16 Shilde, 11:04 1062 0 Rýhanııat Ahmet ÓMIRZAQ

Jaqypbek Altaev: Qazaqstannyń atyn shyǵaratyn bir joba − Ál-Farabıdi ulyqtaý

Bıyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń dúnıege kel­genine 1150 jyl. IýNESKO kóleminde me­rekelenip jatqan Fara­bıdiń bul me­reı­toıy tusynda uly jerlesimiz týraly az aı­tylyp jatqan joq. De­sek te, bizdiń áli ol týraly bilge­nimizden bilmeıtinimiz kóp se­kil­di. Sondyqtan elimizdegi belgili fara­bı­tanýshy ǵalym, fılo­so­fııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jaqypbek Altaevpen áń­gimelesip, kókeıde júrgen kóp saýaldyń birazyna jaýap izdegen edik.

− Esimi kúlli álemge belgili, bú­gingi qazaq jerinde dúnıege kelgen ál-Farabıdi ózimiz áli tolyq ta­nyp-bile qoımaǵan sııaqtymyz. Sondyqtan alǵashqy suraqty «Uly ǵalymnyń shyǵarmashylyq ǵu­my­ry qalaı qalyptasty, esimi bir­ne­she ǵasyrdan soń týǵan jerimen al­ǵash qalaı qaýyshty jáne Qa­zaq­standaǵy farabıtanýdyń tarıhy qalaı bastaldy?» dep qoıǵymyz kelip otyr...

– Uly dalaǵa kindik qany tamǵan talaı myq­ty ǵalymdar boldy. Biraq solardyń ara­synda týǵan eliniń atyn álemge ta­nyt­qan – dúnıejúzinde «álemniń ekinshi usta­zy» dep moıyndalǵan Ábý-Nasyr ál-Farabı ekeni daýsyz. Tolyq aty-jónimen atasaq, osydan on bir ǵasyr áride birneshe ǵylym sala­lary boıynsha úlken eńbekter qal­dyr­ǵan Ábý Nasyr Muhammad ıbn Muhammad Tarhan ıbn Ýzlaǵ ál-Farabı at-Týrkı 870 jyly búgingi Qazaqstannyń Túrkistan oblysy, Otyrar qalasynda (ertede Farab atalǵan) áskerbasynyń otbasynda dúnıege kelgen. Tarıhı derekterge júginsek, ataqty arab ǵalymy, geografy ıbn-Haýkaldyń «Kıtab Masalık ýá mamalık» jáne ıbn-Hal­lıkannyń «Ýfıat ál-aıan fı ál-Zaman» atty eńbeginde Ábý Nasyr Ál-Farabı týra­ly derekter keltirilgen. Onda ǵalym­nyń túrki násildi ekeni jáne atalarynyń at­tary Tarhan, Uzlaq, ıaǵnı  túrkishe ekeni kór­setilgen.

Taqyr jerden eshteńeniń shyqpaıtyny bel­gili ǵoı, Ábý Nasyr týǵan Farab qalasy zamanynda úlken órkenıet bolǵan, any­ǵyraq aıtsaq, ǵalym dúnıege kelmesten bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn Farab shahary buryn túrkilerdiń úlken mádenı or­talyǵy retinde tanylǵan. Ol «Uly Jibek jo­ly» boıynda ornalasqan qalada za­ma­nynda kitap qory jaǵynan Aleksandrııa kitaphanasyn ǵana aldyna salatyn úlken ki­taphana bolǵan (keıin bul qala 1219 jy­ly Shyńǵyshan áskeri tarapynan tal­qan­dalǵanda kitaphana órteldi delinedi, biraq ol kitaptardy qala basshysy Qaıyrhan qala­dan basqa jerge aparyp qupııa túrde tyq­qan degen de derek bar). Mine, ásker­basy­nyń balasy retinde osy kitaphanadan erkin kirip, bilim nárimen sýsyndaǵan Ábý Nasyr shamamen 40 jasqa tolǵan kezinde bilimin odan ári tereńdetý úshin kerýenge ilesip, sol kezde ǵylym-bilimniń ortalyǵy sanalatyn Baǵdat qalasyna barady. Mine, osylaısha onyń álemdik ǵylymda úlken iz qaldyrǵan shyǵarmashylyq ǵumyry bas­talady.

