surapyl áser etti. Memlekettiń jazalaý mashınasy halyqtyń saǵyn syndyrdy. Halyqtyń bar armany ashtan ólmeý boldy, «dastarqanymyzda nan tursa bolar» dep, soǵan jubanyp ómir súrdi. Eldiń úreıin ushyryp, sol deńgeıge jetkizdi. Sonyń nátı­jesinde qaladaǵy qazaqtar orystanyp ketti.

1920 jyly Qyrǵyz (Qazaq) aımaǵyn bas­qarý jónindegi Revolıýııalyq ko­mı­te­tiniń birinshi tóraǵasy S.Pestkovs­kıı bol­­sa, sodan bastap qazaq tili qýdalaýǵa ushy­­rap, jaǵdaıy ońalmaı keledi. Qonaevqa deıin Qazaqstandy negizinen orystildi adam­dar basqaryp, elimizde oryssha sóıleý ja­zylmaǵan zańǵa aınalyp ketti. Sonyń sal­qyny áli bar. Tilge degen kózqaras táýel­sizdik alǵannan keıin de ózgergen joq. Saıası táýelsizdigimiz – tilge táýelsizdik alyp bere almady! Áli kúnge deıin barlyq jerde, barlyq ınstanııada solaı bolyp jatyr. Bul – bizdi tyǵyryqqa tireıtin, táýel­siz­di­gimiz­ge kóleńke túsiretin óte qaýipti quby­lysqa aınaldy.

Mysaly, men qazir «Almaty» shı­pa­jaıyn­da emdelip jatyrmyn, osyn­daǵy qaptaǵan qazaqtyń bári oryssha sóı­lesip júr! Bul araǵa qarapaıym halyq kel­meıdi, kileń ulttyń qaımaǵy sanalatyn­dar jınalady. Al sol «qaımaqtardyń» túri anaý!

Otyz jyldan beri til máselesine kel­gende «óıtý kerek, búıtý kerek» deý­men kelemiz. Túk shyqpaıdy ondaı áńgi­meden. Muny tek memleket qana isteı alady. Memleket qazaq tiliniń mártebesin konstıtýııada aıqyn belgilep, sol arqyly zań shyǵaryp, onyń oryndalýyn qatań baqy­la­masa, bos kúńkil men murynnyń astynan mińgirlegen narazylyqtan túk shyqpaıdy! Sondyqtan Jırınovskıı sııaqtylar «bári oryssha sóıleıdi, óz tili joq halyq» dep qor­lap júr. Bul álem aldynda masqara emes pe?

Anaý «Borat» degen fılm shyqty ǵoı, sony jasaýshylar bizdiń halyqtyń elı­tasynyń rýhanı satqyndyǵyn bilgen bolýy kerek. Til maıdanynda ashyq satqyndyq ja­saıtyndar kóp. Úlken qalalarda ana ti­lin bilmeıtin qazaqtar óte kóp. Bir otbasyn­da úsh býynnyń ókili (ata – bala – nemere) bir-birimen oryssha shúldirlesetin qazaq ot­basylary keńestik kezden beri «sa­baq­tastyǵyn» úzbeı keledi áli. Demek, tili tórge shyq­paǵan halyqtyń táýelsizdiginiń ózi qaýip astynda!

Halyqtyń úreıin ushyryp, ulttyq sıpatyn joıýǵa kúsh salǵan Sovet úkimeti joq, endi neden úreılenemiz? HHI ǵasyrdyń úshten birin azat memleket retinde ótkizdik, endi ne kedergi, es jınaıtyn ýaqyt bolǵan joq pa?

– Qalaı desek te, buryn eldi aýzyna qaratqan, halyq sózin syılaıtyn zııa­ly qaýym ókilderi bolatyn. Memleket te olardyń bedelimen sanasatyn. Biraq búginde sol zııaly qaýym qaıda ketti? Birli-jarym eńbegimen tanylǵan tulǵalardy «zııandy qaýym» dep keketýge daıyn turamyz...

