4 Maýsym, 19:38 547 0 Qoǵam Anar LEPESOVA

Shana shańyraǵynyń shyraqshysy

Seksenniń seńgirine shyqqan Baltabaı Kábırauly – Baıanaýyl aýdany Jarylǵap aýylynyń baıyrǵy turǵyny. «Men» degen minezden ada, sózge sarańdyǵynan da shyǵar, Baltabaı qarııanyń tek tarıhy men keýdesindegi qazynadan bylaıǵy kópshilik beıhabar.

Shanadan Mustafa, Qurman­baı, Turǵynbaı, Júrgin­baı, Nur­­shekeı atty bes ul týsa, Ju­mat – Turǵynbaıdyń balasy da, Baltabaı Kábırauly – Shana­nyń kenjesi Nurshekeıdiń nemeresi. Atanyń shańyraǵy – sonaý Almaty, Túrkistan, Qarqaraly­dan Shanınnen taraǵan urpaq­tardyń izdep kelip, at baılaıtyn túpqazyǵy.

Baltabaı atanyń ákesi Kábıra Uly Otan soǵysynan oral­maǵan. Áskerı málimetter bazasynan qarap, 1902 jyly týǵan Kábıra Nurshekeıulynyń soǵysqa deıin poshtada qyzmet etkenin, 1942 jylǵy 28 jeltoq­sanǵa deıin 44-shi zapastaǵy atqyshtar polkiniń 2-marshtyq pýlemet rotasynda bolǵanyn bildik. Ǵalamtorda «Ortaazııalyq áskerı okrýg 3-atqyshtar brı­ga­da­synyń quramynda bol­ǵan 44-zapastaǵy polktiń dıs­lo­ka­ııa núktesi Qaz KSR Pet­ropavl qalasy boldy» degen aqparat kezdesti... Kishkentaı kúninde ákesinen Orlov jaqtan hat, odan soń qara qaǵaz kelgeni Baltabaı atanyń emis-emis esinde. Biz tapqan taǵy bir qyzyq sáıkestik: Baltabaı ata turatyn Kúrkeli aýyldyq okrýginen shyqqan, soǵystan bir aıaqpen oralǵan Ábdı ata da osy 44-za­pas­taǵy pýle­met polki qura­myn­da bolypty.

Jer-sýdyń atyn tarıhtyń haty desek, Kúrkeli mańynda Shana babamyz ben onyń aınalasyna qatysty Shana qystaýy, Altybaı degen jer ataýlary bar. Shana qystaýy buryn Qara­tal atanǵan, keıin Qaraǵan­dy oblysynyń aýmaǵyna ótken jer bolsa, Altybaı eldi mekeni Jumat­tyń naǵashysynyń esimimen atalyp ketken. El tarıhynan syr shertetin kóne ataýlardy keıingige jetkizýshiniń biri de biregeıi – osy Baltabaı atamyz. Ol jóninde Jarylǵap aýyly­nyń týmasy, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıver­sı­tetiniń aǵa oqytýshysy Ernar Keıkın de pikir bildirdi.

– Baltabaı ata – elge tamyrymen baılanǵan, shetke shyǵa qoımaǵan adam. Aýylymyzdyń azamattary negizinen tehnıkaǵa áýes bolsa, Baltabaı ata shopan taıaǵyn ustaýymen erekshelendi. Quımaqulaqtyq qasıetke ıe. Keýdesi Jarylǵap aýylyndaǵy jer-sý ataýlarynyń enıklopedııasy deýge bolady. Atanyń biletinderin aýylda eshkim bilmeıdi. Minezi tuıyqtyǵynan bolar, jer ataýlarynyń tarıhyn áńgimelep, nasıhattaı qoı­maı­dy. Byltyr baryp atamyz­dyń osy salada biletinderin ózime qotaryp aldym. Jarylǵap aýylynyń jer-sý ataýlary týraly jazyp jatqan kitabymdaǵy málimetterdiń 60-70 paıyzy – osi kisiden estigenim. 80-jyldary Qarajardan Jumat Shanın aýylyna jol tartqanda Baltabaı ata aqysyn ózi berip jer qazdyryp, Jarylǵap aýylyna burylysta mal sýarý úshin sýdy bógeıtin toǵan jasatqan eken. Sol jerdi kitabyma Baltabaı toǵany dep engizýdemin. Sondaı-aq Baltabaı balaǵany degen de jer bar, osy kisiniń qoı baqqan jaılaýy, – dedi Ernar.

1992 jyly Jumat Shanın­niń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı, qazirgi Kúrkeli aýylynyń ornyndaǵy Iýjnyı keńshary­nyń ataýy Jumat Shanın aýyly bolyp ózgergen edi. Sol jyly aýylda shaǵyn mýzeı ashylyp, Baltabaı ata sol mýzeıge biregeı jádiger – Jumattyń túıe júni­nen toqylǵan shekpenin qosty.