Jalpy ál-Farabıdiń bilim ıgerý, ǵalym bolý joly týraly aıtsaq, ol Otyrar, Shash, Samarqan, Buhara, Harran, Mysyr, Aleppo, Baǵ­dat degen tizbekti kórsetedi. Degenmen onyń ǵylymdy tereń ıgerip, úlken izde­nister jasaýy, álemge áıgili eńbekter jazýy Baǵdat qalasymen tyǵyz baılanysty.

Ál-Farabıdiń Baǵdat shárine barýy kez­deı­soq emes, birinshiden, ol kezde ǵylym tili – arab tili, ekinshiden  ǵylym men óner­di qoldap, daryndy adamdardyń ósip-je­tilýi­ne bar jaǵdaıdy jasaǵan Baǵdatta «Baıt ál-hakma» dep ǵalymdar úıi bolǵan, sol sııaqty álemdegi eń baı kitapha­nalar­dyń biri de osy qalada edi.

Basynda ózin aqyn, mýzyka mamany re­tin­de tanytqan Ábý Nasyr ál-Farabı keıin ejelgi grek ǵalymdarynyń qoljaz­ba­lary­men tanysyp, sonyń áserimen ǵylymı zert­teýler jazýǵa kóshti. Onyń izdenisteri kúr­deli ári tereń boldy jáne ejelgi grek ǵy­lymy men arab ǵylymynyń jetistigin joǵary dárejede ıgerip, sol arqyly ǵy­lymǵa óziniń jolyn saldy. Kóshpeliler men otyryqshylar órkenıetin sabaqtastyryp, Shyǵys pen Grek-Rım mádenıetiniń je­tis­tikterin bir arnaǵa toǵystyryp, óz dáýi­ri­niń áleýmettik-saıası kózqarastaryn, til má­denıetin ıgerdi.  Fılosofııa, logıka, etıka, estetıka, saıasat, soıologııa, lın­gvıs­tıka, poezııa, sheshendik, mýzyka jáne astronomııa, astrologııa, fızıka, hımııa, geog­rafııa, kosmologııa, matematıka, me­dıına ǵylymdaryndaǵy ǵylymı jetis­tik­terdi tereń ıgerdi jáne ǵylym salala­ryn­da óte qundy ǵylymı jańalyqtar ashty.

Zamanynda óz qatarlastarynyń bári­nen ozyq bolǵan jáne solaı moıyndalǵan Ábý Nasyr ál-Farabı 950 jyly 80 jasynda Sı­rııanyń Damask qalasynda qaıtys bo­lyp, súıegi sol qaladaǵy patshalar jer­le­ne­tin Bab as-Saǵır zıratyna qoıylǵan. (1968 jyly Damaskige baryp, uly ǵalym­nyń qabirin taýyp, oǵan qulpytas ornatýǵa muryndyq bolǵan Aqjan Mashanı).

Ál-Farabıdi Qazaqstanda ǵylymı or­ta­ǵa eń alǵash tanystyrǵan Ernest (Arnosht) Iaromırovıch  Kolman (1892-1979) degen ma­­­tematık, fılosof ǵalym. Qazirgi Che­hııa­nyń astanasy Praǵa qalasynda evreı otba­synda dúnıege kelgen ol ataqty fızık-ǵa­lym Albert Eınshteınniń lekııalaryn tyńdap, onyń shákirti bolǵan. Birinshi dúnıe­júzilik soǵysta orystardyń qolyna tut­qynǵa túsip, keıin Qazan tóńkerisi ke­zin­de bolevıkterdiń kómegimen túrmeden bosa­tylǵan. KSRO-da partııa qyzmetterinde bolǵan ol 1941 jyly soǵys kezinde Más­keý­den aldymen Bashqurtstanǵa keıin Al­ma­tyǵa evakýaııalanǵan. Osy Kolman 1943 jyly KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalynda ótken bir konferenııada Ortalyq Azııa ǵulamalarynyń Eýropa ǵylymyna jasaǵan yqpal-áseri, úlgisi jaıynda baıandama jasaıdy. Mine, sol baıandamasynda ol Ábý Nasyr ál-Farabı týraly derekter keltiredi. Shynyn aıtý kerek, ol kezde Farabı týraly Qazaqstanda múldem aıtylmaıtyn, sebebi ol týraly eshkimniń habary joq edi. Mine, osydan keıin tarıhta Otyrardyń ejelgi aty Fa­rab ekenin biletin qazaqtar ál-Farabı de­gen atqa eleńdeı bastaıdy. Bárinen buryn Kolmannyń baıandamasyna aty atalǵan ǵalym týraly derekter izdep, zertteı bastaǵan geolog ǵalym, taý-ken ınjeneri, keıin geologııa-mıneralogııa ǵylymdary­nyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi bolǵan Aqjan Mashanı ál-Farabıdi zert­teýge ómiriniń qyryq jylyn arnady, uly ǵalymnyń shyǵarmalaryn taýyp aýdartyp, jarııalady. Sonyń arqasynda ál-Farabı týǵan topyraǵymen qaýyshty. Sol sııaqty, matematık, pedagogıka ǵylymdarynyń dok­tory Aýdanbek Kóbesov, ál-Farabı mura­synyń nasıhatshysy boldy.

Keıin 1968 jyly QazKSR ǴA Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda «Ál-Farabı mu­ralaryn zertteıtin shyǵarmashylyq top» qurylyp, onyń jumysyn UǴA korres­pon­dent-múshesi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aǵyn Qasymjanov úılestirdi.

1991 jyly Qazaq Ulttyq ýnıversıte­ti­ne ál-Farabıdiń aty berildi. Sol tusta QazUÝ-de dekan bolyp isteıtin Aǵyn Qa­sym­janov 1993 jyly Farabıtaný orta­lyǵyn quryp, ony 2000 jylǵa deıin bas­qardy. Al 2000-2008 jyldary Farabıtaný ortalyǵyna A.Qasymjanovtyń qyzy, fı­lo­sofııa ǵylymdarynyń  doktory, pro­fes­sor Anel Qasymjanova jetekshilik etti. Odan keıingi on eki jylda ortalyqty ózim basqardym, bıyl ony shákirtim, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, doent Bekjan Meıirbaevqa tapsyrdym.

– Jasyratyn nesi bar, ál-Fa­ra­bıdiń týǵan jeri men ultyna qa­tysty túrli pikirler aıtyldy. Bir ǵalymdar ony Aýǵanstannyń Túr­kimenstanmen shektesetin sol­tústik batysyndaǵy Farıab ólkesinde dú­nıege kelýi múmkin dese, taǵy bireýler tarapynan parsy tildi ha­lyqtyń ókili degen de boljam­dar aıtylady. Al biz Otyrar per­zen­tin óz otandasymyz dep sanaı­myz. Osy pikirlerdiń qaısysy dá­lel­di?

– Suraǵyńnyń qoıylýy durys. Kezinde bul jóninde talas-tartystar bolǵan. Ataǵy álemge jaıylǵan búkil shyǵys ǵalymdary Arıstotelden keıingi ekinshi ustazymyz dep tanyǵan ál-Farabı qazaq jerindegi Otyrar (Farab) qalasynda dúnıege kelgen. Ol naqty dáleldengen, moıyndalǵan shyn­dyq. Ábý Nasyrdyń túrki taıpasynyń dáý­letti otbasynan shyqqany málim. Oǵan ǵa­lymnyń aty-jónindegi Tarhan degen sóz de dálel bola alady.

Uly ǵalym ómir súrgen kezeńde qazaq hal­qy ult retinde qalyptaspaǵan edi, biraq sol Otyrarda ómir súrgen taıpalardyń keıin qazaq halqynyń quramyna qosylyp ket­keni anyq.

