25 Maýsym, 13:56 535 0 Qoǵam Anar LEPESOVA

Olja salǵan 30 jyl

Keler jyly Táýelsizdigimizdi alyp, egemen el atanǵanymyzǵa 30 jyl tolady. Tarıhı turǵydan ba­ǵam­dasaq, otyz jyl – asa kóp ýaqyt emes. Dese de, Qa­zaqstan az ýaqyt ishinde álemdik alpaýyttarmen terezesin teńestirip, jahan jurtyna qaryshty qa­damdarymen tanylyp úlgerdi. Egemendik jyldary elimizdiń jetken jetistikteri men halyqaralyq deńgeıde atqarǵan abyroıly isteri tom-tom kitapqa arqaý bolarlyq. Onyń bárin bir maqalanyń sheń­berine syıdyra almasymyz anyq. Búgin biz álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýdy murat etken Qa­zaqstannyń Táýelsizdiktiń arqasynda qol jet­kizgen basty 30 oljasyna toqtalmaqpyz.

Taǵdyrsheshti qujat

1991 jylǵy 16 jeltoq­san­da «Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń memlekettik  táýelsiz­digi týraly» Qazaqstan  Res­pýb­lı­kasynyń zańy qabyldandy. Bul – qazaq eli tarıhyndaǵy aq­jarylqap sáttiń týǵanyn kúl­li álemge aıǵaq etken uly kún. Qazaqstan memlekettik táýel­sizdigi jarııalanǵan sol shaq el she­jiresine altyn árip­termen jazyldy. Tarı­hı qu­jatqa qol qoıylǵan sátten 45 mınýt ótken soń, Túrkııa Res­pýb­lıkasy birinshi bolyp Qazaqstan Táýelsizdigin ta­ny­dy. Osy­laısha álem karta­syn­da Qazaqstan atty táýelsiz jańa memleket paıda boldy. Onyń tuńǵysh Prezıdenti bo­lyp Nursultan Nazarbaev saı­landy. Qazaqstan Kom­mý­nıs­tik partııasy Ortalyq Ko­mı­tetiniń HV plenýmy qa­byl­daǵan sheshim qazaq eliniń taǵdyryn túbegeıli ózgertti.

Dostyq kópiri

 1991 jylǵy 8 jeltoqsan­da KSRO ha­lyq­aralyq quqyq sýbekti jáne  geosaıası shyn­dyq retinde ómir súrýin toq­tat­ty. Bólek otaý qurǵan mem­le­ketterdiń aldynda kúr­deli mindetter turdy.  Alda turǵan túıtkilderdiń aýqymdylyǵyn sezine otyryp, Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev Almatyda burynǵy odaqtyq respýblıkalar kóshbasshy­larynyń kez­desýin ótkizý jó­ninde bastama kóterdi. Onda dos­tyq, tatý-kórshilik jáne el­der arasyn­da­ǵy ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń tarıhı ta­myrlaryn tıisti qujatpen be­kitý, sondaı-aq burynǵy keńes­tik keńistiktegi bir­lesken jobalardy damytý joldaryn qa­ras­tyrý kózdeldi.

Qazaqstan basshyly­ǵynyń belsendi ju­mystarynyń nátı­je­sinde 1991 jyldyń 21 jeltoqsanda keńes­tik 11 respýblıkanyń bas­shylary Alma­ty­da bir úste­ldiń basyna jınaldy. Ótkizilgen ke­lissózderdiń qory­tyndysynda «TMD-nyń Almaty deklara­ııasy» qabyl­danyp, onda Táýelsiz Memle­ket­ter Dostastyǵynyń qu­ryl­ǵany jarııa­landy, onyń teń quqyly birlestikke umty­­lysy aıqyndalyp, maq­sat­tary men usta­nymdary naq­tylandy.

Azaptan aryltqan qadam

1991 jylǵy 29 tamyzda Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týra­ly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul – Qazaq­stannyń táýelsiz el retinde jasaǵan alǵash­qy batyl qadamy edi. Tarıhqa jú­gin­sek, dúnıe­júzinde óz erki­men ıadrolyq arsenal­dan bas tartqan memleket joqtyń qasy. Ke­zinde «ıadrolyq qarýdy saqtap qalaıyq» de­gender de boldy. Biraq ultynyń saýly­ǵyn, qazaq jeriniń bútindigin oılaǵan El­basy álemde kólemi jaǵynan tórtinshi oryn­da turǵan ıadrolyq arsenaldan bas tartty. Bul sheshimniń durys ekenin ýaqyt dáleldedi. 40 jyldan astam ýaqyt boıy azaptalyp, 450-den asa jary­lysqa keýdesin tosyp, saý-tam­tyǵy qalmaǵan Jer-anamyz­dyń qasiretten arylyp, erkin tyny­s­taýynan qymbat olja bar ma?

