18 Maýsym, 12:51 540 0 Bilim Anar LEPESOVA

Ǵylymǵa kóńil bólseńiz...

Ál-Farabı babamyz «Ǵylymy joq eldiń bolashaǵy bulyńǵyr» degen eken. Zaman sura­nysyna saı urymtal, tıimdi ǵylymı jańalyqtar ashyp, olardy ón­diriske engize bilgen memle­ket­terdiń paıdaǵa kenelgenin, qýa­ty artqanyn kórip, ǵu­lama­nyń sózi aqıqat ekenine kó­zimiz anyq jetkendeı. Na­ryq zamanynda ekono­mı­kanyń ilgerileýi, áleýmettik ınf­ra­qury­lym­nyń damýy, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý sııaq­ty mańyzdy mindetter ǵylymı izdenister men zert­teýlerdiń belsendi júrgizilýine táýeldi. Sondyq­tan Qazaqstan ǵylymdy qar­jylandyrýdy art­tyryp, sa­la­ny reformalaýdy qolǵa al­dy.

Ǵylymdy qarjylandyrý:

Damyǵan elderde – 3 paıyz, Qazaqstanda – 0,13 paıyz

Jýyrda Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­siniń otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizde ǵylymǵa bólinetin qarjy 7 ese kóbeıip, 2025 jylǵa qaraı jalpy ishki ónimniń  1 paıy­zyna jetetinin málimdedi. Sol jıyn­da Prezıdent qarjylandyrý qalaı bólinýi keregin, qandaı jumystardy qamtýy qajet ekenin aıtty.

«Biz eshkim oqymaıtyn, qajetsiz ju­mystar men zertteýlerdi qarjy­lan­dyrýǵa jol bermeımiz. Árbir ǵylymı jumysqa qatań talap qoıylýǵa tıis. Sondaı-aq onyń naqty áleýmettik-ekonomıkalyq, óndiristik jáne tehnıkalyq qaıtarymy bolýy qajet. Baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý tek ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq mindet turǵysynan bólinýi tıis. Medıko-bıo­logııalyq zertteýler, agroóndiristik ǵylym, «jasyl» tehnologııa, jasandy ıntellekt, energotıimdilik sııaqty salalarǵa erekshe mán berip, qarjy bólý kerek», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy ǵylymnyń damýyna bóget bolyp otyrǵan kedergilerdi joıý má­se­lesin ótken jyly Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da kótergen bolatyn.

«Bizdiń eldegi ǵylymdy qarjylandyrý – 0,13 paıyz, al damyǵan elderde – 2,5 paıyz. Bizde óte az shyǵyn jumsalady. Son­dyqtan ǵylymǵa bólingen qarjyny paıdalaný tıimdiligi tómen. Sarapshylardyń pikirinshe, ǵylymǵa bólingen qarjy jalpy ishki ónimniń 1,5 paıyzynan tómen bolsa, shyǵynnyń tolyqqandy qaıtarymy bolmaıdy. Úkimet osyny bilýi kerek. Jeke sektordy ǵylymǵa tartýdyń túrli meha­nızmderin damyǵan elder tájirıbesine súıe­nip jasaý qajet. Qazirgi álemde ǵylym­syz bir qadam alǵa basa almaısyń», – dep atap kórsetken.

Ǵylymı izdenisterdiń ıgiligin kórip, tabysy men qýatyn eselep otyrǵan memleketterdegi ǵylymdy qarjylandyrý kó­lemin bizben salystyrýǵa kelmeıdi. Má­selen, Franııa – 54,4 mlrd, Ulybrıtanııa – 49,7 mlrd, AQSh – 508,3 mlrd dollar bólip, jal­py ishki ónimniń 3 paıyzyn ǵylymnyń damýyna jumsap otyr. Al Ońtústik Koreıa jyl saıyn 58,5 mlrd dollar, ıaǵnı jalpy ishki óniminiń 5 paıyzyn osy salany qar­jy­landyrýǵa baǵyttaıdy. Reseıde de ǵa­lymdardyń izdenisin yntalandyrý, ǵylymı jańalyqtardy qarjylandyrý máselesine aıryqsha kóńil bólingen. Memleket osy maq­satta 15,5 mlrd dollar bólip, jalpy ish­ki óniminiń 1,2 paıyzyn jumsap otyr.

