6 Tamyz, 13:18 1700 0 Atajurt Anar LEPESOVA

Booking.com-da jumys isteıtin qazaq: Qazaqstandaǵy IT salasy tili shyqpaǵan baladaı

Álemniń alpaýyt kompanııalarynda sheberligin shyńdap, biliktiligin arttyryp júrgen qazaqtar sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Ásirese, aqparattyq tehnologııanyń qyr-syryn jaqsy biletin qazaq jastaryna sheteldik kompanııalarǵa jumysqa turý esh qıyndyq týdyrmaıdy. Máselen, qonaqúı men turǵyn bólmelerdi brondaý boıynsha álemdik kóshbasshy sanalatyn Booking.com kompanııasynyń Amsterdamdaǵy keńsesinde qazirgi tańda jıyrma qazaq jumys istep júr. Sonyń ishinde mobıldi qosymshalar ázirleýmen aınalysatyn almatylyq Nárikbı Maqsutpen arnaıy habarlasyp, áńgimege tartqan edik.

– Qonaqúılerdi brondaý boıyn­sha álemde nómiri birinshi sana­latyn Booking.com kom­panııasyna jumysqa turý – árkimge berile ber­­meıtin múmkindik. Jalpy, Alma­ty­dan Amsterdamǵa  jolyńyz qalaı tústi?

– Almatydaǵy №173 mektep lıeıde oqı júrip, ınformatıka páninen olım­pıa­dalarǵa kóp qatystym. Baǵdarlamalaýdan mek­teparalyq, respýblıkalyq, halyq­ara­lyq jarystardan top jaryp, túrli granttar jeńip aldym. Sóıtip, osy mamandyqqa degen qy­zyǵý­shylyǵym ulǵaıdy. Mektep bitirgen soń, Alma­tydaǵy Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalyq ýnıver­sı­tetine oqýǵa túsip, mun­da aǵylshyn tilinde bilim aldym. Sóıtip, júrgende úshinshi kýrstan iri kompanııalar men korporaııalardyń tapsyrysyn oryndap, jumysqa aralasa bastadym. Qo­lyma dıplom tıgen soń da, elde óz maman­dy­ǵym boıynsha ártúrli kompanııalarda bes jyldaı jumys istedim. Sózdiń shyny kerek, Qazaq­standa jaǵdaıym jaqsy boldy, úı de, kúı de boldy. Desek te, bilik­tiligimdi shyńdaý jaǵynan bir orynda turyp qal­ǵanymdy sezindim, damymaı júrgenimdi túsindim. Beı­nelep aıtsam, Qazaqstandaǵy IT salasy tili shyqpaǵan bala sekildi. Kenjelep damýda. Munda IT mamanyna damýǵa múmkindik joq. Sóı­tip, oılana kele shetelge, so­nyń ishinde Amsterdamdaǵy Booking.com kompanııasyna jumysqa ornalastym. Munda atalmysh kom­panııanyń mo­bıldi qosymshasyn ázir­leý­men aınalysyp júrgenime bir jyl boldy.

– Ádette sheteldik kompanııada tájirıbesi joq mamandardyń álem­niń iri kompanııalaryna jumysqa bir­den qabyldanýy ekitalaı. Al siz­diń jaǵdaıyńyzda barlyǵy tipti bas­qasha. Jumysqa shaqyrtýdy qa­laı aldyńyz?

– Sheteldik kompanııaǵa jumysqa turý be­l­gili bir sport túrimen aınalysýmen teń. Má­selen, uzaq qashyqtyqtaǵy marafonǵa qa­tysatyn jeńil atlet kúndiz-túni shyny­ǵyp, óz-ózin baptaıdy ǵoı. Sol sekildi men de uzaqmerzimdi qamtıtyn jumysqa qujat tap­syrý proesine tyńǵylyqty daıyn­daldym. Negizinen, bir emes, birneshe kompa­nııany kózdeısiń. Máselen, Google kompa­nııa­syna daıyndalyp júrseń de, munymen deńgeıles on shaqty uıymǵa birden qujat tapsyrasyń. Sosyn arasynan seniń jumys tájirıbeńe qyzyqqan kompanııalardan suhbattasýǵa shaqyrtý alasyń. Sóıtip, bir­neshe kezeńnen quralǵan suhbattasý pro­esinen ótesiń. Keıinnen jumysqa qabyldaý týraly usynys kelip túskende, barlyǵyn tara­zyǵa salyp, ólshep, arasynan ózińe yń­ǵaılysyn tańdaısyń da usynysyn qabyl­daısyń.