Qaýipsizdik qalqany

1992 jylǵy 7 mamyrda Qazaqstan Pre­zıdenti, Qazaqstannyń Joǵarǵy Bas qol­basshysy N.Nazarbaev «Qazaqstan Res­pýblıkasy Memlekettik qorǵanys ko­mıtetin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qor­ǵanys mınıstrligi etip qaıta qurý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» jáne alǵashqy Qorǵanys mınıstri etip general-polkovnık (1993 jyldyń 9 mamyrynan armııa generaly) S.Nurmaǵambetovti ta­ǵaıyndaý týraly  Jarlyqtarǵa qol qoıdy. Qazaqstannyń derbes Qarýly Kúshteriniń qurylǵan kúni bolyp tarıhqa engen 7 mamyr  elimizde «Otan qorǵaýshylar kúni» dep jarııalandy. Qaýipsizdigimizdiń qalqa­nyna aınalǵan táýelsiz Qazaqstannyń bú­gingi armııasy  – ata-babalarymyzdyń jaýyn­gerlik dástúriniń zańdy jalǵasy.

Egemendik nyshany

«Táýelsizdik – altyn kúmbez deıtin bol­saq, sol kúmbezdi tirep turǵan tórt belgi rámizderimiz bar. Onyń birinshisi –  kók baı­raq, ekinshisi – Eltańba, úshinshisi –  Ánuran, tórtinshisi –  qazaq tili», –  degen edi Elbasy N.Nazarbaev. Elim, jerim deıtin urpaqtyń namysyn oıatyp, júregine pat­rıottyq sezim uıalatatyn – osy rámiz­derimiz. Egemen Qazaqstannyń jańa Mem­le­kettik rámizderi táýelsizdigimizdi alǵannan keıin alty aıdan soń, 1992 jylǵy 4 maý­sym­da bekitildi. J.Málibekov pen Sh.Ýálı­hanovtyń sýretshilik sheberliginiń jemisi – Eltańbamyz, biregeı beınesi Sháken Nııazbekovtiń qylqalamymen órilgen kók Týy­myz, Shámshi Qaldaıaqov pen Jumeken Nájimedenovteı birtýar daryn ıeleri jáne Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shalqar sha­bytynan týǵan rýhty Ánuranymyz – egemendigimizdiń nyshany

Atajurtqa aǵylǵan kósh

1992 jylǵy 28 qyrkúıek pen 4 qazan aralyǵynda Almatyda Dúnıejúzi qazaq­tarynyń I quryltaıy ótti.  Alys jáne jaqyn shet memleketterden, sonyń ishinde Túrkııa, Almanııa, Franııa, Norvegııa, Mońǵolııa, Qytaı, Avstrııa jáne basqa 33 elden 800-den astam adam qatysty. Ata jurtty ańsap jetken qandastar týǵan elmen saǵyna qaýyshty. Quryltaı qory­tyn­dysynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy quryldy. Onyń Tóraǵasy bolyp Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev saılandy. Sóıtip, álemniń ár shalǵaıyndaǵy qazaq dıasporasymen ju­mys isteıtin irgeli uıym shańyraq kóterdi.

Qazaq eliniń Táýelsizdik alǵannan bergi tarıhynyń jańa paraǵyn ashqan bul quryl­taıda jáne odan keıin de shetelde turatyn qazaqtardyń atamekenge kóshýine qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan birneshe zań qabyldandy. Sonyń arqasynda 30 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde álemniń túk­pir-túkpirinen 1 mıllıonnan asa qan­da­symyz elge oraldy. El aman, jurt tynysh bol­sa, atajurtqa bet burǵan qazaqtardyń kóshi tolastamasy anyq.

Táýelsizdik qarlyǵashy

1993 jylǵy 15 qarashada tól valıý­ta­myz – teńge dúnıege keldi. Teńgeniń tarı­hy Qazaqstan Tuńǵysh Prezıdentiniń 1993 jylǵy 12 qarashada qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasyn engizý týraly» zańynan bastaý alady. Arada úsh kún ótkende, el aýmaǵyndaǵy jańa saýda-sattyq jasaý quraly retinde tól aqshamyz qoldanysqa engizildi. Ulttyq valıýta ult­tyq ekonomıkamyzdyń irgetasyn qalaýǵa yqpal etti. Halyqaralyq mamandar pikirin­she, teńge TMD aýmaǵyndaǵy turaqty valıý­ta­lar qatarynda. Tól teńgemiz túrli qarjy daǵdarystaryna tótep berip qana qoımaı, jurtshylyq tarapynan ınvestıııalyq senimge de ıe boldy.