Árıne, Farabıge talasý joq emes, par­sylar parsy degisi keledi, aýǵandar da ózine tar­tady, bizben túbi bir ózbekter men túr­kimender de óz ultyna jatqyzǵysy ke­ledi. Mysaly, myna Ózbekstanda Mýzaffar Haırýllaev degen akademık bar. Farabıdi zert­tep, orys tilinde 1975 jyly «Farabı. Epoha ı ýchenıe», 1982 jyly «Abý Nasr al-Fa­rabı» degen kitaptaryn shyǵarǵan. Tash­kenttegi ózbek eliniń ortalyq kitap­ha­na­syn­da ál-Farabı eńbekteriniń qoljaz­ba­lary bar. Sondyqtan olar Farabıdi túrki degenn­en góri ulty ózbek deýge beıim tura­dy. Al parsylar áli kúnge «parsynyń tul­ǵa­sy» deýin qoımaı keledi. Bunyń bári tú­sinikti jaǵdaı ǵoı, ondaı álemdik dáre­je­degi tulǵaǵa talasatyndar az bolmaıdy.

Belgili nárse − ál-Farabı óziniń ómir­baıanyn jazyp qaldyrmaǵan. Degenmen Orta ǵasyrlarda «Shyǵystyń Plýtarhy» atanǵan Ibn Hallıkan (1211− 1282) atty arabtyń tarıhshy qalamgeri Farabıdiń ómirbaıany jóninde jazǵan. Tarıhshy ony «musylman áleminen shyqqan uly ǵalym, eshkim onyń bilim dárejesine jetpedi» dep kókke kótere maqtap otyryp, onyń túr­kiler meken etken Otyrar mańynda dúnıege kelgenin aıtady. Sol sııaqty, 1946-1956 jyldary Tájikstandy basqarǵan, KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi, 1956 jyldan ómiriniń sońyna deıin KSRO Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstı­týtynyń dırektory bolyp istegen Bobod­jan Gafýrov ta ál-Farabıdiń týǵan jeri Qa­zaqstan dep sanaıtynyn aıtqan-dy. Sonymen birge kóptegen túrki, shyǵystyq ǵalymdar osyndaı oıdy aıtyp, ál-Fara­bıdiń bizdiń jerlesimiz ekenine shák kel­tirmeıdi. Sondyqtan bizdiń ál-Farabı máselesinde solqyldaqtyqqa salynýy­myz­ǵa negiz joq!

Osy arada aıta ketetin bir jaıt, belgili arabtanýshy ǵalym, akademık Ábsattar Der­bisáliniń zertteýinshe, Ábý Nasyr ál-Fara­bıden basqa Otyrardan ál-Farabı, ál-Otyrarı tekti 33 ǵalym shyqqan eken. Munyń bári ertede qazaq jerindegi Otyrar (Farab) shaharynda ǵylym-bilimmen aına­lysýǵa mol múmkindiktiń bolǵanyn, órke­nıettiń damyǵanyn tanytady.

– Ál-Farabı shyǵarmalaryn qa­zaq tiline aýdara bastaǵa­ny­myzǵa jarty ǵasyrdan endi asyp jatyr. Al onyń irgeli eńbekteri álemge qa­laı taralyp, qalaı tanyldy?

– Ál-Farabıdiń qandaı iri ǵulama ǵa­lym bolǵanyn onyń tustastary da jáne odan keıin shyqqan shyǵystyq ǵalymdar da moıyndap, joǵary baǵa bergen ǵoı. Onyń fı­losofııa, logıka, mýzyka teorııasy, astrologııa, medıına, matematıka sııaqty kóptegen ǵylym salalarynda qaldyrǵan muralary ǵylym tarıhynda óte qundy dú­nıeler sanalady.