Budan bylaı ǵalymdar grantty 3 jyl saryla kútpeıdi

Elimizde qarjylandyrýdyń jet­kiliksizdiginen ǵylymı izdenis­ter­diń kópshiligi dittegen jerine jetpeıtini, ǵa­lymdardyń esil eńbegi kóbine nátıjesiz aıaqtalatyny qupııa emes. Muny Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov te jasyrmaıdy. Mınıstrdiń aıtýynsha, sońǵy ótkizilgen granttyq jobalar konkýrsyna ǵalymdardan 5 myń ótinim túskenimen, qara­jattyń azdyǵynan 4 myń joba keri qaı­tarylǵan. Qarjylandyrýǵa ilikken jo­balardyń bıýdjeti de birshama qysqart­y­lypty. Bul óz kezeginde jobalardyń sapasy men nátıjesine áser etpeı qoımasy anyq.

Júrgizilgen zertteýler elimizde ǵy­lymı jáne ǵylymı-tehnı­kalyq qyzmet nátıjelerin kommerııalandyrý deńgeıiniń tómendigin, ǵylymı jańalyq­tardyń qoldanbalyq sıpatynyń bolmaýyn jáne ǵylymı kadrlardy daıarlaý júıesiniń tıimsizdigin kórsetkendikten, Úkimet salany túbegeıli reformalaýdy qolǵa aldy. Bilim men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamasy ázirlendi. Aldaǵy eki jyl ishinde ǵylymdy qarjylandyrý kólemi 2 ese ulǵaımaq. Zertteý ınstıtýttarynyń ǵy­lymı ınfraqurylymyn jyl saıyn jańartyp otyrýǵa qarajat bólinedi.

Ǵalymdardy qýantqan taǵy bir jańalyq – budan bylaı granttyq kon­kýrstar burynǵydaı 3 jylda 1 ret emes, jyl saıyn ótkiziledi. 3 jyl az ýaqyt emes, jańa­lyqqa qushtar búgingi qoǵamda kóte­rilgen taqyryp pen zerttelgen máseleniń ózektiligi tez joıylady. Sondyqtan grant­qa ıe bola almaı qalǵan keıbir ǵalymdar kelesi baıqaýdy 3 jyl saryla kútýdi bos áýreshilik sanap, óz qyzmetiniń baǵytyn ózgertýge májbúr-tin. Bul másele túbegeıli sheshildi. Bıyldan bastap granttyq jáne BNQ (baǵdarlamalyq-nysanaly qarjy­landyrý) jyl saıyn júrgiziledi. Sondaı-aq shaǵyn zertteýler júrgizýge arnalǵan granttar, iske asyrylý merzimi 1 jylǵa deıingi merzimdi granttar jáne sheteldik ǵalymdarmen birlese otyryp kollaboraııa negizinde zertteýler júrgizýge arnalǵan arnaıy granttar engiziledi.

