2 Shilde, 09:42 799 0 Ádebıet Ahmet ÓMIRZAQ

Abaıǵa Abaı bolmasaq...

Maqtan degen bir ekijúzdi qanjar bar. Ony basqaǵa siltep, aýyrtpaı qanyn aǵyzyp jazym qylýǵa bolady, ózgege ses kór­setem dep júrip ózińdi jaralap alyp, qansyrap qalýyń da múm­kin. Dese de, osyny eskeretinder az, ásirese  bizdiń halyqta. Shákárim aıt­paqshy:

Dos maqtaıdy sen jaqsy kórmek úshin,

Duspan maqtar elirte bermek úshin.

Eseptemeı esirik eliń maqtar,

Kóp neni aıtsa, sony aıtyp ermek úshin.

Demek, maqtaýda esep bar, al esep bar jerde adamger­shilik qaıdan bol­syn?!

«Maqtaý qaýipti nárse», – deıdi Baýyrjan Momyshuly. – Maqtaýdyń eki túri bar: birinshisi – qara nıetti maqtaý, ekinshisi – aq nıetti maqtaý». Ras shyǵar. Biraq qara nıetti maqtaý men aq nıetti maqtaýdy qapelimde qaıdan aıyrasyń?..

«Maqtaýdan ólgen qazaqtyń molasy joq» (Qaltaı Muhamedjanov) desek te, bıo­logııalyq ólim men rýhanı ólimniń arajigin aıyra bilý kerek shyǵar-aý! Bilesiz be, maq­taı berý degen, shyn máninde óz dármen­siz­digińdi búrkemeleý úshin, ózgege jaqsy atty kórinýge qam jasaǵan ekijúzdi tirlik sııaqty. Biraq osydan tyıylar kúnimiz joq. Tyıylý qaıda, qaıta údetip bara jatqan sekildimiz ǵoı. Basqasy basqa, bizdiń ult... uly aqyny Abaıdyń ózin sondaı kúıge salyp qoı­ǵandaı...

Ábdiráshtiń Jarasqany aıtpaqshy, «Ár halyqtyń óziniń Abaıy bar, Abaıy joq ha­lyqtyń Qudaıy joq» ekeni ras bolsa, nege uly aqyn bizde ǵana bardaı kúpinemiz? Ult bolǵan jerde ulylar týatyny aksıoma emes pe? Nege Abaıdy tanyp-túsinýdiń, tal­dap-túsindirýdiń ornyna kópirtip maqtaı jónelemiz? Nege ózimizge yńǵaıly bolǵan kezde «abaıshyl» bola qalamyz? Qara basy­myzdyń minin jasyryp, Abaı sózin ózgeden ese qaıyrýǵa silteıtin jýan shoqpar qylý uly tulǵaǵa qııanat bolatynyn shynymen túsinbeımiz be? (Bir sanaly azamat ózin Abaı sózimen synaǵan bireýge aıtqan eken, «Áı, Abaı aqyn kemshilikti synaǵanda meni saýsaǵymen nusqap kórsetip, seniń paıdań úshin sóz shyǵarmaǵan shyǵar. Ol qazaq bol­sa, ekeýmizge de ortaq» dep).

Abaıǵa jasaıtyn jaqsylyǵymyz – ony dáripteý dep túsinip, «oıbaı, keremet» dep aýyzdy ashyp, kózdi juma berý emes, onyń aıtqanyn uǵyp, ulyq tutý desek, sony qansha qazaq túısigimen sezip, ta­lantymen tóbesine kóterdi?

Ahmet Baıtursynuly­nyń 1913 jyly «Qa­zaq» ga­zetinde basylǵan «Abaı – qa­zaq­tyń bas aqyny» atty ma­qalasynan búginge deıingi 107 jyl­dyń ishinde Abaıǵa laıyq ne ja­sadyq? Áde­bıette Muhtar Áýezov­tiń «Abaı joly» roman-epo­peıasy men Táken Álimqulovtyń «Jum­baq jan» atty kitabynan, Asqar Súleı­menovtiń «Adasqaq» atty áńgi­meler ıklynan, Tur­synjan Shapaıdyń «Shyn júrek − bir júre­ginen» basqa jalpaq jurtqa tanymal bir­deńe bar ma? Muhtar­dyń tet­ralogııasyn oqymaǵan qazaq az, Tákenniń kitabyn sóz qadirin bile­tinder joǵary baǵalaıdy. Al Asqar kóp ha­lyqqa túsiniksizdeý stıldegi jazýshy bol­ǵasyn sırek oqylady ári onyń shyǵar­masyndaǵy Abaı obrazy Asqardyń ózine uqsaǵan kisikıikteý bolmysqa ıe demesek, ádebıetti túsinip, qadir tutatyn qaýym ony da jaqsy baǵalaıdy. Al Tursynjan Shapaı­dyń kitaby – keıingi dáýirdegi daryndy qazaq­tyń Abaı jumbaǵyna súńgip, ony qudiretin tanyta alǵan az eńbektiń biri.