– Sol usynystardyń ishinen ne­likten dál Booking.com kompa­nııa­syn tańdadyńyz?

– Munyń birneshe sebebi bar. Eń aldymen aǵyl­shyntildi elde jumys istegim keldi. Sosyn sheteldegi jumys ornym belgili bir ın­dýstrııada ózin moıyndatqan myqty kom­panııa bolýy shart, sebebi mundaı bási bıik, básekelesi joq kompanııada jumys isteýdiń yqpaly zor ekeni aıtpasa da túsinikti. So­syn úshinshiden, maǵan qazaqtardan quralǵan orta kerek boldy. Bóten memleketke baryp alyp, birde-bir qazaq tappaı qalsam, qı­nalar edim, sebebi óziń shetelge endi kelip jat­qanda, qasyńda seni jaqsy túsinetin, dem beretin dostaryń bolmasa, jumys isteý qıyn­ǵa soǵady. Qazirgi kúni Amsterdamdaǵy Booking.com kompanııasynyń on bes keń­sesinde menimen qosqanda jıyrmadan astam qazaq jumys isteıdi. Bos ýaqytty birge ót­kize­miz, jıi bas qosamyz. Negizi, mundaı orta­nyń aýadaı qajet ekenin kóbi eskere bermeıdi. Kez kelgen memleketke barsańyz, Úndistan, Túrkııa, Bangladesh elderiniń azamattary únemi toptasyp, ózindik orta quryp alǵanyn baıqaısyz. Bulaı toptasyp, jat elde bir-birińe demeý bolyp júrý mańyz­dy. Osylaısha, barlyǵy kelisip tur­ǵan soń, nege barmasqa dep sheship, osynda kel­dim.  Osy tusta aıta keterlik jaıt, mun­daı ortanyń paıdasy zor. Osydan on jyl buryn Facebook, Amazon, Google sekildi alyp kompanııalarda jumys isteıtin qazaq saýsaqpen sanarlyq qana bolatyn, ári olardy eshkim tanymaıtyn. Al qazir munyń árqaısysynda jumys isteıtin qazaqtar sany kóp ári olar bir-birin jaqsy tanıdy. Sosyn olar osy kompanııalardyń arasynda jumys oryndaryn jıi aýystyrady, biri Facebook-tan Google-ǵa aýyssa, ekinshisi Google-dan Booking.com qataryna qosylady. Mundaıda túıindememen qatar, seni sıpattaıtyn minezdeme qajet. Sóıtip, ol baýy­rymyzǵa minezdeme jazyp, jumysqa ornalasýyna septigimizdi tıgizemiz. Máselen, meniń bergen minezdememdi onyń basshylyǵy «Booking.com-da jumys isteıtin bala sıpat­tapty. Demek, bul belgili bir deńgeıi bar ma­man bolǵany ǵoı» dep, ony jumysqa bir­den qabyldaýy yqtımal. Jalpy, kimge kó­mek qajet bolsa, aıanyp qalmaımyz, bar­lyǵymyz qol sozamyz.

– Áleýmettik jelide qazaq tildi podkast ashýyńyzǵa da qazaqtildi ortany qajet etýińiz sebep bolyp tur ǵoı?

– Ol da bar. Sosyn Qazaqstannyń damý má­selesin ortaǵa salǵym keldi. Zerttep qa­rasam, elde áleýmettik jelide kópshilik, óner adamdary, blogerlerdi erekshe kórip, tek olar­dyń ómirin baqylaýmen tańyn atyryp, kú­nin batyrady. Úlgi tutatyn ózge maman­dardy kórmeıdi, tanymaıdy. Ánshilerdi ja­man demeımin, desek te bolashaqta mem­lekette barlyǵy ánshi, akter, bloger, vaıner bo­lyp ketse, el qaıdan damıdy? Sol sebepti ózim ázirlegen podkast arqyly jastarǵa ba­ǵyt-baǵdar berip, belgili bir mamandyqtyń shyńyn baǵyndyrǵan qarapaıym adamdar­men áńgimelesemin.

– Vırýs saldarynan saıahat ja­saýǵa tyıym salynǵan qazirgi­deı jaǵ­daıda qyzmeti týrızmmen ty­ǵyz baılanysty Booking.com qıyn­shylyq kórip jatqan joq pa?

– Pandemııanyń saldaryn eńserý kom­pa­nııanyń aýqymy men qoryna baılanysty. Qazir kóbine kishigirim kompanııalar zardap she­gý­de, sebebi munda úlken bıýdjet joq. Má­se­len, turǵyn úıdi jalǵa berýmen aı­na­ly­satyn Airbnb kompanııasy úlken qıyndyqqa tap bolyp jatyr. Mundaı kompanııalar úlken naryqta jumys istemeıdi, qolda bar aq­shany jaratady, qor jınamaıdy. Al Booking.com-da olaı emes, munda artylǵan aqshany jaratpaı, qazirgideı qıyn ke­zeń­derdi esh qıyndyqsyz eńserý úshin ar­naıy bıýdjet quıady. Iri kompanııalardyń artyq­shylyǵy osy. Sol sebepti bizde barlyǵy oıdaǵydaı.

– Álem boıynsha IT mamandarǵa suranys kóp bolǵanymen, ózińiz aıt­qandaı, Qazaqstanda dál osy sala kenjelep damýda. Sizdińshe, mu­ny erekshe baqylaýda ustap, shap­shań qarqynda ilgeriletýge ne ke­dergi?