Ǵulamanyń esimi eýropa elderine erte kez­den-aq keń tanylǵan. Fılosofııalyq trak­tattary HII-HIII ǵasyrlarda-aq ejelgi evreı jáne latyn tilderine aýdarylyp tara­ǵan. Biraq ál-Farabı murasyn júıeli túrde zertteý, ıaǵnı ǵalymnyń traktat­ta­ryn aýdaryp basyp shyǵarý isi tolyqqandy kúıde HVIII-XIX ǵasyrlardyń orta sheninde júzege asty. Orta ǵasyrdaǵy Eýropaǵa ejel­­gi grekterdiń klassıkalyq fılosofııa­syn tanystyrǵan, negizinen, ál-Farabıdiń eńbekteri boldy. Onyń shyǵarmalarynyń sol tustaǵy ǵylymı ortada úlken suranys­qa ıe bolǵany sondaı, qaıta-qaıta basylyp shyqty. Máselen, XII ǵasyrda onyń «Ǵy­lym­dar klas­sı­fıkaııasy» atty eńbegi la­tyn tiline eki ret aýdarylyp shyqqan. Sol sekildi «Al­farabıýsa» − «Sananyń m­áni týraly», «Su­raq­tar negizi» jáne Arıs­to­teldiń «Fı­zı­ka», «Poetıka» eńbekterine túsiniktemeleri, «Baqyt joly týraly» jáne logıkaǵa baıla­nysty traktattary men t.b. týyn­dylary XII−XVII ǵasyrlar araly­ǵynda latyn ti­li­ne birneshe ret aýdarylǵan. Eń ókinishtisi, ál-Farabıdiń osy zamanǵa latyn tilindegi aýdarmasy arqyly ǵana jetken kóptegen trak­tattarynyń túpnus­qa, qoljazbalary saqtalmaǵan.

Farabı eńbekterin kári qurlyqqa ta­nylýyna eýropalyq ǵalymdardyń da eńbegi zor. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda orta ǵasyrdaǵy Shyǵys rýhanı mádenıeti jaıly eńbekter jazǵan nemis ǵalymy M.Shteın­sh­neı­der, 1890 jyly ál-Farabıdiń segiz fı­losofııalyq traktatyn London, Leıden já­ne Berlın qalalarynda saqtalǵan jaz­balardan alyp jaryqqa shyǵarǵan Frıd­rıh Detrııı, nemis jáne aǵylshyn til­derinde jaryq kórgen «Islam fılo­sofııa­synyń tarıhy» zertteýin jazǵan gollan­dyq ǵalym De Býr sekildi azamattardyń, son­daı-aq ortaǵasyrlarǵa tıesili arab fı­losofııasyn zerttegen franýz ǵalym-farabıtanýshylary −  I.Forget, S.Dýgat, L.Lýther, S.Mýnk, E.Renan, I.Fınnegen t.b. oqymystylar eńbekteri atap aıtýǵa turar­lyq. Osylardyń arasynda E.Renannyń «Averroes ı averoızm» (Parıj, 1952) eńbegi erekshe. Tanymal franýz shyǵystanýshysy R.Erlanje 1930-1935 jyldary ál-Fara­bıdiń mýzykaǵa qatysty «Kıtab ál-mýsıka ál-kabır» («Mýzykanyń úlken kitaby») kitabyn Parıjde túpnusqadan aýdaryp, jaryqqa shyǵardy.

Bizge belgilisi, HH ǵasyrdyń basynda shy­ǵystyń rýhanı mádenıetin zertteýde ál-Farabı muralarynyń mańyzy artyp, kóp­tegen kitaptar jazyldy. Sondaı-aq Ábý Na­syr ál-Farabı  shyǵarmashylyǵyna erek­she nazar aýdarǵan A.Me, L.Massınon, R.Blasher, A.Masse, F.Gabrıelı, F.Koplston t.b. eńbekteri kitap bolyp basyldy. So­nymen birge bul tizimge orys zertteýshiler I.Krach­kovskıı, E.Bertels, V.Bartold syndy shyǵystanýshy-fılosoftardy da qosýǵa bolady, óıtkeni olardyń da fara­bıtanýǵa qosqan úlesi bar.