Abaı aty qoıylǵan qaptaǵan kósheler men eldi mekender, teatr, mádenı mekeme­ler, mektep attary t.b. nysandar qurmet belgisi desek te, sonshalyq erekshe syı emes. Se­bebi ondaı ataýlar Abaıdan basqa tulǵa­larǵa da berilgen, berilip jatyr, berile bermek. Aqyn atynda jýrnal bar desek, ol tıptegi jýrnaldar kóp ári Abaıǵa qatysty barlyq nárseni bir basylymǵa enshilep berý yńǵaısyz jáne bir taqyryppen shy­ǵatyn basylymnan halyq tez jalyǵady. Abaıtanýǵa arnalǵan oqýlyqtar kóp desek, ony mamandardan basqa eshkim oqyp jaryt­paıdy... Tek Almatydaǵy Abaı dańǵy­lynyń bas jaǵynda, Respýblıka saraıy­nyń aldynda turǵan Abaı eskertkishi (1960 jyly jasalǵan, bıiktigi 13,7 metr bul  óneri týyndysynyń avtory – Hakimjan Naýryzbaev) uly aqynǵa bolmysyna eteneligimen kóńilge jylylyq uıalatyp, kózge ystyq kórinedi. Sol sııaqty ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastalǵan qazaq teatr ónerindegi shoqtyǵy bıik bir týyndy − «Abaı» operasy da ulttyq operamyzdyń maqtanyshtarynyń biri. Mýzykasyn kom­pozıtor Ahmet Jubanov pen Latıf Ha­mıdı, lıbrettosyn uly jazýshymyz Muhtar Áýezov jazǵan bul operanyń alǵash­qy qoıylymy 1944 jylǵy 26 jeltoqsanda qazaqtyń opera jáne balet teat­rynda Abaıdyń 100 jyldyq mereı­toıy qarsańynda qoıyldy (operany sah­naǵa shyǵarǵan rejısseri Q.Jandarbekov, sýretshisi Q.Qojyqov, dırıjeri L.Shargo­rods­kıı). Keıin A.Jubanov pen L.Hamıdı 1956 jyly operany qaıta jazdy. Sodan beri «Abaı» áli sahnadan túspeı kele jatyr.

Bir ǵasyrdan asa ýaqytta Abaı atyna laıyq 5-6 nárse ǵana jasaı alsaq, ol az ba, kóp pe? Abaıdyń bizge bergenine (jıi oqy­la­tyn Abaı óleńderi men qarasózderi, shyr­qalatyn ánderi, jazba ádebıetimizdiń negizin salýshy retinde álemge ylǵı kór­setetin klassık tulǵasy) qaraǵanda, múlde az-aý... Shynyna kelgende, Abaı týraly jazylyp jatqan shyǵarmalarda esep joq, biraq sonyń báriniń rýhanııatymyzǵa tı­gizgen paıdasy aýyz toltyryp aıtýǵa keler me eken?..

Ótken ǵasyrda Abaı shyǵarmashy­ly­ǵynan qorǵalǵan ǵylymı dıssertaııalar qansha? «Abaı tili sózdigi», «Abaı enık­lo­pedııasy» jasaldy, shyǵarmalary kóptegen tilge aýdaryldy, t.s.s. Alaıda sonsha nár­seniń ózimizge ne ózgelerge de etken áseri jaıyn­da aıtýǵa kelgende kúmiljińkirep qa­lamyz. Óıtkeni istelgen iske kelgende san­nyń qarasy kisi qorqytady, al sapa ja­ǵy kóńil kónshite bermeıdi.

Qosh, sonymen bir ǵasyrdan asa ýaqyt­tyń ishinde mańdaıǵa bitken jalǵyz Abaıdy (negizinde bul kisiden basqa uly tulǵalary­myz da joq emes) qur maqtaǵannan basqa shyq­qan ushpaǵymyz joq. Sebebi ne?