Quqyqtyq baǵdarsham

1995 jyldyń 30 tamyzynda respýb­lı­ka­lyq referendýmda Qazaqstannyń tuń­ǵysh Ata Zańy qabyldandy. Jańa Kons­tı­týııa 9 taraý, 98 baptan quraldy. Re­fe­rendýmǵa qatysqan el azamattarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy, ıaǵnı qatysýǵa quqyǵy bar jeti mıllıonnan astam azamat Ata Zańy­myz­dyń qabyldanýyn biraýyzdan qoldady. Bú­ginde bul qujat eldiń barlyq salasyn­daǵy: saıasat, ekonomıka, áleýmettik sala­daǵy jetistikterdiń, qoǵamdyq turaqtylyq pen kelisimdi qamtamasyz etýdiń berik quqyq­tyq irgetasy bolyp qalandy.

Alashtyń maqtany

1994 jylǵy 6 shildede Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Parlament sessııasy­nyń jalpy otyrysynda elordany Almaty­dan respýblıkanyń ortalyq óńiri Aqmola­ǵa kóshirý jónindegi tarıhı ıdeıasyn ja­rııa­lady. 1997 jylǵy 10 jeltoqsannan bas­tap Aqmola qalasy resmı túrde Qa­zaq­stannyń astanasy bolyp jarııalandy. Birqatar basylymdar jańa astanaǵa jol tartqan uly kóshtiń shyrqaý shegin dál osy kúnmen baılanystyrady. Alaıda ol sál erterekteý, 1997 jyldyń 8 qarashasyndaǵy qa­zaq eliniń memlekettik rámizderin Al­matydan jańa astana – Aqmolaǵa ákelýden bastalǵan edi. Al Alashtyń maqtany – eńse­li elordamyzdyń halyqaralyq tusaýkeseri 1998 jylǵy 10 maýsymda ótti.

Talaptyǵa qanat

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1993 jyl­ǵy 5 qarashadaǵy №1394 qaýlysy boıyn­sha el jastaryna «Bolashaq» shá­kirtaqysy taǵaıyndala bastady. 1994 jyly shetelge bilim alýǵa attanǵan baǵdar­la­manyń alǵashqy 187 stıpendıatyn Memleket basshysynyń ózi sáttilik tilep shy­ǵaryp saldy. Baǵdarlama qolǵa alynǵan 27 jyldyń ishinde 14 myńǵa jýyq jas shákirtaqyǵa ıe bolyp, álemniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda bilim alý múm­kin­digine qol jetkizdi. Búginde «Bolashaq» túlekteriniń 40 paıyzdan astamy  eko­nomıkanyń shynaıy sektorynda, 20 paıy­zy  bilim jáne ǵylym salasynda, 7 paıyz­dan astamy  medıına men densaýlyq saq­taý salasynda jumys isteıdi. Bolashaq­tyq­tardyń tórtten biri iri kompanııalar men memlekettik uıymdardyń top-menedjeri bolyp eńbek etip, el damýyna jańa serpin ákeldi.

Aqtalǵan aqtańdaqtar

HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin zobalańy – halqy­myz­dyń tarıhyndaǵy qasiretti kezeń. Zulmat jyldarda Qazaqstanǵa KSRO-nyń túkpir-túkpirinen bes mıllıonnan astam adam jer aý­daryldy. 100 myńǵa jýyq azamatymyz qý­ǵyn-súrginge ushyrap, sonyń 20 myńnan astamy atyldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan­nan keıin osy náýbettiń qurbandaryn máńgi este qaldyrý úshin memlekettik deń­geıdegi tıisti sharalardy júzege asyra bas­tady. 1993 jyly «Jappaı saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldandy. 1997 jyly Elbasy
N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilendi.

Jazyqsyz jazalanǵandardy aqtaý baǵytyndaǵy jumystar áli de toqtaǵan joq. Jýyrda  Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashar­shylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı jarııalaǵan úndeýinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn aıaqtap, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy tapsyrdy.