Taǵy bir aıta keterligi, endi BNQ tek naqty ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq min­detter negizinde ǵana bólinedi. «BNQ aıasyndaǵy taqyryptardyń, mysaly, «Aýyl sharýashylyǵyn damytý» degen sııaqty kóbine keńinen qamtylǵany jasyryn emes. Buǵan qarajat bólinip, ári qaraı ǵalymdar ózderiniń múmkindikterine súıene otyryp, qarjylandyrýǵa qol jetkizý maqsatynda ǵylymı zertteýlerin usyndy. Nátıjesinde, baǵyt qarjylandyryldy, biraq fermerler naqty nátıjeni kórmeıdi. Kórgen kúnniń ózinde olardyń shyǵyny paıdasynan asyp ketedi. Sondyqtan endigi jerde qoǵamnyń nemese naryqtyń qazirgi jáne boljamdy qa­jettilikterin negizge ala otyryp, kóz­delgen nátıjesiniń naqty ındıka­tor­lary bar mindetter men taqyryptar anyqtalady. Aıtalyq, keń aýqymdy «Aýyl sharýashyly­ǵyn damytý» degen taqyryptyń ornyna naqty mindet retinde belgili bir topyraq pen klımattyq jaǵdaılarda sapaly ónim beretin daqyldardyń surpyn jasaý kórse­tiledi. Iaǵnı qarjylandyrý zertteý men ónimi bir-birimen qabyspaıtyn aýqymdy taqyrypqa emes, nátıjege jumsalady», – deıdi Ashat Aımaǵambetov.

Ulttyq ǵylymı keńes quramyna kimder enedi?

Ǵylymdy qarjylandyrý týraly sóz qozǵalǵanda Ulttyq ǵylymı keńeske (UǴQ) soqpaı óte almaımyz. Bul – ǵylymı jobalardy qarjylandyrý týraly sheshim qa­byldaıtyn basty organ. Ǵalymdardan turatyn UǴK jobalardy irikteıdi, ǵylymı baǵdarlamalardy baǵalaıdy, zertteýlerdiń monıtorıngin júrgizip, qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaıdy. Buryn UǴK mú­shelerin irikteýdiń naqty rásimi bolma­ǵan­dyqtan, ǵylymı ortada jekelegen kan­dıdattardyń keńes quramyna engizilgenine qatysty daý kóbeıdi. Jobalardy irikteý júıesiniń ádildigine senim azaıǵan soń UǴK quramyn qalyptastyrý proesi túbegeıli qaıta qaraldy, onyń múshelerine qoıyla­tyn talaptar da qatańdatyldy. Budan by­laı UǴK-ǵa kandıdattardy iriktegen kez­de basty talap retinde olardyń ǵylymı qyzmetiniń nátıjesi men qajettiligi nazarǵa alynady. Birinshiden, bul ólsheýge bolatyn, senim týdyratyn kórsetkishterge súıenýge, ekinshiden, ǵylymnyń jekelegen sa­lasynyń erekshelikterin eskerýge múm­kindik beredi. Budan bólek, árbir jobanyń sapaly saraptalýy úshin UǴK músheleriniń sany da kóbeımek.

«Biz halyqaralyq derekter qorynan ǵalymdardyń saralanǵan tizimin jaı ǵana alamyz da, eń bedeldi degen ǵalymdardy (eger olar ózdiginen bas tartpasa jáne kez kelgen bir uıymnyń basshysy bolmasa jáne t.b.) UǴK quramyna qosamyz. UǴK quramynda eń myqty ǵalymdar bolýy kerek», – dedi A.Aımaǵambetov.

UǴK qyzmetiniń ashyqtyǵyn arttyrý da – negizgi mindetterdiń biri. Eger buryn qar­jylandyrý týraly sheshim jasyryn daýys berý arqyly qabyldansa, bıyldan bastap naqty ólshemder boıynsha ball qoıý arqy­ly ashyq daýys berý engizildi. Sonymen qatar keńes otyrystarynyń onlaın kórse­ti­limi uıymdastyrylýy ǵalymdardyń jaýap­kershiligin arttyryp, qabyldanatyn sheshimderdiń jarııalylyǵyn qamtamasyz etpek.

UǴK qyzmetin jetildirýge baǵyttalǵan taǵy bir jańashyldyq – ótinimderdi ekonomıkalyq saraptaý ınstıtýty engizil­di. Bul, birinshiden, suralyp otyrǵan qarjy­landyrýdyń negizdiligin tekserýge múm­kindik berse, ekinshiden, UǴK-niń ótinim­derdi qarjylandyrýdy óz betinshe qysqartýyna shek qoıady. Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń dereginshe, qoıylǵan min­detterdi sheshý úshin ǵalymdar 50 mln teńge qarajat surasa, UǴK 3 mıllıonǵa deıin qysqartqan jaǵdaılar bolǵan. Saldarynan ǵylymı jumystardyń taqyryby nemese baǵyty qarajat kólemine saı aýystyrylyp, aqsha jumsalyp ketip, zertteýler nátıjesiz aıaqtalǵan kórinedi. Mınıstrlik budan bylaı mundaı júgensizdikke jol berilmeıdi dep sendirip otyr.

Qazaqstanda ǵalymdar sany nege azaıdy?

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetine súıensek, qazirgi ýaqytta eli­mizde 386 ǵylymı uıym bar. Onda shamamen 22 myń maman jumys isteıdi. Qyzmetkerlerdiń 33 paıyzynda ǵylymı dáreje bar. Naqtyraq aıtsaq, 1 703 ǵylym doktory, 4 240 ǵylym kandıdaty, 1 045 PhD doktory men óz salasy boıynsha 317 dok­tor. Orta eseppen alǵanda, bul 1 mln halyq­qa 930 ǵalymnan keledi degen sóz. Salys­tyra­tyn bolsaq, Qytaıda bul kórsetkish – 1 235-ke, Grýzııada – 1 340-qa, Bolgarııada – 2 130-ǵa, Reseıde – 2 851-ge, al AQSh-ta 4 256-ǵa teń.

Sál sheginis jasasaq, 1980 jyly bizde 37 390 ǵalym, 1990 jyly 50 627 ǵa­lym bolǵan eken nemese 1 mln adamǵa 2 166 ǵalymnan kelgen. Kórip otyrǵanymyzdaı, ǵalymdarymyzdyń sany osydan 30-40 jyl burynǵy kórsetkishten 2 ese azaıǵan. Máselen, SQO-da aýyl sharýashylyǵy sala­synyń flagmany – astyq sharýashylyǵynda 3 selekıoner qalǵan. Qaraǵandy ob­ly­syndaǵy ósimdik sharýashylyǵy ınstı­tý­tynda da 1 selekıoner ǵana bar. Onyń ózi 75 jastaǵy zeınetker eken.

Aqpanda Májilistiń Agrarlyq máse­leler komıtetiniń agrarlyq ǵylym­dy, bilimdi jáne óndiristi ıntegraııalaý má­selelerine arnalǵan taqyryptyq oty­ry­synda S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev agroónerkásiptik ǵy­lym­nyń damýyn tejep otyrǵan birden-bir faktor – bilikti mamandardyń tapshylyǵy ekenin alǵa tartqan edi.

«Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy tá­jirıbelik stanııada selekıonerler joq. Bári ketip qaldy. Biz qazir bul turǵyda qur­dymǵa taıap qaldyq. Bulaı jalǵasa berse, aı­maqta 10 mln gektar aýmaqqa suryp daıyn­daıtyn maman qalmaıdy. Egin túsim­diliginiń 40 paıyzy dánge baılanysty. Ka­nadada, máselen, 15 jyldyń ishinde eginniń túsimi – 29 paıyzǵa, Reseıde – 31 paıyzǵa, Aýstralııada 38 paıyzǵa artsa, bizde 14 paıyzǵa ǵana ósken. Onyń ózi bizdiń jetek­shi sharýa qojalyqtardyń arqasy», – deı­di A.Kúrishbaev.

Álem elderiniń tájirıbesinen mysal keltirgen rektordyń aıtýynsha, túıt­kildi jańa formaııadaǵy ǵalymdardy daıarlaý arqyly sheshý qajet.