– Zııaly qaýymnyń qadiri qalaı ketti deı­siń be? Shyndyǵyna kelsek, zııaly qaýym­nyń basynda qalamgerler turýy tıis! Atam zamannan dildiń de, ulttyq rýhtyń da, ultshyldyqtyń da ıesi, halyqtyń tili, úni bolyp kelgen aqyn-jazýshylar ǵoı. Al endi búginde solardyń kúıi qandaı? Ony oılaǵan adam bar ma? 30 jyldan beri qalamgerler jazǵan shyǵarmasyna jartýly qalamaqy ala almaıdy. Alǵandary túkke turmaıtyn, mólsheri kúlkili, tıyn-teben. Eńbegi baǵa­lanbaǵan adamda qadir qala ma? Jurtty aıtpaǵanda, jazýshylardyń óz oshaǵynyń basynda qadiri qalǵan joq. Óıtkeni olar tabys taba almaıtyn pendege aınaldy. Qa­lam­gerler qaýymy men óner adamdarynyń eń­beginiń baǵalanýy degen másele áli she­shilgen joq.

90-jyldarda japonnyń En-Eıch-Keı ar­nasyna bergen 5 mınýttyq suhbatyma elde alatyn bir aılyǵymdy bergeni bar. Al biz otyz jyl boıy otandyq BAQ-tarǵa suhbatty tegin berip kele jatyrmyz. Mem­le­ket kitabyńdy shyǵarsa da, bolar-bolmas birdeńe ustatady qolyńa. Kóp qalamgerler kitabyn óz esebinen shyǵaryp taratyp júr. Endeshe, óz eńbeginiń aqysyn ala almaǵan, kisige kúni qaraǵan adamda ne qadir-qasıet qalady?

Memleket tıyn-tebenge telmirtip, kúnkórisi úshin jaltaq bolǵan aqyn-jazýshyny halyq qurmetteı me? «Óziń dıýanasyń, kimge pir bolasyń?» de­mek­shi, qara basyna paıdasy tımeı júrgen zııaly qaýym kimge dári? Memleketke zııaly qaýym kerek emes shyǵar...

– Bizdiń eldiń jaýapty sheneýnikteri jıi aıtatyn sóz bar ǵoı, «shetelde bári óz kúnin ózi kóredi». Iaǵnı, olardyń sózderine baqsaq, qalamgerlerge memleket járdem bermeıdi, olar jazýdy kásipke aınaldyrǵan, kitapty suranys boıynsha jazady deıdi. Bizdiń elde de solaı jasaýǵa bolmaı ma?

– Bul sózdi aqyn-jazýshylarǵa kómek bergisi kelmegen bıliktegiler aıtady ǵoı. Olardyń mysalǵa keltiretini Anglııanyń, Amerıkanyń jazýshylary. Aý, olardyń kitaptaryn búkil álem oqymaı ma? Aǵyl­shyn tilinde mıllıardtaǵan halyq sóılep, oqymaı ma? Álemde bas-aıaǵy 20 mıllıondaı qazaq bolsa, onyń qanshasy ana tilin bile­di, onyń qanshasy ádebıet oqıdy, qan­shasyna izdegen kitaby jetedi, qanshasynyń ki­tap satyp alyp oqýǵa jaǵdaıy keledi? Oqyr­many óte az qazaq ádebıetiniń. Ondaı jaǵ­daıda qalaı qalamgerlikti kásip qy­lasyń?

Keńestik kezeńde osynyń bárin memleket sheshti. Kitaptyń baǵasy arzan, taralymy kóp boldy. Tipti, qazaq tilinde keıbir kitaptar 400 myń taralymmen de ja­ryq kórgen kezi bolǵan. Onyń bári ha­lyq­qa jetti. Halyqtyń kitap satyp alyp oqıtyn jaǵdaıy boldy. Al qazir seniń myń men bes myń dananyń arasynda shyǵatyn kitabyń kimge jetedi, jetse satyp alyp oqı ma? Sondyqtan az halyqtyń ádebıetin damytý úshin úlken qoldaý kerek. Kitap qazir burynǵydaı barlyq jerge tarap, kez kelgen kitaphanadan ne kitap dúkeninen tabyla bermeıdi.