Qoǵamdyq kelisimniń biregeı úlgisi

1995 jylǵy 1 naýryzda Prezıdenttiń Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly  Jarlyǵy shyqty. Qazaq halqynyń toptastyrýshylyq rólin arqaý ete otyryp, qazaqstandyq patrıotızmdi, Qazaqstan halqynyń azamattyq jáne rýhanı-mádenı salasyn odan ári damytý, básekege qabiletti ultty qalyptastyrý proesinde respýb­lı­ka­daǵy etnosaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdi maqsat etken uıym búginde elimizde tura­tyn barlyq ult pen ulystyń yn­tymaǵyna uıytqy bolyp otyr. Assam­bleıa­nyń qyzmeti arqyly memleket bir jaǵynan elimizde meken etetin ózge ult ókilderiniń óz mádenıetin damytýyna qoldaý kórsetse, ekinshi jaǵynan túrli etnos ókilderin mem­leketimizdiń damýyna úles qosýǵa ynta­landyrdy. Búginde etnosaralyq tolerant­tylyq jáne qoǵamdyq kelisimniń qazaq­standyq úlgisine qyzyǵýshylyq tanytatyn memleket kóp.

Shegendelgen shekara

1995 jylǵy qyrkúıektegi  Elbasynyń Qytaıǵa  baryp qaıtqan  úsh kúndik sa­pa­ryn­da eki el basshylary  Qazaqstan-Qy­taı shekarasy týraly kelisimdi ratıfıkaııalaý  jónin­degi  gramotalar almasý  hattamasyna qol qoıdy.  1999 jylǵy 18 qańtarda  Más­keýde  Nursultan Nazarbaev  pen Vladımır Pýtın Qazaqstan–Reseı  memlekettik she­karasy  týraly  kelisimge qol qoıdy. Ná­tıjesinde,  álemdegi  eń uzaq  shekara qu­qyqtyq  negizde bekitildi. 1998 jylǵy 17 shil­dede Qazaqstan men Qyrǵyz Respýb­lıkasy arasyndaǵy memlekettik shekarany anyqtaý týraly memorandýmǵa qol qoıyl­dy. Ózbekstanmen aradaǵy shekara da  eki eldiń tarıhı múddelerine saı retteldi. Osy­nyń arqasynda qazirgi kúni mem­le­ke­timizdiń  terrıtorııasy barlyq kórshi el­der tarapynan tolyǵymen tanylyp, ha­lyq­aralyq quqyq negizinde zańdastyryl­dy.

Dinder arasyndaǵy dáneker

Qazaqstanda 140 etnıkalyq jáne 40 kon­fessııalyq top ókilderi birlik pen yn­ty­maqta ómir súrýde. Dinniń qoǵamdaǵy mańy­zy artqanyn jiti sezine otyryp, Elbasy  Nursultan Nazarbaev respýblıka elordasy – Astana qalasynda álemdik jáne dástúrli dinder forýmyn ótkizý bastamasyn kóterdi. Osy oraıda, 2003 jylǵy 23-24 qyrkúıekte uıymdastyrylǵan I sezdiń mańy­zy erekshe. Sodan beri elordamyz Asta­na qalasynda dástúrli túrde 3 jylda bir ret ótkizilip kele jatqan aýqymdy jıyn arqyly Qazaqstan búkilálemdik qo­ǵam­dastyqqa jalpyulttyq konsensýs pen qoǵamnyń toptasýynyń úlgisin kórsetip keledi.

Rýhanııatqa betburys

Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen 2003 jyly túzilgen «Mádenı mura» baǵdar­lamasy aıasynda el aýmaǵyndaǵy tarıhı-má­denı eskertkishter men nysandar jań­ǵyrtylyp, baǵa jetpes muralarymyzdy elge tanytý, keler urpaqqa jetkizý jo­lynda tolymdy ister atqaryldy.

Al 2013 jyly «Halyq – tarıh tolqy­nyn­da» baǵdarlamasy arqyly álemniń eń bel­di arhıvterinen tól tarıhymyzǵa qa­tys­ty qujattar júıeli túrde jınalyp, zert­teldi.

Atalǵan eki baǵdarlamanyń zańdy jal­ǵasy retinde 2017 jyldan bastap qolǵa alyn­ǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn qazirgi kezeńdegi jáne uzaqmerzimdi pers­pektıvadaǵy qazaqstandyq qoǵam da­mýy­nyń ózindik ıdeologııalyq platformasy deýge tolyq negiz bar. Baǵdarlama 6 baǵyt boıynsha iske asyrylyp keledi: «Jańa gýma­nıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Týǵan jer», «Qazaq álip­bıi­niń latyn grafıkasyna kóshýi», «Qazaq­stan­nyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Jahandaǵy qazaqstandyq mádenıet», «Qa­zaqstandaǵy 100 jańa esim».