– Atalmysh salanyń Qazaqstanda ta­ny­mal bolǵanyna jeti jyldaı ýaqyt boldy. Al TMD elderinde, mysaly Reseı, Ýkraına já­ne Belarýste IT jıyrma jyl boıy da­myp keledi. Sebebi olarda sheteldiktermen baı­lanys ornatqan iri kompanııalar bar, naryq aýqymy úlken. Al Qazaqstanda olaı emes. Bizde IT mamandary óz ónimderin tek Qazaqstanǵa ǵana arnap jasaıdy. Máselen, mamandar kásibı baılanys ornatý úshin Instagram jelisin paıdalaný kerek degen pi­kirdi ustanyp alǵan, negizi olaı emes. Ózińdi, ónimińdi damytqyń kelse, LinkedIn sekildi taza jumysqa arnalǵan jelini qoldanǵan jón. Al eger maman ózin tek Qazaqstanǵa ónim ázirleýmen shekteıtin bolsa, onda oǵan LinkedIn túk te qajet emes. Sebebi Qazaq­standa Instagram jelisi bylaı tursyn, tipti tanys arqyly kerek-jaraǵyńdy taýyp alasyń. Bizde IT mamandar sanynyń azdyǵy sonshalyq, men Amsterdamda otyryp, Qazaqstannyń búkil IT mamanyn tanımyn. Biz óte azbyz. Únemi aıtatynym, shetel naryǵyna shyǵýdy kózdep, sheteldik kom­panııada biliktiligińdi arttyrǵyń kelse, LinkedIn sekildi halyqaralyq arenadaǵy platformalardy qoldanýyń kerek. Al bizde qalaı? Bizde kópshilik áleýmettik jelilerdegi paraqshalarynda nemen aınalysatynyn oryssha nemese qazaqsha jazyp qoıady. Aǵyl­shyn tilinde tıtteı de aqparat joq. Aıta­lyq, bir kompanııa ókilderi sizdiń ónimińizge qyzyǵyp, profaılyńyzdy ashyp kórse, aǵylshyn tilinde aqparattyń joqtyǵynan ary ashpaı, ysyryp qoıady. Mysaly, Booking.com-da álem boıynsha talanttardy tabý­ǵa jaýapty bir maman otyrady. Oǵan seni qaı elden, qaı jerden ekeniń báribir, bas­tysy tájirıbeń men biliktiligiń bolsa bol­ǵany. Ol LinkedIn-de kirip, «bizge program­mıst kerek» dep izdese, qazaqtardy tap­paıdy, sebebi bizdiń mamandar mundaı baı­lanys jolyna qyzyqpaıdy. Sosyn Qazaq­stan­da IT mamandary jaqsy jalaqy alady. Olar soǵan masaıyp, ári damyǵysy kelmeıdi. Je­ke ózimdi aıtar bolsam, Qazaqstanda me­niń pozıııam joǵary boldy, onyń ústine mamandar kóp emes, suranys ta joǵary. Desek te, jaıly zonaǵa boı úıretseń, odan shyǵýyń qıyn ekenin túsindim. Qazirgi tańda eldegi IT mamandardyń 90 paıyzy delik osy zonadan shyqqysy joq. Olarǵa barlyǵy qo­laıly, onyń ústine Qazaqstanda ómir súrý óte arzan. Sosyn bizde IT mamandardyń ba­sym kópshiligi bankterge bir jumysqa tursa, sol jerde kópke deıin turaqtap qalady, bank degen bir túrme sekildi, munda adam jumysqa bir kirse shyqpaıdy. Sosyn Qa­zaqstanda bastyq bolyp júrgen maman mun­da kelgende, qatardaǵy qyzmetker deń­geıine túsip qalady. Amsterdamǵa kelgenge deıin jeti jyldyq jumys tájirıbem bolsa da, munda kelip, bul jınaǵan biliktiligimniń túkke jaramaıtynyn, shyndap kirisý kerek ekenin túsindim. Joǵaryda aıtqanymdaı, bizdiń mamandar ónimin tek ishki naryqqa arnap ázirleıdi, bulaı shekteýdi qoıý kerek, tek Qazaqstanǵa arnalǵan ónimdi jasaýdy doǵarý kerek. Máselen, Sogym.kz jelisi – tym kishkentaı naryqqa arnalǵan joba. Sebebi tek Qazaqstan turǵyndaryna arnal­ǵan, tipti kórshiles Reseı azamattary qol­dan­ǵysy kelse de, olarda soǵym degen tú­sinik joq. Bul istiń ósýi ekitalaı, budan kóp aqsha da jasaı almaısyń. Aýqymy az. Al ózim jumys istep jatqan Booking.com-da eń al­dymen servıs aýqymynyń keń bolýyna basa kóńil bóledi. Bizdiń kompanııa adam álemniń qaı buryshyna barsa da, munda kiriktirilgen keremet tańdaýlar arqyly ózine keregin taýyp alýyna jaǵdaı jasaıdy. Al Qazaq­standaǵy áriptesterim mundaı aýqym týraly kóp oılanbaıdy.

– Desek te, kóńilińizden shyǵa­tyn, Qazaqstanda ázirlengen mo­bıl­di qosymshalar bar shyǵar?