«Selekııalyq ǵalymdardy irikteý ju­mysy stýdenttik kezeńnen bastalýy tıis. Zert­teý ýnıversıtetterinde aýdıtorııa men zert­hana, egis alańy – bári bir qurylymǵa sho­ǵyrlanǵan. Iaǵnı stýdenttik kezeńnen bas­tap mamandardy ǵylymǵa tartý kerek. Ol júıe bizde joq. Sheteldik áriptester biz­ge «reforma kóp jasaısyzdar, biraq bas­qarý formasyn ózgerte bergendikten, ju­mystaryńyz nátıjeli bolmaıdy» degendi aı­tady. Iaǵnı, bizdegi ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttary bir mınıstrlikten ekinshisine aýy­sa beredi. Shet memleketterdegi ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary men joǵary oqý oryn­darynda negizgi tulǵa bizdegideı oqy­týshy emes, ǵalym. Olar bilim berý isiniń de, óndiristiń de jaı-japsaryn bes saýsaqtaı biledi. Osydan baryp ár ǵylymı joba sátti júzege asyp, bilim berý baǵdarlamalary-nyń evolıýııasy júrip jatady», – deıdi ǵalym.

 

Murat JURYNOV,  Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık:

Ǵylymdy ǵalymdar basqarýy kerek

– Keńes Odaǵy quramynda bol­ǵan ýaqytta Qazaqstan ǵa­lym­dary­nyń eńbegi kóptiń aýzynda júrdi. Táýelsizdik al­­ǵan soń otandyq ǵy­lym­nyń tirligi keri ketkendeı. Bu­ǵan ne sebep?

– Táýelsizdik alǵan jyldary biz ǵy­lymdy biraz tómendetip aldyq. Óıtkeni qarjylandyrý kúrt azaıdy. Qarjy jet­kilikti bolmasa, ǵylym alǵa baspaıtyny o bastan belgili. Kezinde Keńes Odaǵy ǵylym akademııasynyń prezıdenti A.Aleksandrov «Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi orynda Qazaqstannyń ǵylymy tur» dep aıt­qan. Ol ýaqytta Keńes Odaǵynyń ǵyly­my álem boıynsha birinshi orynda boldy. Al Odaqtyń quramyndaǵy 15 respýblı­ka­nyń arasynda úshinshi oryndy ıemdený – úlken jetistik.

Alaıda Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryndaǵy aýmaly-tókpeli kezeńde biz bul kórsetkishti joǵalttyq. Postkeńes­tik elderdiń arasynda Qazaqstan ǵylymǵa eń az qarjy bólgen memleket boldy. Tipti, kórshiles Qyrǵyz Respýblıkasynyń ózi ǵylymnyń damýyna bizge qaraǵanda kóbirek qarajat jumsady. Qarjylyq qıyndyq­tarǵa qaramastan, Armenııa ǵylym akade­mııasyn saqtap qaldy, ǵylymǵa bólinetin qarjyny jalpy ishki ónimniń 0,25 paıyzy deńgeıinde ustap turdy. Al bizde 0,12 paıyz shamasynda ǵana boldy.

Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha elimizde 2025 jylǵa deıin ǵylymǵa bólinetin qarjy jalpy ishki ónimniń 1 paıy­zyna jetpek. Bul mejege jetý úshin jyl saıyn qarjylandyrýdy birtindep ul­ǵaıtý qajet. Máselen, kelesi jyly 0,3 paıyz­ǵa, 2024 jyly 0,7 paıyzǵa jetýi ke­rek. Aqshany kezeń-kezeńimen ıgergende ǵana nátıje bolady. Bir jyl qalǵanda qar­jyny úıip-tókkennen ǵylym kóger­meıdi. Ǵylym – ınerııaly kúsh. Aıtalyq, bıyl bir tıyn bólmeı, qarjylandyrýdy toq­tatyp tastasańyz, ǵylym óziniń ınerııa­symen 2-3 jyl jyljýy múmkin. Sodan keıin toqtaıdy. Al toqtaǵan ǵy­lym­dy qaıta jyljytý úshin qyrýar qarjy, kóp kúsh kerek.