Ǵaryshqa jol

Qazaqstannyń ǵarysh salasyna qatys­ty tarıhynyń basty beti 2006 jylǵy 18 maýsymda ashyldy. Osy kúni «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan qazaqstandyq tuńǵysh KazSat jer serigi ushyryldy. Qarasha aıyn­da KazSat jer betine jıiletip telehabarlar ta­ratyp, jedel ınternet-kommýnıkaııa­lyq qyzmet úlgilerin kórsete bastady. 2007 jyldyń aıaǵynda da qazaqstandyq jer seri­gine josparlanǵan jumystyń 70 paıy­zy júktelip, aqaýsyz ári qalypty jumys istep turdy. Alaıda 2008 jylǵy 10 qańtar­da  KazSat apparaty alǵash ret júrisinen jańylyp, Qazaqstan operatorlary jer serigimen on saǵat boıy baılanysqa shyǵa al­maı qaldy. Ókinishke qaraı, KazSat-tyńǵumyry qysqa boldy.

2011 jylǵy 16 shildede «Baıqońyr» ǵa­rysh aılaǵynan KazSat-2  jer serigi ushy­ryldy. Araǵa úsh jyl salyp, ıaǵnı 2014 jylǵy 28 sáýirde «Baıqońyr» kosmod­ro­mynyń №81 alańynan «Proton-M» zy­myran tasyǵyshyna tıelgen KazSat-3 jer serigi apparaty orbıtaǵa shyǵaryldy. Qa­zaqstandyq ǵaryshtyq bul apparat 176 mıllıon dollarǵa saqtandyrylǵan edi.  Búgingi tańda álemdik áıgili ǵaryshtyq 25 eldiń qatarynan oıyp turyp óz ornyn tapqan Qazaqstan óz jer serikteriniń ıgiligin kórip otyr deýge tolyq negiz bar.

Tuńǵysh tóraǵalyq

Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy mańyz­dy belestiń biri – eldiń 2010 jyly Eý­ropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna (EQYU) – Eýropada, Ortalyq Azııada jáne Soltústik Amerıkada or­nalasqan 56 eldiń basyn biriktiretin iri aımaqtyq uıymǵa tóraǵalyq etýi. Elimiz – burynǵy keńestik keńistiktegi elder arasynan bul uıymǵa eń alǵash tóraǵalyq etken memleket. Tóraǵalyqtyń basty nátıjeli túıini – EQYU-nyń onjyldyq úzilisten keıingi 2010 jylǵy 1-2 jeltoq­sanda ótken Astana sammıti. Sammıtke EQYU-ǵa múshe 38 memleket jáne Úkimet basshysy, joǵary laýazymdy sheneýnikter, sonymen qatar  basqa da halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń ókilderi qatysty.

Azııany eleńdetken dúbir

2011 jyly qańtar-aqpan aılarynda eli­mizde VII Qysqy Azııa oıyndary ótti. Astana men Almaty qalalary Azııa qurly­ǵynyń sport ortalyǵyna aınaldy. Dúbirli dodaǵa álemniń 27 elinen myńnan astam sport­shy qatysty. Jarystardyń baǵdar­lamasyna 11 sport túri engizilip, 69 medal jıyntyǵy sarapqa salyndy. Bul qysqy Azıada tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkish boldy. Qazaqstan  bul dodada altyn medal sany boıynsha rekord jańartyp, 32 altyn medalǵa qol jetkizdi jáne jalpykoman­dalyq esepte aıqyn basymdyqpen birinshi oryn ıelendi.

Álemdik naryqqa jol

Elimizdiń Táýelsizdik jyldary jetken taǵy bir jarqyn jeńisi – álemniń 160-tan astam memleketin biriktiretin alyp ekonomıkalyq birlestik – Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýy. Qazaqstan DSU-ǵa kirýge 1996 jylǵy 29 qańtarda ótinish bergen edi. Elimizdiń uıymǵa múshe bolý jónindegi kelissózderi arada 19 jyl ótken soń ǵana aıaqtaldy. 2015 jylǵy 27 shildede Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev pen Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bas dırektory Roberto Azevedo res­pýblıkanyń DSU-ǵa múshe bolýy jó­nindegi hattamalarǵa qol qoıdy. Osylaısha Qazaqstan DSU quramyna resmı túrde kirdi. Qazir álemde jasalatyn saýdanyń 95 paıyzy dál osy uıym arqyly júzege asady. Al saýda júrgen jerde paıda qatar júredi. Son­dyqtan qazaq eli úshin eń aldymen syrtqa ónim shyǵaryp, taýarlar men qyz­met túrlerin tańdaýǵa múmkindik týdy. Ári shetelden ınvestıııa tartyp, jańa óndi­risterdi órkendetýge jol ashyldy.