«...Abaıǵa bizdiń kisiler áli tańdanyp júr. Sebebi Abaıdyń dúnıetanymynyń, dúnıeni túısinýiniń deńgeıine bizdiń  rý­hanı elıta áli kóterile alǵan joq», – deı­di belgili aqyn Meıirhan Aqdáýletuly bir suhbatynda. – «Durysynda, Abaıǵa  taby­nyp, odan put jasaýdyń  qajeti joq, ony dos, pikirles, taǵdyrlas etip ózińe sińirip alyp, dúnıege sonyń kúrdeli, estııar sezimimen qaraý kerek. Sonda ult eseıedi, túsinik tereńdeıdi». Qandaı ádil aıtylǵan sóz! Al endi osyndaı oıdy jurtqa taǵylym etip kórshi, «Abaıǵa túsinbegen kórsoqyr nadan» nemese «ultqa iritki salatyn oıy bu­zyq» birdeńe bolyp shyǵa kelesiń. Óıt­keni «Aınalańdaǵy adamdar maqtaı beretin adamdy ıakı zatty jaman deýge aýzyń barmaıdy. Sebebi kópshilikte teńdessiz kúsh pen bılik bar» (Mo Ian). Sol kópshilikke yza bolǵasyn shyǵar,  jalǵandyq pen já­reý­kelikke jany qas adýyn aqyn Ótejan Nurǵalıev: «Abaı – ár ýaqytta da tamaqta tur­ǵan qyltan sııaqty. Sen qanshalyqty aqyn bolsań da, Abaıdan keıin ekinshi bo­lasyń. Abaı – jaı ǵana aqyn.  Eýropada shamamen mundaı bes júz aqyn bar. Muny «vse­mırnyı skorost» deıdi. Óte qaıǵydan basqa eshteńesi joq. Onyń smertnyı núktesi joq», – dep jiberipti bir sózinde ashyn­ǵannan. Bir qaraǵanda bura tartqan sııaq­ty kóringenimen, osy sózde azy-kem shyn­dyq bar. Ol shyndyq – ózine unamaǵan­dardy Abaımen jasqaǵysy kelip turatyn ekijúzdi aıarlardyń neni kókseıtini...

Aqıqat degen jurttyń túsinigimen sa­naspaıdy ǵoı. Bas-kózge qaramaı tópeleı beretin «abaıshyldarǵa» «Qazaqqa es kir­gende, Abaı eskiredi» dep jiberipti, azýy tı­gen jerdi ońdyrmaıtyn Asqar Súleı­menov. Ol sóz túsingen kisige Abaıdyń ulylyǵyna shek keltirý emes-ti, kerisinshe, túsinýge tyryspaǵandarǵa Abaı, Meıirhan aqyn aıtpaqshy, «put Qudaı bolyp» tura ber­mekshi. Ábish Kekilbaıdyń bir sózin sál ózgertip aıtsaq, tamsandyryp otyrǵan tulǵa Qudaı da, oǵan tamsanyp otyrǵan kisi qul bolsa, «ol eki ortada mahabbat qaıdan júredi, ol ánsheıin máımóńkelik, járeý­kelik bolady da». Demek, ulyny ulyqtaýdy kópirte maqtaý degen túsinikten tyıylmaı bolmaıdy. Ulymyzdyń uly murasynda aıtylǵandy túsinip, súısinip, janymyzǵa jaqyn tutyp rýhanı dosymyzǵa aınal­dyr­masaq, jetildik degenimiz beker.

Abaı týraly aıtqanda, bıyl aqynnyń 175 jyldyǵy tusynda jasalyp jatqan qare­ketter jaıynda bir-eki aýyz aıta ket­pesek bolmas. Jyl basynda Qazaqstan Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqa­lasyn jarııalap, onda Abaı murasynyń jańa dáýirdegi qazaq memleketiniń rýhanı álemin qalyptastyrýdaǵy róli jaıynda. oı qorytyp, «Uly­lyqtyń toıy ult aldyn­daǵy uly mindettiń údesinen shyǵý­dyń jolyn izdeýge umtyl­dyrýy tıis» degen bolatyn. Alaıda osy bir jaq­sy nıet, iz­gilikti is bastalmaı jatyp, Abaıǵa qatys­ty keıbir máselelerdiń el narazylyǵyn tý­dyrýy ókinishti jaǵdaı bol­dy. Sonyń biri − Abaıdyń kindik qany tamǵan Syrtqas­qabulaq­ta salynyp jat­qan keshenge qazaq­tyń ulttyq aspaby dom­byranyń pishini (ol da tóbeden qara­ǵanda kórinedi) paıdala­nyl­ǵany. Ol qurylys nysany belgisiz bir kisiniń YouTube jelisine salǵan beıne­jaz­basy arqyly tarap, áleý­mettik jeliler men BAQ-tarda bel­­gili qazaq óner qaıratkerleri tara­py­nan synǵa alyndy. Ulttyq qundylyqqa aı­nal­ǵan saz aspa­bynyń beınesin aıaq as­ty­na tastaý rýhanı muramyzǵa degen qur­met­sizdik ekenin aıyptady. Al ony salýǵa ruqsat bergen jergilikti ákimder atalǵan qurylystyń formasy Abaı óleńderiniń máni negizinde jasalǵanyn («Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń») dáleldep baqty. Báribir kópshilik ony qoldaǵan joq.