Paıda túsirmeıdi dep ádebıetke qam­qorlyq kórsetpesek, halyqtyń tili joǵalady, al tili joǵalǵan halyqtyń mem­leketi de uzaq turmaıdy. Tildiń, rýhtyń ıesi bolyp turǵan áde­bıetti qoldaýǵa Qazaqstannyń jaǵdaıy keledi. Memleket qarjysyn urlap, ta­lan-taraj qylýdy toqtatsaq, bul elde eń­begine saı aqy almaıtyn adam bolmas edi...

– Til men ádebıetti aıtqan soń ta­rıh­­tyń da máselesi qozǵalmaı qal­maı­dy. Keńes­tik kezeńde qazaq tarıhy qa­saqana bur­malanyp, ótkenimizdiń bári mansuq­tal­ǵany belgili. Endi táýel­siz dáýirde ult tarıhyn memlekettik tur­ǵyda jazyp, qazaqqa óziniń shynaıy tarıhyn usynýǵa ne kedergi?

– Keńestik kezeńde qazaq tarıhy ǵy­lymı turǵydan tereń zerttelip, ol týraly shyn­dyq aıtylmaǵanymen qazaq jazýshylary tarıhı taqyrypqa kóp baryp, tarıhty umyttyrmaý úshin ony kórkem ádebıet arqyly baıandaýǵa kúsh saldy. Bul jaǵynan al­ǵanda, I.Esenberlın, Á.Kekilbaı, S.Smataev, M.Maǵaýın, Á.Álimjanov sekildi qa­lam­gerler shyǵarmalaryn halyq jaqsy qa­byl­dady. Odan keıin de tarıhı shyǵarmalar jazý toqtaǵan joq. Sońǵy 30 jylda da kóp týyndy jaryqqa shyqty. Keıbir jazý­shy­lardyń tarıhty bilýi, tipti tarıhshy ǵa­lym­dardan da joǵary boldy dep aıta alamyn. Sondyqtan shynaıy baǵalaǵymyz kel­­se, Á.Kekilbaı, Á.Saraı, M.Maǵaýın, T.Jurtbaı sekildi jazýshylarǵa tarıh ǵy­lymdarynyń doktory dárejesin oılan­baı-aq berýge bolar edi. Sondyqtan men óz ultynyń tarıhyn jazýda jazýshylarǵa qoıa­tyn kiná joq, kerisinshe, olar bul má­se­lede qurmetke laıyq der edim.

– Árıne, tarıhqa qalam terbegen jazýshylardyń jaıy belgili. Siz aıtqandaı, olar bul baǵytta jemisti eńbek etti. Biraq tarıh ǵylymy ondaı dárejede damı almaı jatyr ma, tarıhshy ǵalymdar kóptegen tarıhı tulǵa týraly shyndyq asha almaı jatqan sııaqty kórinedi. Máselen, basqany bylaı qoıǵanda, 1718-1748 jyldary bılik qurǵan Kishi júz hany Ábilqaıyr Muhammed Qazy Bahadúr han týraly belgili bir baılamǵa kele almaı jatqan sııaqty. Bireýler úshin ol «halyq úshin qyzmet etken tulǵa» bolsa, taǵy bireýler úshin «separatıst»...

– Búginde kóp nárse ózgerdi ǵoı, sonyń biri – tarıhqa kózqaras. Máselen, keńestik ke­zeńde Ábilqaıyr han «qazaqtardyń  Reseıge óz erkimen qosylýyna» zor eńbek sińir­gen han retinde aıtylatyn. Al Ábil­qaıyr han men patshalyq Reseı arasyndaǵy kelisimge keler bolsaq, qazaq hany orysqa bodandyqqa ant bermegen. Onyń sózderin Reseı patshasyna jetkizgender burmalap, qol astyńa al degendeı maǵynaǵa ózgertken. Sonyń kesirinen keshegi kúnge deıin Ábilqaıyr qazaqtyń táýelsizdigin orysqa satqandaı kórinetin. Biraq qazir bári anyqtaldy: hannyń hatynyń túpnusqasy tabyldy. Ábilqaıyr hatyn orysshaǵa aýdarǵandardyń búldirgenderi tekserilip, kórsetildi. Al kórkem ádebıette bul úrdis Ábish Kekilbaıdyń «Úrker» romanynan bastalǵan-dy.