Ókinishke qaraı, keıin sol mýzeı taratylyp, shekpen Balta­baı atanikine qaıtyp keldi. Keıin, tipti Jumat Shanın aýy­ly­­nyń ataýy Qapar aýyly bolyp ózgerip shyǵa keldi. Bertin osy shekpendi Baltabaı atanyń qyzy Pákızatqa úıdegi júk ara­sy­nan tapqyzyp, joǵalyp ket­pe­g­e­nine kóz jetkizgen soń, «Qazaq ádebıeti» gazetinde (15.09.2017 j.) «Shanınniń shekpeni tabyldy» dep súıinshilep maqa­la da jazǵanbyz.  Ol týraly Balta­baı ata: «Atamyz Nurshekeı – Shananyń bes ulynyń kenjesi. Al shekpendi Mustafanyń (ol da Shananyń uly) balasy Beısenbaı marqum Jumattiki dep maǵan bergen», – dep syr shertken.

2017 jyly Kúrkelide Jumat Shanınniń 125 jyldyǵy toılanyp, Baltabaı atanyń shańyra­ǵynda Shanadan taraǵan urpaq­tar bas qosty. Sol joly Jumat­tyń inisi Ákishtiń Qasymhanynan týǵan Janat apaı men Bolat aǵany kórip, teatr ártisi bolǵan Raıhan Qasymhanqyzymen tildesken edim. Bolat aǵamen birge mereıtoı aıasynda S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetinde uıymdasty­ryl­ǵan «Teatr. Mádenıet. Rýhanııat. Qazirgi zaman» atty respýb­lı­kalyq ǵylymı-tájirıbelik kon­ferenııaǵa qatysý múmkin­di­gine ıe boldym. Sonymen qatar toıda Qurmanbaıdyń nemeresi Raýshan Shanına men jubaıy, Shana shańyraǵynyń tarıhyna jetik Saǵynbaı Syzdyqovpen, Qalamqas Temirjanqyzy Qur­man­baı nemeresimen tanys-bilis boldym.

Jumat Shanın esimi óz aýylyna qaıtarylsyn dep óz basym ár jyldary respýblıkalyq jáne jergilikti basylymdarda on­nan asa maqala men hat ja­zyp­­­pyn. Birnesheýin atap óteıin: «Tórt ataýy bar aýyl taǵdyryn kim sheshedi?» («Alash aınasy, 08.11.2011), «Jerlesteri Shanınnen nege jerinip otyr?» («Egemen Qa­zaqstan», 17.04.2014), «Kúrkeli jas­tary Jumat Shanın ataýyn qoldaıdy!» («Alash aınasy, 11.10.2016), «Shana qystaýynan Jumat Shanın aýylyna deıin» (Jumat Shanınniń 125 jyldy­ǵy­na arnalǵan «Teatr. Mádenıet. Rýhanııat. Qazirgi zaman» jınaǵy, 2017). Osy maqalalardy ázirleý barysynda únemi Baltabaı ata syndy kónekózderge júgingeni­miz haq. Aıta keterligi, bul maqa­la­larda aýyl ataýy ǵana emes, Jumat Shanınge arnap mýzeı uıymdastyrý máselesi de udaıy tilge tıek etilip keldi. Taǵy bir maqalamyz «Shanınniń shekpeni nemeresine tabystaldy» degen ataý­men 2017 jylǵy 28 qyr­kúıek­te «Alash aınasynda» jarııalandy.

Sol jyly Bolat Shanın Ju­mat­­tyń shekpenin Baltabaı ata­dan ótinip surap, Almatyǵa alyp ketken edi. Taǵdyrdyń jazýymen Jarylǵap aýylynda talaı jyl saqtalǵan dúnıeniń Alataý bókterine attanǵanyna ishimiz ashydy, árıne. Biraq shekpendi osy ýaqyt ishinde bul jaqta esh­kim­niń kerek qylmaǵanyna, áli kúnge deıin Jumat Shanınge ar­nalyp osyndaı jádigerler oryn tabatyn bir mýzeıdiń ashyl­­maǵanyna Bolat aǵamyz kiná­li emes.

Búginde mýzeı máselesine bas qatyryp jatqan adamdy baıqa­ma­dyq. Al ázirge bizdiń Shana sh­a­­ńy­raǵyna sálem berip, kóne­niń shyraqshysy Baltabaı Kábı­ra­­uly­nan shejire tyńdaýǵa múm­kindigimiz bar...

 

Janargúl QADYROVA,

Pavlodar oblysy

Baıanaýyl aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar