16 Shilde, 11:44 8474 0 Atajurt Túrkistan Gazeti

Amerıkadaǵy qazaq: Qanym qazaq bolǵan soń, Qazaqstanǵa ańsarym aýyp turady

Sonaý 1989 jyly aǵaıyndy Tabys jáne Joldy Kelbatyrovtar bala-shaǵasymen birge muhıt asyp, Qazaqstannan Amerıkaǵa qonys aýdarǵan bolatyn. Araǵa otyz jyl salyp, Tabystyń kenje uly Mıhaıl Kelbatyrov áleýmettik jelilerdiń birindegi sheteldegi qazaqtarǵa arnalǵan topta óz basynan ótken oqıǵasyn jazypty. Onda ol qazaq tilin úırenip, qazaq mádenıetimen tanysqysy kele­ti­nin de atap ótken. Osyǵan oraı eseıgen shaǵynda týma-týystaryn iz­dep, ata-tegi, tarıhı Otanyn tanyp-bilýdi kózdegen alystaǵy Mı­haılmen habarlasyp, áńgimege tartqan edik.

– Mıhaıl, Facebook jelisindegi Kazakhs in America tobyna ózińiz týraly málimetti qaldyrýyńyzǵa ne túrtki boldy?

– Shyqqan tegim, ata-babam, týǵan je­rim týraly kóp málimet bilgim keldi. Sebebi otbasymnyń tarıhy, sonyń ishinde ákem­niń týystary týraly az-maz bilemin. Sol sebepti qazaqtarǵa qatysy bar toptyń bar ekenin bilgen soń, sonda jazǵym keldi.

– Sol jazbańyzda 1989 jyly ot­­basyńyzben Qazaqstannan Ame­rı­kaǵa kóship kelgenińizdi aıt­tyńyz. Al kóshkenge deıin Qazaq­stan­­nyń qaı óńirinde turdyńyz­dar?

– Jalpy, ákem Tabys, anam Galına da Qa­ra­ǵandy oblysyna qarasty Abaı aýda­nynyń týmalary. Men de osy jerde dú­nıe­ge keldim. Menimen qosa, týǵan baýyrlarym da sol Abaıda týǵan. Úıdiń kenjesi Djessı­ka esimdi qaryndasym ǵana Amerıkada dúnıege keldi.

– Ákeńizdiń sizderdi Amerıkaǵa kó­shirip áketýine ne sebep bol­ǵa­nyn bilesiz be?

– Bar biletinim, ákem inisi ekeýi Amerı­kaǵa jaqsy tabys, jaıly ómir izdep kóship ketken. Onyń ústine, ol ýaqytta qandaı qıyn zaman bolǵanyn bilesiz. Negizi, ákem atam qaıtys bolǵanda nebári bes jasta bolǵan. Al ákemniń anasy densaýlyǵy syr berip, balalaryna jóndi qaraı almaı, aqyrynda ákemdi balalar úıine tapsyrǵan eken. Keıinnen aýrýynan aıyǵyp, qaıta qolyna alsa da, ákem óz betimen ómir súrip, kóp qıyndyq kórgen. Eseıe kele sol Abaıda bı keshinde ulty orys anamdy kez­destirip, bul kezdesýdiń sońy mahabbatqa ulasyp, kóp keshikpeı ekeýi otbasyn qur­ǵan. Sóıtip, inisi ekeýi aqyldasa kele táýe­kel­ge bel býyp, bizdi, ıaǵnı búkil bala-shaǵa­syn Amerıkaǵa kóshirip ákelgen. Ókinishke qaraı, ákem osydan eki jyl buryn ómirden ótti.

– Áleýmettik jelide kóp­shi­lik­tiń qaldyrǵan pikirine qaraǵanda, Qazaqstannan týystaryńyz ta­byl­ǵan kórinedi. Olar sizderdi álgi jazbańyz arqyly tapty ma, álde?

– Iá, ákemniń Almatyda turatyn týys­tary tabyldy. Negizinen jazbama deıin tú­r­li áleýmettik jelilerden Kelbatyrov dep tirkelgenniń túgelin qarap júrgenbiz, sóıtsek olar bizdi atamyzdyń esimi boıyn­sha izdepti. Al Kelbatyr – arǵy atam, ıaǵnı ákem­niń atasynyń esimi. Sol sebepti bir-biri­mizdi izdeýde jańylysyp, jýyrda ǵana ózderi birinshi bolyp bizdi izdep tapty. Búginde olarmen jaqsy aralasyp turamyz.

– Týystaryńyz ata tegińiz tý­ra­ly aıtyp bergen bolar?

– Iá, adaı rýynan taraıdy ekenbiz. Al­­matyda turatyn qaryndasym rý, sonyń ishinde jeti ataǵa qatysty kóp málimetpen bó­lisip, nátıjesinde qazaq shejiresine qy­zy­ǵýshylyǵymdy oıatty. Aldaǵy ýaqytta sol shejireni asyqpaı qarap, kimniń kim­nen taraıtynyn tolyq túsingim keledi.

– Qazaq shejiresimen tanys bol­masańyz da, Qazaqstandy syr­ty­nan baqylap júrgen bo­larsyz. Shetelde turatyn kópshilik Qa­zaq­stan dese, birden Gennadıı Golov­kın ne­mese Dımash Qudaıbergendi aıta jóneledi. Al siz bizden kimdi tanısyz?

– Álbette, ekeýin de tanımyn. Bizdiń jaqta Golovkınniń ónerine kópshilik tánti. Al Dımashtyń jóni tipten bólek. Aına­lamda K-pop, ıaǵnı káris pop mýzyka baǵy­tyna qyzyǵatyndar Dımash dese ishken asyn jerge qoıatynyn bilemin. Aıta ke­terlik jaıt, Dımashtyń qazaq tilindegi bir áni qazaq tilin úırenýge degen qyzyǵý­shy­lyǵymdy odan saıyn arttyryp jiberdi. Munda tek áýeni ǵana emes, sonymen qatar, sózderi de maǵan bir ystyq sekildi kórindi. Jalpy, qazaq tiliniń dybystalýy unaıdy. Son­dyqtan qazaq tilin úırengim keledi, desek te qazaq tilin munyń tartymdy­ly­ǵy­na bola emes, meniń tarıhymnyń bir bó­ligi bolǵandyqtan úırengim keledi. Qa­zaqstandy syrtynan baqylap júretinim ras. Qazaqstan dese, eleń ete qalatyn Ame­rıka turǵyndarynyń birimiz. Jalpy, Qazaqstan tabıǵı resýrsqa baı memleket ekenin bilemin, eldi kóbine-kóp munaımen baılanystyramyn. Sosyn ınternetten vı­deolar men sýretterdi arnaıy izdep, qara­ǵanmyn, sol kezde qalalardyń, ásirese megapolısterdiń sáýleti zamanaýı stılde salynǵanyna tańǵaldym. Aıta keterlik jaıt, qazaq jastary bilimin tereńdetýge qushtar keledi eken. Joǵaryda aıtqan týys­qandarymmen sóıleskende úlkeninen ki­shisine deıin óte bilimdi, kishipeıil, ashyq-jarqyn ekenin baıqadym. Sosyn qazaqtar­dyń óte qonaqjaı halyq ekenin bilemin.

– Til úırený demekshi, Ame­rı­ka­da bilim alyp nemese jumys istep júrgen qazaqtardyń qarasy kóp. Olarǵa qazaq tilin úıretý týraly usy­­nys aıtsańyz, bas tartpaıty­ny anyq.

– Iá, ózim de osynda turatyn qazaq­tar­men kezdesý uıymdastyryp, arasynan bi­reýine suraý salǵym kelip júrgen. Jal­py, bıyl áıelim ekeýmiz jaqyn turatyn qa­zaqtardyń basyn qosyp, jaqynnan ta­nys­qymyz kelgen edi. Onyń ústine olar ult­tyq merekelerge qatysty festıval ót­kizip turatynyn estıtinmin, alaıda bıyl pandemııaǵa baılanysty biz uıymdas­tyr­ǵymyz kelgen kezdesý de, festıval de ót­peı qaldy. Sóıtip til úırenýge qatysty jos­parym iske aspaı tur. Buryn kóp sózdi biletinmin, qazir umytyp qalyppyn, «as­salaý­maǵaleıkýmnan» ary asa almaı­myn. Jalpy, eseıe kele barlyǵy basqasha bola­dy eken. Áli esimde, mektepte oqyp júr­gen­de oryssha sóıleıtinime, esimimniń Mıhaıl ekenine uıalyp, Maıkl dep aıtatynmyn. Sebebi dostarymnyń barlyǵy amerı­ka­lyqtar. Túptiń túbinde adam balasy turǵan jeri, ósken ortasynyń turmys saltyna moıynsunbaı qoımaıtyny anyq. Al qazir eseıip, es jıǵan kezde turǵan jerińnen bó­lek, týǵan jerińdi, shyqqan tegińdi iz­deýimiz de zańdylyq. Tildi umytyńqyrap qalǵanymyz ras. Áıtse de, týystarmen aralasý, sabaq alý arqyly tildi jetildirip ala­myz dep senemin. Sosyn taǵy bir aı­tarym, Amerıkada balalar tek aǵylshyn tilinde sóıleıdi. Ózimniń eki jasar ulym­dy qazaqshaǵa da, orysshaǵa da kishkentaı kezinen úıretpekshimin. Balam shyqqan tegin, kimniń nemeresi ekenin bilse eken deımin. Aıtpaqshy, álgi meniń jazbamnyń astyna bir kisi «Ne úshin bilgiń keledi, nege artqa qaıtqyń keledi, munda kelip kerek emes!» degendeı pikir qaldyrypty. Muny oqyǵanda shyny kerek tańǵaldym. Tegim Kelbatyrov, qanym qazaq bola tura nege bilmeýim kerek?! Bul – tarıh. Qan tartyp turady. Túp-tuqııan, tek-tarıhyńdy bilme­seń, tipti bilýge umtylmasań, onda qandaı adam bolǵanyń?! El ishinde júrgenderge bul basqasha bolýy múmkin, desek te men úshin meniń atam, ákeme qatystynyń barlyǵyn bilý mańyzdy. Sol sebepti keler jyly Qazaqstanǵa barýdy josparlap otyrmyn.

– Ákeńizdiń inisi Joldy aǵa qa­zaq­sha biletin bolar?

– Iá, Joldy aǵa qazaqsha sóıleıdi. Ol kisi ómir boıy bıznespen shuǵyldanyp, qa­zir zeınetke shyqty. Óte eńbekqor kisi, óz ortasynda óte syıly kisi. Desek te, qa­zaq tilin úıret deıtindeı, jıi kezdese ber­meımiz. Sebebi ol kisi bala-shaǵasymen Pen­sılvanııa shtatynda turady, úlken áp­kem Djordjııa, al qalǵanymyz Kalı­for­nııa shtatynda turamyz. Otbasymyzda inim Joradan basqamyz úıli-barandymyz. Anamnyń on toǵyz nemeresi bar.

– Al ózińiz qandaı ispen aına­ly­sasyz?

– On toǵyz jasymda AQSh teńiz jaıaý áskeriniń qataryna qabyldandym, desek te Aýǵanstan nemese Irak elderindegi áskerı urystarǵa qatyspaǵanmyn. Men munda kó­binde myltyq atýdan ınstrýktor qyzmetin atqardym. Sonymen qatar Taıland, Fı­lıp­pın, Sıngapýr, Avstralııa, Japonııa sekildi memleketterdiń áskerı kúshterimen baı­lanysty boldym. Ártúrli elge saıahat ja­saý arqyly túrli mádenıetke toly úlken álemdi basqa qyrynan tanı bastadym. Onyń ústine teńiz betinde jolaı kezikken dostarymnyń túgeli derlik basqa ult ókil­deri boldy. Aıtpaqshy, olardyń arasynda bir qazaq jigit boldy, biraq esimin umytyp otyrmyn. Sóıtip ártúrli ultpen tanys bolýym psıhologııa ǵylymyna qyzyǵýyma túrtki boldy, aqyrynda osy sala boıynsha oqýǵa tústim. Desek te, kóp nárseni óz be­tim­­men úırenip alýǵa bolatynyna kóz jet­kizgen soń, bul oqýdy jalǵastyrmaýdy qup kórip, qazirgi tańda býhgalter jáne esep mamandyǵy boıynsha bilim alyp ja­tyrmyn. Buǵan qosa teriden túrli buıym­dar jasaımyn.

– Jańa bir sózińizde keler jy­ly Qazaqstanǵa saıahat jasaý­dy kóz­­dep otyrǵanyńyzdy aıt­tyńyz. Saıahatty qaı qaladan bas­ta­­­maq oıyńyz bar?

– Eń aldymen Almatyny aralaǵym ke­le­di. Sebebi taýly ári jasyl jelekke to­ly aımaq ekenin jaqsy bilemin, sondyqtan sol qalaǵa qyzyǵamyn. Onyń ústine joǵa­ry­­da aıtqandaı bul qalada týystarym tu­ra­dy. Sosyn týǵan jerim Abaı qalasyna bar­ǵym keledi. Meni náreste kezimde alyp kel­gen úıimdi, ákem men anamnyń ósken úıin, júrip ótken kóshesin, oqyǵan mek­tep­terin kórgim keledi. Múmkin bolsa ákem­niń ju­mys istegen jerin kórsem deımin. Jal­py aıtqanda, áýletime qatystynyń bar­ly­ǵyn  óz kózimmen kórgim keledi. Ózimmen bir­ge anamdy da aparyp kórsetkim keledi-aq, ókinishke qaraı, ol kisi densaýlyǵyna baılanysty kele almaıdy.

 

Áńgimelesken Álııa IZTILEÝ

Sońǵy jańalyqtar