Sol sııaqty jer-jerde Abaı músinderin jasap, ornatý isteriniń de qarqyn alyp jatqany baıqalady. Biraq olardyń birazy jurtqa unamaı jatqan sııaqty. Máselen, Jezqazǵan qalasynda ornatylǵan Abaıdyń músini trýba sekildi tasqa kıgizilip qoıa salyn­ǵan. Oǵan áleýmettik jeli qoldaný­shylary «Tuǵyrǵa turatyn Abaı músini qubyrda tur» dep narazy bolyp jatyr. Sol sııaqty sýreti áleýmettik jeli arqyly tarap jatqan, qoladan quıylǵan taǵy bir Abaı músini de jurttyń kóńilinen shyqpaı jatyr. Áli tuǵyryna qonbaǵan bul músinde aqynnyń ústine shapan kıip, túregep turǵan beınesi jasalǵan. Músinshiniń Abaıǵa «kı­giz­gen kóılegi» uzyn ári tarlaý, ol jıy­rylyp, aqynnyń qaryny qolaısyzdaý kóri­nip tur. Uzyn kóılektiń eteginde áıel­derdiń kamzolynda bolatyn qazaqsha oıý bar. Bul aqynnyń jurt kózi úırengen qal­pyna uqsamaıdy. Oryndalýy jaqtan nashar shyqqandaı...

Aqynyń taǵy bir músini Almaty qalasy, Jetisý aýdany ákimshiliginiń aldyna orna­tylypty. Aqynnyń keýdeden joǵary ja­ǵyn beınelegen músin de jaman shyqpaǵan. Biraq Abaı dańǵylynyń basynda, Respýb­lıka saraıynyń aldyndaǵy eńseli músin turǵanda, bir qalaǵa odan artyq emes ekinshi bir músin kerek pe edi dep oılanyp qala­syń...

Keıde qurmet kórsetýdiń sońy qym­batty arzandatyp, qasıettiniń baǵasyn túsirip jiberetin kezderi bolady. Osy tur­ǵydan kelgende, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna oraı Lada Granta avtokóliginiń  Abai 175 biregeı toptamasynyń (barlyǵy 500 dana, árqaısysy 2,8 mıllıon turady) quras­tyrylýy da kóńilge qonymsyzdaý. Adam atyn kólikke berý tájirıbesi joq emes, biraq Reseıdiń sapasy onsha emes kó­ligine qasıetti aqynnyń esimin japsyryp, «mata dańqymen bózin ótkizýdi» kózdep otyrǵan pysyqaılardyń tirligi kóńilge kirbiń uıalatady eken.

Sosyn bıyl «Abaı tv», «Ál-Farabı» te­lear­nalary ashylǵaly jatqanynan ha­bardarmyz. Abaı atymen atalǵan telear­nada tek qana jaqsy nárseler nasıhattala ma, álde Abaıdy qadirleıtin halyqty uly aqyn atyna qoıylǵan telearnaǵa telmirtip qoıyp, saltymyzǵa jat moraldy jarna­malaı ma? Olaı deıtinimiz, qazirgi telear­nalardaǵy ıa tárbıelik, ıa maǵynalyq mán­nen jurdaı arzan kúlki, dańǵaza shoýlardan kórermen mezi bolǵaly qashan. Salmaqty, salıqaly dúnıege sýsap otyrǵanymyz da ras.

Kezinde abai.kz portaly ashylǵanda ultty uıystyryp, rýhanı álemimizdi tutastyqqa jetkizer ulttyq minbe bolatyn boldy dep taqııamyzdy aspanǵa atyp qýanǵanbyz. Búginde atalǵan portalda demokratııa atyn jamylǵan qaıshylyqqa toly materıaldar jarııalanyp, ony astyndaǵy pikir jazatyn jerine bir-biriniń etin shıkileı jep, aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp jatqan qazaqtardy kórgende Abaıdyń rýhy aldynda jerge kirip keterdeı uıalasyń. Portaldy ashqandar uly aqynnyń esimin izgi nıetpen alǵan shyǵar-aý, biraq ony túsinetin el qaıda?..

Mine, osyndaı jaǵdaılardy kórgende mańdaıǵa bitken jalǵyz Abaıdy jelpilde­tip, onyń qasıetti esimin anda-mynda súıreı berý aqyldylyq emes-aý degen oıǵa kelesiń.

Abaı − ultymyzdyń pasporty. Abaıy­myzǵa abaı bolmasaq, eldigimizdiń abyroıy­na syzat túsýi op-ońaı.

 

 

Sońǵy jańalyqtar