Alashtyń  uly  ǵaryshta

2015 jylǵy 2 qyrkúıekte qazaq halqy úshin tarıhı kúnderdiń qataryna endi. Óıt­keni sol kúni úshinshi qazaq ǵaryshqa ushty. Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan ushyrylǵan «Soıýz-TMA-18M» ǵaryshtyq kemesi Aqtóbe ýaqyty boıynsha 9 saǵat 37 mınýtta kókke kóterildi. Halyqaralyq ǵarysh stansasyna (HǴS) ushyrylǵan kezekti ekspedıııanyń ekıpaj quramynda keme komandıri reseı­lik ǵaryshker Sergeı Volkov, bortınjener­ler, Danııanyń alǵashqy astronavty And­reas Mogensen men Qazaqstannyń ǵarysh­ker-synaqshysy Aıdyn Aıymbetov boldy.

Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaevtyń orny bir tóbe. Ekeýi de Alashtyń atpal aza­mat­t­ary, halqymyzdyń qaıratker-qahar­mandary. Al Aıdyn Aıymbetovtiń joly tipti bólek. Óıtkeni Qazaqstan óz-ózi bolǵa­ly, ulyn týǵan eliniń atynan tuńǵysh ret ǵaryshqa attandyrdy. «Qazǵarysh» agenttigi óz qyranyn baptap, áýege samǵatty.

Qazaqtyń tili  BUU tórinde

2015 jylǵy 28 qyrkúıekte Elbasy Nursultan Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 70-shi ses­sııasyndaǵy jalpy pikirtalasta sóz sóı­ledi. Elbasynyń bul kúngi sózin Qazaqstan úshin tarıhı mánge ıe dep aıta alamyz. Sebebi Nursultan Nazarbaev osy kúni ana tilimizdiń aıbaryn asyrdy. Qazaqtyń tilin quramynda 200-ge tarta múshesi bar uıym­nyń alqaly jıyny estidi. Álemniń túkpir-túkpirinen kelgen prezıdentter, saıasat­kerler, jýrnalıster, sarapshylar úshin ilespe aýdarmashylar Qazaqstan Tuńǵysh Prezıdentiniń sózin resmı tilderge tikeleı aýdardy.

Eldik toıy

2015 jyly elimiz Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn keń kólemde atap ótti. Bastaýyn sonaý myńjyldyqtar qoınaýy­nan, Kók túrikter qaǵanaty men Altyn Orda­dan alatyn Kereı-Jánibek handar qurǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy  memleket jylnamasyndaǵy mereıli mereke boldy. Búkil álemdi daǵdarys jaılap, damyǵan elderdiń ózderi úlken ekonomı­kalyq kúızeliske ushyraǵan  almaǵaıyp kezeńde alys-jaqyn aǵaıynnyń basyn qo­syp, eldik toıyn keń kólemde ótkizýdiń ózindik erekshe sebepteri bar. Elimiz bul toıdy, eń aldymen, batyr babalarymyzdyń bıik rýhyna taǵzym etý jáne taǵdyrdyń san alýan qıyndyqtarynan súrinbeı ótken ata tarıhynan taǵylym alý úshin ótkizdi.

Álem nazary Almatyda

2017 jylǵy 29 qańtar men 8 aqpan ara­ly­ǵynda Almatyda XXVI Qysqy Ýnıver­sıada ótti. Sporttyq 12 túri boıynsha ót­ken dúbirli dodaǵa álemniń túkpir-túk­pirinen 1 600-den astam sportshy qatysty. Álemdik jarysta el qorjynyna 36 medal túsip, jalpykomandalyq esepte Qazaqstan ekinshi orynnan kórindi.

Ýnıversıadany ótkizý úshin salynǵan «Almaty Arena» muz saraıy búginde Qazaq­stan­nyń bastaýshy sporttyq ǵımarat­tary­nyń birine aınaldy. Kópsalaly keshen jy­lyna 600 myń kórermen qabyldaıdy. Ýnıversıadanyń taǵy bir murasy – «Halyq Arena» kesheni de halyqtyń ıgiligine aına­lyp, ǵımaratta túrli sporttyq, mádenı-buqaralyq sharalar ótkizilip keledi.

Al sheteldik sportshylardy jaıǵastyrý úshin salynǵan atletıkalyq qalashyq keıin­nen turǵyn úıge aınalyp, páter keze­ginde turǵan almatylyqtarǵa berildi.

Qanaty qataıǵan «qarlyǵashtar»

Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan aza­mattyq avıaııa salasynda buryn-soń­dy bolmaǵan kórsetkishterge qol jetkizdi. Eli­miz 26 memleketpen 99 halyqaralyq baǵyt boıyn­sha áýe qatynasyn ornatty. Sońǵy bes jylda (2014-2019jj.) otandyq áýejaı­larda qyzmet kórsetilgen jolaýshylar sa­ny 16,2 mln adamǵa deıin ósti, 8,1 mln jo­laýshy tasymaldandy. Bul 2014 jylǵa qara­ǵanda 47 paıyzǵa artyq. 2018 jylǵy qazanda qurylǵan tuńǵysh qazaqstandyq loýkoster – FlyArystan ótken jyly óz qyz­metin bastady. El ishindegi áýe sapar­lary­nyń qoljetimdi bola túsýi jolaýshylar tasy­malynyń artýyna, ishki týrızmniń jandanýyna yqpal etti.

Ósý jolyna túsken demografııa

1991 jyldan beri elimizde halyq sany 2,5 mıllıonǵa artty. Azattyqtyń alǵashqy jyldary Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń úlesi 40 paıyzǵa jýyq edi. Búginde bul kór­setkish 70 paıyzǵa jetti. 1992 jyly bastal­ǵan halyq sanynyń tómendeý úderisi 2002 jyly aıaqtaldy. Táýelsizdiktiń alǵash­qy on jylynda halyq sany 1,6 mıllıon adamǵa kemigen edi. Bul eń áýeli halyqtyń keıbir bóliginiń óz tarıhı Otanyna oralýyna, ótpeli kezeńde ólim-jitimniń kóp bolýy men týýdyń tómen deńgeıine baılanysty boldy. Al 2002 jyldan bastap halyq sanynyń ósýi turaqty úrdiske aınaldy. Buǵan birinshiden, tabıǵı ósim yq­pal etse,  ekinshiden, 2004 jyly bastal­ǵan qarqyndy kóshi-qon sebep boldy.

Bıyl mamyr aıyndaǵy statıstıka boıyn­sha, Qazaqstan halqynyń sany 19 004 917 adamǵa jetken. Qańtar aıynda el tur­ǵyn­darynyń sany 18 632 200 adam bol­ǵa­nyn eskersek, 5 aıda qazaqstan­dyq­tar­dyń qatary 372 myń adammen tolyqqan. Beıbitshiligimiz baıandy, elimiz aman, jur­tymyz tynysh bolsa, halqymyzdyń sany arta túseri kámil. Kóbeı, qazaq!

 

Qaırat ISAǴALIEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen dıplomaty, Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń professory:

Halyqaralyq qaýymdastyqtan oıyp turyp oryn aldyq

– Táýelsizdik – qazaqtyń mańdaıyna ońaı buıyrǵan olja emes. Ata-babalar ańsaǵan azattyqqa qol jetkizip, egemendi el bolý úshin talaı tar jol, taıǵaq keshýden óttik. Qazaqtyń kózin ashyp, kókiregin oıatý úshin ter tókken, ultynyń bodandyqtan qutylýy úshin óz ómirin qurban etken esil erlerdiń eńbegi aqtaldy. Táýelsizdik elime qanat bitirdi, qadamyn qaryshtatyp, bolashaqqa senimin nyǵaıtty. Egemendiktiń arqasynda alys-jaqyn kórshilermen terezemiz teńesip, halyqaralyq qaýymdastyqtan oıyp turyp oryn aldyq.

Keńes úkimeti kezinde bógde jurttyń kóbi Qazaqstannyń qaı jerde ornalasqanyn da bile bermeıtin. Qazir álemniń túkpir-túkpirinen ashylǵan elshilikterimizdiń arqasynda kóp elmen arada kópir ornap, qazaqty tanıtyn, Qazaqstandy biletin jurttyń qatary ósti.

Egemendik alǵannan keıingi eń birinshi maqsatymyz  BUU-ǵa kirý boldy. 1992 jyldyń 2 naýryzynda sol muratymyzǵa jetip, Elbasymyz Qazaqstannyń qandaı el ekenin, halqy qandaı, salty qandaı ekenin álemge tanystyrdy. Ekinshi úlken jetistigimiz – sol jyldyń 22 sáýirinde IýNESKO-ǵa múshe bolýymyz. Ol kezde Syrtqy ister mınıstrliginde IýNESKO isteri jónindegi komıssııanyń bas hatshysy edim. Halyqaralyq uıymnyń Parıjdegi shtab-páterine Qasym-Jomart Toqaev ekeýimiz bardyq. Baspasóz máslıhaty kezinde dúnıejúziniń kóptegen elinen qatysyp otyrǵan jýrnalıster «Sizderge qaı tilde jaýap bergen yńǵaıly?» dep surady. Sonda Qasym-Jomart Kemeluly: «Qaı tilde surasańyzdar, sol tilde jaýap beremiz», – dedi. Ol kisi qytaı jáne aǵylshyn tilderinde erkin jaýap berdi. Men franýzsha til qattym. Jýrnalıster qaýymy jańa qalyptasyp jatqan memleket azamattary­nyń osyndaı bilimi bolsa, eldiń bolashaǵy jarqyn bolatynyna senimdi ekenin aıtyp tańdanyp jatty.