– Árıne, bar. Mysaly, namaz oqý ýa­qy­tyn qamtıtyn Sajde kz degen mobıldi qo­sym­sha bar. Muny ózimniń dosym Almas Ádil­bek degen maman jasaıdy. Bir qaraǵanda bul tym ońaı qosymsha sekildi kórinedi, de­sek te munymen kóp jumys istelingeni baı­qa­lady. Bul qosymshany tek Qazaqstan tur­ǵyndary ǵana emes, sonymen qatar, shetel­dikter de qoldana alady. Ózim de osyn­da júrip, sol qosymshany paıdalanamyn, munda kóptegen tilde jazylǵan málimet bar. Almastyń aıtýynsha, Anglııanyń Manchester qalasynda turatyn musylmandar muny kóp qoldanady eken, sóıtip olar sol qalany qosýyn ótinip, oǵan ótinish aıtypty. Jalpy, qo­lyńda keremet ónimiń bolsa, ekspansııa jasaý ońaı. Qazirgideı aqparattyq teh­nolo­gııa zamanynda IT salasy eń tıimdi bıznes kózi. Mysaly, siz ázirlegen sabyn ónimine shet­eldik tutynýshylar tapsyrys berse, bul ónim birneshe aıdyń ishinde jetkiziledi. Al IT ónimi bir sekýndta jetetin nárse, sizdiń búgin jasaǵan ónimińizdi, erteń kúlli álem tutyna alady. Qazirgi tańda Ońtústik shyǵys Azııadaǵy Sıngapýr, Malaızııa, Vetnam elderiniń naryǵy myqty damyp jatyr. Qazaqstan mamandary munda jetispeı jatqan bir ónimdi jasap, olardyń naryǵyna kirse, ármen qaraı Eýropa naryǵyna da jol ashylady. Mysaly, Ýkraınada Serpstat degen kompanııa bar, bul tanymal bolmasa da, muny búkil memleket qoldanady. Bul ınternetten izdeý kezinde saıtyńyzdy birinshi shyǵyp turýyna járdemdesetin kompanııa. Olardyń keńsesi Odessada. Odessada tipti Snapchat-tyń keńsesi bar. Al Odessa Qazaqstannyń deńgeıimen salystyrǵanda Taraz sekildi kishigirim qala. Tarazda da osylaı nege jobalardy iske asyrmasqa? Odessada eshqandaı ınvestorsyz óz kúnin ózi kórip jatqan kompanııa ókilderi jeterlik. Amerıkalyq kompanııa olardyń qyzyqty startap jobalaryn satyp alyp, «Kóshpeı-aq, sonda jumys isteı berińder, biz jibergen aqshaǵa keńse ashyp alyńdar» dep qyzmettestik ornatqan. Bizde de muny isteýge bolady. Óskemende bir dosym sheteldik kompanııalarǵa jumys isteıdi, sóıtip, ol Eýropada jumys isteıtin kez kelgen mamannan da kóp aqsha tabady. Desek te, bastapqyda bul mamandyqty durys ta­nymaı, buǵan endi bet buryp jatqandardan «Ákem óz mamandyǵymmen jumys isteme­genimdi quptamaı, únemi urysyp júredi» de­gendi jıi estımin. Ata-ananyń qas-qabaǵyna qaraıtyn bolsa, ol mamannyń alysqa barmaıtyny anyq, sebebi ol óziniń emes, ata-ananyń úmitin aqtaýǵa bas qatyryp, ıkemi kelmeıtin mamandyqpen aınalysýǵa qur ýaqyt ketirip alady. Bul durys emes, sebebi elimizde kenjelep damyǵan salaǵa bas suqqan bala bastapqyda úlken naryqqa shyqqanǵa deıin qınal­ǵanymen, erteń jemisin molynan jeıdi. Jalpy, IT mamandyǵyna qyzyǵatyn oqý­shyǵa Qazaqstandaǵy eń myqty alty ýnı­versıtettiń (Nazarbaev ýnıversıteti, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.Gýmılev atyn­daǵy EUÝ, KIMEP, QBTÝ jáne Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalyq ýnıversıteti) birine oqýǵa túsýge tyrysýy kerek, sebebi programmıst retinde jetilý úshin belgili bir orta bolý kerek. Al bul ortany dál osy ýnı­ver­sıtetterden tabasyz, munda bir qazanda qaınap júrgen jas mamandar bar, olar bul salany tolyq bilmeıtin stýdentke jón siltep, jol kórsete alady. Negizi, múmkin bol­sa shetelge oqýǵa túsýge baryn salýy kerek, sebebi qazir burynǵydaı emes, tegin grant­tar men taǵylymdamalar kóp. Sosyn aǵylshyn tilin erkin meńgerýge tyrysý qajet.