Shyntýaıtyna kelgende, Ábilqaıyr – ómir boıy attan túspegen qazaqtyń jaýynger hany. Álgi hatyn jazǵannan keıin de Ábilqaıyr at belinen túspeı, shekaradaǵy orys-kazaktarmen, qalmaqtarmen soǵysyp ótken. Abylaıdyń kezinde ol jasy kelgen adam bolatyn, degenmen Abylaıdyń ózi ony óte qurmettegen.

Árıne, erkindigimiz qolǵa tıgenine 30 jyl ótti, nege tarıhymyzdy tez jazyp bitire salmaımyz deý artyq bolar. Qazaq ǵalymdary da zertteý júrgizip jatyr. Qanshama ǵasyrlyq tarıhty az ǵana jyl­dyń ishinde túgendep, málimetterdi sara­lap, zerttep, jazyp shyǵý ońaı bola qoı­mas. Desekte, tarıhshy ǵalymdardyń eń­bekteriniń arasynda halyqtyń kádesine ja­rap jatqany az emes. B.Káribaevtyń «Qa­zaq handyǵynyń qurylý tarıhy», T.Omar­bektiń 30-jyldardaǵy ashtyq, M.Qoı­gel­diniń Alash zııalylary týraly zertteýleri ha­lyqtyń qolyna tıip, kádesine jarap ja­tyr. Endi tarıhshylarymyz Altyn Orda mem­leketiniń tarıhyn zertteýge bet buryp ja­t­qan kórinedi. Bunyń bári durys baǵyt, ıgi qadam.

– Búginde ıdeologııalyq quraldyń biri – kıno. Osy turǵydan alǵanda, soń­ǵy jyldary qazaq kınosy ult ta­rı­hyn tanytýda, memleketshildik múd­deni alǵa shyǵarýda nege qol jetkizdi? Kınoǵa qatysy bar adam retinde ne der edińiz?

– Qazaq kınosy da hal-haderinshe osy mem­lekettiń rýhanı muqtajyn óteýge kúsh salyp jatqan ónerdiń bir salasy ǵoı. Onyń jetistigi bar, kemshiligi de joq emes. Biraq táýelsizdik jyldarynda ulttyq kınomyz túrli qıyndyqtarǵa qaramaı, alǵa jyljyp keledi. Máselen, elimizde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy atap ótilse, soǵan oraı «Qazaq han­­dyǵy» atty kınonyń túsirilýi de bir je­tistik deýge bolady. Oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi tapsyrys berdi. Óıtkeni kórshi eldiń basshysy «Qazaqtarda memleket bolǵan joq» degen áńgime aıtyp, sonyń sózin teristep, qazaqta qandaı memleket bol­ǵanyn kórsetý úshin memleket osyndaı úlken jobany júzege asyrdy. Qysqa merzimde Tımýr Jaqsylyqov, Rústem Ábdirashov úsheýmiz kınonyń ádebı negizin qalyp­tastyrdyq. Keıin sol boıynsha rejısser Rústem Ábdirashev «Qazaq handyǵy: Almas qylysh», «Qazaq handyǵy: Altyn taq» degen fılmderdi túsirdi. Ol kórermender tarapynan jyly qabyldandy. Qazir bul fılm Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqqa usy­nylyp jatyr.

Qazir kıno ónerinde qarjy máselesi sheshilse, tarıhı taqyrypqa barýǵa esh­qandaı kedergi joq. Mende «Qasymhan» de­gen kınonyń senarııi daıyn tur. Ol kı­nony túrik rejısseri Metın Gıýnaı tú­sire bastaǵanyn bilesizder. Biraq bir serııaly fılmniń ornyna Gıýnaı 75 serııaly kıno túsirip jatqanyn bilip, kınonyń se­narıı avtory retinde qarsylyǵymyzdy bildirip,  Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovaǵa hat joldadyq. Sóıtip, arnaýly qarjy bólingen fılm ýaqytsha toqtatyldy. Óıtkeni kınoda aıty­latyn jaı 30-40 jyl Qasym han men Muhamed Shaıbanı qazaq-ózbek bolyp soǵysýy jaıynda. Meniń senarııimde bul jaǵy astarly aıtylǵan. Al ony ashyq túrde ekranǵa shyǵarýǵa bolmaıdy ǵoı. Kınoda negizgi akent týysy jaǵynan bir-birine bóle bolyp keletin eki hannyń arasyndaǵy egeske berilýi kerek bolatyn. Fılm bary­syn­da bir-eki ret qana soǵys qımyldary kórsetilýi tıis edi. Eger biz osynyń bárin jaıyp kórsetsek, búginde tatý kórshi bolyp otyr­ǵan týystas eki eldiń arasyna syzat túsýi múmkin...