Jan-jaqty bilimdi, parasatty, dıplomatııa­nyń qyr-syryn jetik biletin elshilerimiz búginde Qazaqstandy tek jaqsy qyrynan tanytyp júr. Sonyń arqasynda elimizben túrli salada áriptestik ornatqysy keletin memleketter qatary artyp keledi. Halyqaralyq uıymdarmen baılanysymyz da nyǵaıdy. Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýymyz, EQYU-ǵa, BUU-nyń Qaýipsizdik keńesine tóraǵalyq etýimiz bedelimizdi arttyryp qana qoımaı, kez kelgen memleketpen teń sóılesýge jol ashty. Iadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy bastamalarymyz ben usynys­tarymyz da Qazaqstandy qurmetteıtin, memle­ketimizdiń ustanymdarymen sanasatyn elder shoǵyryn kóbeıtkeni aqıqat. Elbasy salǵan sara jol jalǵasyn taýyp, halyqaralyq saıasattaǵy irgeli isterimiz óristep keledi. Táýelsizdigimiz baıandy bolǵaı!

 

Dáýletbek BAITURSYNULY, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń

múshesi:

Atajurtqa oralýymyz – Táýelsizdiktiń oljasy

– Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵanyn estigende, el­den jyraqta júrgen bar qazaq bórkimizdi aspanǵa atyp qýandyq. Kóppen birge biz de atajurtqa jetýge asyqtyq. 1994 jyly 30 maýsymda elge oraldym. Ondaǵy maqsatym – Táýelsiz Qazaqstanmen birge ósip-óný, ul-qyzymdy óziniń azat elinde ósirý jáne shy­ǵarmashylyǵyma óris tabý boldy. Osy úsh maqsatym da tolyq oryndaldy. 26 jyl boıy egemen elimniń erikti azamatymyn. Balalarym Almatydaǵy joǵary oqý oryndaryn bitirip, qyzmetke ornalasyp, ómirden óz oryndaryn tapty. Shyǵarmashylyqqa keler bolsaq, 8 óleń jınaǵym, 2 proza kitabym jaryq kórdi. Uıǵyr, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan aqyn-jazýshylary­nan irili-usaqty 10 kitapty qazaq tiline aýdardym. Olar basylyp shyǵyp, oqyrman qolyna tıdi.

Qytaıda júrgende Qazaqstandaǵy «Shalqar» jáne «Soıalıstik Qazaqstan» gazetine óleńderim jarııa­lanyp, Qazaq radıosynyń «Shalqar» baǵdarlamasynan óleńderim oqylǵany úshin Qytaı quqyq qorǵaý organdarynyń nazaryna ilinip, tergeldim jáne tyıym salýǵa ushyradym. Ol týraly «Ólmestiń sýy bar ma?» degen kitabymda «Óleńniń derti» degen kólemdi esteligim bar. Sonda egjeı-tegjeıli jazyldy.

Qazaqstanǵa kelgen 26 jyl ishinde eshbir qýdalaý, shekteý kórgen joqpyn. Bul jyldar ishinde Joǵarǵy keńestiń «Halyq keńesi» gazetinde, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń  «Ádebıet aıdyny» gazetinde, halyqaralyq «DA Qazaqstan» jýrnalynda qyzmet etip, táýelsiz eldiń aqparat keńistiginde jýrnalıstik qyzmetimdi jalǵastyrdym. Etken eńbegim eskerýsiz qalmaı, Qyrǵyz Respýblıkasynyń  Molda Baǵysh atyn­daǵy, Túrkııanyń Iýnýs Emre atyndaǵy, TÚRKSOI-dyń Maqtym Quly Frakı atyndaǵy, Qazaq­stan meenattar kýlýbynyń «Ilham»  syılyqtary­men marapattaldym. Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń «Meıirim» medaline ıe boldym. Ádebı shyǵarma­shy­lyq baılanystarmen Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyz Respýblıkasy, Ózbekstan, Reseı elderinde birneshe márte bolyp, túrki dúnıesi qalamgerlerimen dostyq saparlarda boldym. Munyń bári azattyǵymyzdyń arqasy, Táýelsizdigimizdiń oljasy.

 

Sońǵy jańalyqtar