Farabıdiń eńbekterindegi tereń  oılar men tujyrymdardy orta azııalyq Ábý Álııbn Sına jáne andalýzııalyq fılosof ıbn Rýshd sekildi keıingi fılosoftar jal­ǵastyrsa, túbi evreı, nıderlandttyń fı­lo­sof-raıonalıst Benedıkt Spınozaǵa da óz áserin tıgizdi.

Ál-Farabıdiń eýropa ǵylymyna áseri týra­ly aıtar bolsaq, orta ǵasyrdaǵy Batys Eýropa iri oıshyldary R.Bekon, D.Skot ózde­ri­niń teorııalyq shyǵarmalarynda ál-Farabı, ıbn Sına, ıbn Rýshd eńbekterin paı­dalanǵan. Uly ǵalymnyń «bilim – ın­týı­ııaǵa negizdelgen» degen oıy Nıkolaýs­tyń, Shellıngtiń, Bergsonnyń jáne Shteı­nerdiń eńbekterinde jańǵyrdy. Al zerdege negizdelgen etıkalyq júıesi I.Kant fı­losofııasynda óz kórinisin tapty.

Ataqty nemis shyǵystanýshy ǵalymy F.Detrıııdiń aıtýynsha, «Shyǵysta Arıs­totel ál-Farabı eńbekteriniń arqa­syn­da ǵana Arıstotel atanǵan». Iaǵnı, Arıstotel shyǵarmalarynyń máni men mańyzy Ábý Nasyr ál-Farabı taldaýlarynyń arqasyn­da ǵana bilimpaz jurtqa uǵynyqty bolǵan. Tujyryp aıtqanda, ál-Farabı − Shyǵys pen Eýropa mádenıetterin baılanys­tyrý­shy «rýhanı kópirge» aınalǵan, ǵylym ále­miniń qaıtalanbas fenomeni boldy.

– Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵy­lymdaǵy fe­nomendik tulǵasy, árı­ne onyń otan­das­tary – qazaq­stan­dyqtar úshin zor maqta­nysh. Biraq biz uly ǵalymnyń atyn Qazaq­stan­nyń brendine aınaldyrý jo­lynda, ıaǵnı kúlli álemniń esine Qazaqstan degende ál-Farabı, ál-Farabı de­gende Qazaqstan túsetindeı jaǵ­daıǵa jetý jolynda ne tyn­dyr­dyq, bolashaqta ne isteýimiz kerek?

– Árıne, mundaı uly tulǵa­lary­m­yz bolǵanymen, jetkilikti nası­haty jasal­masa, ol ulttyq tulǵa re­tinde halqymyzdyń rýhanı ále­mine sińip, esimizde únemi turar maq­tanyshqa aınalmaıdy.

Árıne, ál-Farabı − álemdik tulǵa. Ol biz­siz de tanylǵan. Demek, rýhanı qundylyq retinde ol bizge táýeldi emes, biz ony maq­tanysh etýimiz kerek. Óıtkeni kúlli álem moıyndaǵan ǵulamany ózimizge rýhanı jaq­tan menshiktep alý − qazaq rýhanııaty úshin úlken jeńis. Qazir biz sol jeńiske jar­tylaı ıe boldyq. Ol − ál-Farabıdiń biz­diń elde dúnıege kelgenin dúnıejúziniń tanýy. Iaǵnı, álemde ál-Farabı arqyly Qa­zaqstandy taný úderisi júrip jatyr.

Qazir qazaq halqy Qurmanǵazy, Maham­bet, Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altyn­sarın, Abaı, Qajymuqan, Muhtar Áýezov se­kildi tulǵalardy tutas tanıdy, olardy ult­tyń maqtanyshy dep biledi. Nege? Óıt­keni olar týraly nasıhat solaı jasaldy. Kóp jumystar isteldi. Osynyń arqasynda ár salada qazaq halqy maqtanysh eter tul­ǵalary paıda boldy.