Qalaıda búgingi qazaq kınosy ult tarıhyna memlekettik múdde tur­ǵysynan qaraıtyn kınolar túsirip jatyr. Al olardyń sany jyldan-jylǵa artyp, sa­pasy da kúsheıe beredi dep senemiz.

– Jalpy, siz qoǵamda bolyp jatqan oqı­ǵalarǵa beıjaı qaramaı, batyl pi­kir bildirip otyrasyz ǵoı, eki alyp derjavanyń ortasynda turǵan Qa­zaq­stannyń geosaıası jaǵdaıy sizge qan­daı oı salady?

– Bul suraq – óte ózekti, kókeıkesti suraq... Biz jetiskennen saıasatpen aınalysyp júrgen joqpyz. Keıingi kezde «Álem já­ne Qazaqstan» taqyrybynda serıaly ma­­qalalar jaza bastadym. Sonyń biri «Jańa álemdik tártip. Ol ne?» degen ta­qyryp­pen Eýrazııa keńistigi men Qazaq­stannyń geosaıası ahýaly jáne bulardyń tóńireginde qandaı tartystar jaıynda. Bul tartysty mynaý jarty jyldan asa ýaqytqa sozylǵan indet qutyrtyp jiberdi.

Qazir daıyndap jatqan kólemdi maqa­lamda sońǵy júz jyl ishinde álemde qalyptasqan geosaıası jaǵdaı, onyń negizgi oıynshylary kim degen saýalǵa jaýap izdeledi. Álemge áıgili amerıkalyq saıasatker Zbıgnev Bjezınskııdiń «Uly shahmat taq­tasy» degen kitabyn oqysańyzdar sonda shah­mat taqtasynyń oıynshylary bar já­ne taqta betinde fıgýralar bar ekeni aı­tylady. Al biz Ortalyq Azııa memleketteri sol taqtanyń betindegi kishkentaı bir fıgýramyz. Demek, bizdi qozǵap, sol arqyly kombınaııa jasap otyrǵan oıynshylar bar. Ókinishtisi sol, Ortalyq Azııadaǵy táýel­sizdik alǵanyna onsha kóp bolmaǵan ál­siz memleketterdiń taǵdyry úlken oıyn­shylarǵa táýeldi bolyp tur. Ol oıyn­shy­lardyń AQSh, Reseı, Qytaı ekeni belgili.

Budan buryn jaryq kórgen «Joıýdyń joıqyn jospary» atty maqalamda jer betiniń taǵdyryn sheshetin jasyryn kúsh­terdiń «Rım klýbynda» jer betindegi adam sanyn qysqartý jaıynda aıtqan­daryn jazǵan bolatynmyn. Olar soǵan qazir de shyndap kirisken sııaqty. Myna álemdi túgelge jýyq bas kótertpeı otyrǵan pan­demııa da sonyń bir jospary sekildi.

Aıtyp-aıtpaı ne kerek, «Kóp – qorqy­ta­dy, tereń batyrady» degen danyshpan qazaqtyń sózin qaperimizden shyǵarmaı, barynsha kóbeıýge tyryspasaq, bilimimizdi jetildirip, basy isteıtin tehnokrat ha­lyq­qa aınalmasaq, mynaý ulan-baıtaq eldi saq­tap qalý ońaı emes-aý...

– Áńgimeńizge raqmet!

 

Suhbattasqan

Ahmet ÓMIRZAQ

Sońǵy jańalyqtar