– Áleýmettik jelidegi paraq­shańyzǵa Booking.com kompa­nııa­syna jumysqa turǵanyńyzdy ha­barlap jazǵanyńyzda «Bul degen Qazaqstandy máńgige tastap ketý degen sóz emes. Joq, halyqaralyq kompanııalarda jumys isteı júrip, shyńdaǵan qabiletim men alǵan bili­mimdi qoldaný úshin Qazaqstanǵa mindetti túrde oralamyn. Eger sen rasymen aýqymdy ári maqtaýǵa turar­lyq birdeńe qurastyrǵyń kelse, muny jaqsy isteıtin­der­­den úırenýiń kerek» depsiz. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstanǵa IT salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maman retinde oral­ǵanyńyzda neni ózger­tip, neni túzeıtinińizdi oıyńyzǵa qa­zirden bastap túıip júrgen bo­lar­syz?

– Álbette, oıyma toqyp júrgen ıdeıa­larym bar. Álbette, Qazaqstanǵa túbi orala­myn. Sizge mynany aıtaıyn, munda bir azǵyrý­shy kúsh bar, sebebi Gollandııa sekildi elder tym jaqsy ómir súrý sapasymen baýrap alady. Munda kóńil toq, ýaıym joq. Bes jyldan keıin, bul eldiń azamaty atana alasyń. Onyń ústine, bul eldiń tólquja­tymen kóptegen eldi sharlap, dúnıetany­myńdy keńeıtýge múmkindik kóp. Al bizdiń tólqujatpen tek sanaýly elge ǵana saıahat­taı alasyń, kóp jaǵdaıda arnaıy vıza ja­satý qajet. Desek te, mundaı basymdyqtar kóp bolǵanymen, men munda ne úshin, qandaı jaǵdaıda kelgenimdi jadymnan shyǵar­maımyn. Men munda memleketten qysym kórip, taýym shaǵylyp kelsem bir jón, bul elge óz elimde alǵan bilim, jınaqtaǵan tá­jirıbemniń arqasynda keldim. Al Gollandııa memleketi maǵan túk bergen joq, kerisinshe, túrli tólemderdi tóleý arqyly men bul eldiń qorjynyna qarajat salyp jatyr­myn. Jalpy, jaılylyqqa boıy ábden úıren­gen Gollandııa jastary talapker emes, aı­tarlyqtaı ambıııa joq. Al biz elde qyrýar isti túzeý kerek ekenin kórip, bilip ósken soń, maqsatymyz da úlken, ýaıymy­myz da kóp. Sol sebepti, qansha memleketke barsaq ta, túbi sol ýaıymmen, túbi sol má­seleni oılap, sheshý joldaryn izdep júresiń. Men de Almatyda Amsterdamdaǵydaı jumys ortam, jaıly keńsem bolǵanyn qalaımyn. Barlyǵy ýaqytynda bolady, bolatynyn bilemin. Desek te, shama kelgenshe shetelde shynyǵyp, shyńdalyp alǵan jón. Eger óz elińde ázirge mundaı orta joq bolsa, basqa ortaǵa barý qıyn emes. Eınshteın «Proble­mańdy tek bir jolmen sheshkisi keletin adam – eń aqymaq adam» deıdi, sol sebepti ortany aýystyrý, jumys ornyn ózgertý óte tıimdi qadam. Me­niń túsinigimde, qyryq jasqa deıin eldi, jer­di kórý kerek, sosyn elge oralǵanda jı­naǵan tájirıbeń bar, bólisetin qupııań bar, ótetin sóziń bar, sóıtip barlyǵyn óz aýzyńa qaratyp, kásiptiń dóńgelenýine úlken úles qosa alasyń dep bilemin.

Áńgimelesken Álııa TILEÝJANQYZY

Sońǵy jańalyqtar