Endeshe, ál-Farabıdi jańaǵy aıtqan tul­ǵalar qatarynda, tipti olardan da jo­ǵary­raq kórý − bizdiń ult retindegi áleýe­timizdi kórsetetini anyq. Ol jolda jarty ǵasyrdan beri talaı jumystar atqarylyp jatyr, bolashaqta da atqaryla bermek. Biz ál-Farabıdiń atyn eń myqty ulttyq ýnı­versıtetimizge berdik, aldyna uly ǵalym­nyń keremet eskertkishin qoıdyq. Táýel­sizdiktiń besigi – Almaty qalasyndaǵy eń úlken, eń ádemi dańǵyl ál-Farabı atynda. QazUÝ-da 20 jylǵa jýyq ál-Farabı atyn­daǵy ortalyq jumys istep keledi. Osy or­ta­lyq arqyly uly ǵalym máńgilik ty­nysh­tyq tapqan meken Sırııadaǵy Damask qalasymen tyǵyz baılanys qurdyq. Memleketimiz «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıa­synda ál-Farabıdiń kesenesine qaıta qalpyna keltirý jumystaryn júrgizdi. Da­maskide ál-Farabı ortalyǵyn ashty. Bıyl Qazaqstan usynysymen uly ǵalymnyń 1150 jyldyǵy IýNESKO kóleminde toı­lanýda. Osyǵan oraı kınolar túsirilip, Farabı murasyn túgendeý isteri júrip jatyr. Biz bolashaqta uly babamyzdyń álemniń ár jerinde saqtalyp kelgen bar­lyq murasynyń tolyq kóshirmesin alyp, onyń shyǵarmalaryn tolyq túrde qazaq tiline aýdarýymyz kerek.

Elimizde fılosofııa, tarıh, mýzyka, fı­lologııa ǵylymdarynda ál-Farabı eńbek­teri ǵylymı aınalymǵa engizilgen. Iaǵnı, osy atalǵan salalarda ǵylymı dıs­sertaııalar qorǵalǵan. Sol sııaqty ulttyq ádebıetimizde ál-Farabı týraly Aqjan Ma­shanıdiń, Ánýar Álimjanovtyń roman­dary, Muhtar Shahanovtyń poemasy t.b. kórkem shyǵarmalar jazyldy. Árıne, bular jalǵasyn taba beretin ister.

Qazir álemniń onnan astam memle­ketinde Farabıtaný ortalyqtary jumys is­teıdi. Olar úshin, árıne ál-Farabıdiń Ota­nynda istelgen ister mańyzdy. Son­dyqtan biz, orta mektepten bastap barlyq JOO-larda Farabıtanýǵa qatysty sa­baqtar ótkenin qalar edik.

Osydan biraz ýaqyt buryn Qazaq­stan­nyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń 1, 200, 500, 1000, 5000 teńgelik nomınaldarynda ál-Farabıdiń sýreti bar edi. Bul uly ǵa­lym­nyń atyn memlekettik brendke aınaldyrý jolyndaǵy óte sátti sheshimniń biri edi, bi­raq keıin sony belgisiz bir sebeptermen alyp tastady. Menińshe, tól teńgemizge ál-Fa­rabı beınesin qaıta ákelsek, utymdy is bolar edi.

Uzyn sózdiń qysqasy, biz Ábý Nasyr ál-Farabıdi nasıhattaý arqyly álemge ony emes, ózimizdi tanytamyz. Jańa ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń atyn shyǵaratyn bir joba – ol ál-Farabıdi ulyqtaý der edim. Sebebi ál-Farabı − Uly dala aqyl-oıynyń týy. Biz sol týdy bıikte jelbirete ustaýymyz kerek!

– Mazmundy suhbatyńyz úshin alǵys aı­tamyz. Ál-Farabı sekildi uly babamyz­dyń rýhyn asqaqtatý jolyndaǵy isterińiz­ge tek qana sáttilik pen tabys tileımiz!

– Raqmet!

Suhbattasqan Ahmet ÓMIRZAQ

 

Sońǵy jańalyqtar