– Qarjylandyrý máselesi she­shildi delik. Kadr máselesi she? Otan­dyq ǵylymdy kógertýge ǵa­lym­darymyz qaýqarly ma?

–Táýelsiz Qazaqstan ǵylymynyń ne­gizin qalaǵan ǵalymdardyń kóbi ortamyzda áli eńbektenip júr. Olardyń shákirtteri ósip-ónip, ǵylymnyń damýyna úles qosýda. Eger olardyń jaǵdaıyn jasap, qural-jab­dyqtaryn túgendep, aspaptaryn jańalap berse, elimizdiń ǵana emes, álemniń kádesine jaraıtyn ǵylymı jańalyqtar ashýǵa qaý­qarly. Ǵylymı jańalyq degenimiz – tabıǵattyń, materıaldy álemniń adamzatqa osy ýaqytqa deıin belgisiz bolyp kelgen ja­syryn qubylystaryn, zańdylyqtaryn ashý. Ǵylymı jańalyq dep taný úshin ony álem moıyndaýy qajet. Máselen, ótken jyly meniń ǵylymı jetekshiligimmen qazaqstandyq ǵalymdar toby ǵylymı jańa­lyq ashyp, tıtannyń sýly eritindidegi buǵan deıin belgisiz bolǵan postelektro­lızdik hımııalyq erý qubylysyn anyqtady. Iaǵnı tıtandy beıstaıonarlyq toktarmen aldyn ala polıarlaǵan kezde onyń betki qabatyndaǵy qabyrshyǵy joıylyp, sonyń sal­darynan elektrodtyq áleýetiniń mól­sheri ózgergendikten, qyshqyldy eri­tindi­lerde hımııalyq turǵyda erip ketedi.  Bul – osy ýaqytqa deıin adamzatqa beımálim bolyp kelgen qubylys, sonymen qatar hı­mııa salasy boıynsha Qazaqstanda ashylǵan tuńǵysh ǵylymı jańalyq. Eńbegimizdi áýeli halyqaralyq ǵylymı akademııaǵa jiberdik. Olar sol salada jumys isteıtin dúnıe júzindegi barlyq ǵylymı ortalyqtarǵa joldap, pikir bildirýlerin, baǵa berýlerin ótindi. Ár eldiń ǵalymdary pikir bildirip, mun­daı qubylysty buryn-sońdy eshkim anyqtamaǵanyn aıtqan soń ǵana jumysy­myzdy ǵylymı jańalyq dep taný týraly sheshim shyǵaryldy. Bul qazaqstandyq ǵy­lymnyń qarjylyq qıyndyqtarǵa qara­mas­tan alǵa jyljyp jatqanyn kórsetedi.

– Bıyldan bastap Ulttyq ǵy­lymı keńestiń múshelerin irikteý ta­­laptary kúsheıtildi. Sizdińshe, bul organnan kimderge oryn berilýi kerek?

– Qarajatty ǵylymnan habary bar adamdar bólýi kerek. Ulttyq ǵylymı keńes quramynyń jartysy – bıznesmender. Ǵy­lymnyń ne ekenin bilmeıtin adamdar ǵa­lymdardyń eńbegine qalaı sarapshy bola alady? Ǵylymı jańalyqtyń taǵdyryn sol salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken ma­mandar sheshýi qajet. Ulttyq keńes qura­myna joǵary oqý oryndarynda dáris oqyp júrgen professorlardy, akademıkterdi, bir ǵana salamen shektelmeı, ǵylymmen keń aýqymda aınalysyp júrgen ǵalymdardy tart­ý kerek. Máselen, hımııanyń on salasy bar. Onyń tek bireýin indete zerttep júrgen ǵa­lym basqa salalardyń jańalyǵyn bil­meıdi.

Taǵy bir aıta keterligi, burynyraqta qoldanysta bolǵan Hırsh ındeksine súıenýdi toqtatý kerek. Bul kórsetkish fı­zıka teorııasymen, matematıkamen shu­ǵyldanatyn ǵalymdarǵa qolaıly, al hımııa, bıologııa, tehnıkalyq salalarǵa tipti saı kelmeıdi. Hırsh ındeksi –absolıýt­ti kórsetkish emes. Máselen, siz «bes jyldan keıin Aral teńizi Kaspıı teńizine qosylyp ketedi» dep jazdyńyz delik. Sizge jurttyń bári «bul qaıdan shyqqan ıdeıa, qandaı esepke súıendiń, munyń aqylǵa syımaıdy» dep jaza bastaıdy. Sizdi aqymaq, esalań dep ataýy múmkin, biraq sizge Hırsh ındeksiniń joǵary bolýy, ıaǵnı jurttyń aýzyna kó­birek iliný mańyzdy. Eýropa elderi úsh jyldan beri ǵalymdardyń eńbegin baǵa­laýdyń bul ádisinen túbegeıli bas tartty. Al Qazaqstan áli kúnge deıin qoldanyp keledi. Álem ǵalymdary bul qazaqstandyq­tarǵa ne bolǵan dep kúletin shyǵar.

Ideıadan bastalyp, teorııamen jal­ǵasqan, tájirıbemen ushtasyp, ón­diriske engizilgen jaǵdaıda ǵana ǵylymı izdenisterdiń máni bolady. Ǵylymdy ǵa­lymdar basqarýy qajet. Buryn Ulttyq ǵylym akademııasy basqaratyn. Qazir bizdi shettetip tastady. Memlekettik organ emes, qoǵamdyq birlestik boldyq. Bizden basqa TMD elderiniń barlyǵynda ǵylym akade­mııa­sy memlekettik organ. Ǵylymǵa qatysty máselelerdiń bárin sol organ sheshedi.

Ǵylym salasyn jemqorlyq dendegeni de jasyryn emes. Jemqorlyq joıylýy úshin ǵylymı-zertteý ınstı­týt­tarynyń basshylaryn sol ınstıtýttardyń ujymy jabyq daýys berý arqyly saılaýy qajet. Keńes ókimeti kezinde Ulttyq ǵylym akademııasynyń dırektorlaryn akademııa­nyń jınalysynda saılaıtyn. 200-ge jýyq adam daýys beretin. Qazirgideı kóldeneń kók attyny taǵaıyndaý degen bolmaýshy edi.

– Budan bylaı granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjy­landyrý 3 jylda bir ret emes, jyl saıyn júrgiziletin boldy. Qarjy ǵy­lymnyń qaı salalaryna kóbi­rek bólinýi qajet?

– Eń áýeli hımııa ónerkásibi salasyndaǵy ǵy­lymı izdenisterdi qarjylandyrýdy arttyrý kerek. Munaı óndirisi, rýdalardan me­tall bólip alý – munyń bári hımııa. Ekin­shiden, metallýrgııa salasynan aqsha aıamaý qajet. Bizde 6 metallýrgııa zaýyty bar. Sol zaýyttardyń qyzmetin ǵylymı izdenis­ter­men súıemeldese, ǵalymdardyń ashqan jańa­lyǵyn óndiriske engizse, otandyq me­tallýrgııanyń jumysy jandana túseri anyq. Úshinshiden, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdaryn qarjylandyrýǵa basa kóńil bólgen jón. Agronomııa, zootehnıka, agro­hımııa, tuqymtaný, ósimdik ósirý – bul sa­lalar­dyń qaı-qaısysy da túptep kelgende el ekonomıkasynyń damýyna serpin bereri sózsiz.

 

 

Sońǵy jańalyqtar