28 Mamyr, 11:04 7382 0 Atajurt Túrkistan Gazeti

Amerıkalyqtar asyrap alǵan qazaq balasy: Aǵa, seni saǵyndym!

Taǵdyrdyń jazýymen 1 jasynda muhıt asyp ketken Marat esimdi qazaq balasy qazir 19 jastaǵy bozbala. Ony amerıkalyq Donald pen Djınnı esimdi erli-zaıyptylar Óskemendegi balalar úıinen asyrap alǵan. AQSh-ta Maratqa Teodor Ýoltan degen esim bergen. Qazaqstanda ómirge kelgendegi tolyq aty-jóni – Marat Toqtaruly Orazǵalıev eken. Jýyqta Marat elde qalǵan jaqyndaryn izdep áleýmettik jelide jazba qaldyrǵan bolatyn. Ol jazba búkil ınternetti kezip, qazaqstandyqtar jappaı Marattyń týystaryn izdep ketken. Qarǵa tamyrly qazaq emespiz be, Marattyń Shyǵys Qazaqstanda turatyn aǵasy da tabyldy. Biz jaqyndaryn izdegen bozbalanyń ózine habarlasyp, bul oqıǵa jaıly az-kem aǵylshyn tilinde (qazaqsha bilmeıdi, oryssha sanaýly ǵana sóz biledi – red.) áńgimelestik.

 – Teodor, aldymen ózińdi, sosyn otba­syńdy oqyrman qaýymǵa tanys­ty­ra otyrsań...

– Esimim – Teodor Ýolton. 2001 jyly Qazaqstandaǵy Óskemen qalasynda dúnıege kelgenmin. Týǵanda berilgen esim – Marat Toqtaruly Orazǵalıev. Bir jasqa tolǵa­nymda Óskemendegi jetimder úıinen ame­rıkalyq otbasy asyrap alǵan. Otba­synda bes adambyz. Ákem – amerıka­lyq, esimi – Donald. Áskerı sala qyzmetkeri. Anam – jartylaı japondyq, jartylaı amerı­ka­lyq, esimi – Djınnı. Áleýmettik qyzmetker bolyp eńbek etedi. Qatelespesem, ekeýi de 53 jasta ǵoı deımin. Olar menimen qatar, sol jetimder úıine tapsyrylǵan taǵy bir balany ıaǵnı qazirgi tańda ápkem atanyp júrgen Sara esimdi qyz balany da óz qam­qorlyǵyna alǵan. Sara menen úsh jas úlken. Qazirgi tańda kolledj stýdenti. Otbasymyzda Sara ekeýmizden bólek, ata-anamnyń Hanna esimdi týǵan qyzdary bar. Ol qazir on alty jasta, orta mektepte oqıdy.

– Bilýimshe, óziń AQSh-taǵy Flo­rıda shtatyna qarasty Pensakola qala­synyń jergilikti kolledjinde bıologııa salasy boıynsha bilim alyp jatyr ekensiń?

– Bastapqyda bıologııa ǵylymyn tańdaǵanmyn. Keıinnen bul salany túsiný qıynǵa tústi, sóıtip oqýymdy aýystyryp, qazir bıznes júrgizý jáne qytaı tilin oqýdamyn.

– Ádette bala asyrap alatyn amerı­ka­lyqtar onyń asyrandy ekenin bala kúninen jasyrmaı, búge-shúgesine deıin aıtyp, tipti týǵan ata-anasyn izdes­tirýge bar kúsh-jigerin salyp jata­dy. Seniń de ata-anań osyndaı bastama kótergen bolar?

–Iá, munda bala asyrandy ekenin bala kezinen biledi. Men de kishkene kezimnen bildim. Anam da, ákem de – óte ashyq ári meıirban kisiler. Eshqaısymyzdy bólip-jarmaıdy, barlyǵymyzǵa birdeı alań­daıdy. Asyrandy ekenimdi bilsem de, bastapqyda onsha mán bermedim. Sosyn ata-anam 2008 jyly týǵan áke-sheshemdi izdes­tire bastaǵany emis-emis esimde qa­lypty. Sol kezde buǵan kishkene qyzyq­qa­nym bar, biraq bul isti ármen qaraı jalǵastyryp áketpedik. Sebebi men kishkentaı boldym.

–2008 jyly jasyń nebári jetide bolǵandyqtan, izdestirý isine asa mán bermeıtiniń túsinikti jaıt. Al eseıe kele naqty qaı kezde bul izdestirýdi jal­ǵastyrý kerek ekenin túsindiń? Bil­gim kelip turǵany, ata-anańnyń kóme­gin­siz, izdeýdi óziń bastap ketýge ne túrtki boldy?

– Naǵyz qyzyǵýshylyǵymnyń oıanýyna sebepker bolǵan jaıt – qazaqstandyq rejısser Qanat Beısekeevtiń asyrandy balalar týraly túsirgen derekti fılmi. Bul fılmdi onyń Youtube platfor­ma­syn­daǵy paraqshasynan kezdeısoq kórip qaldym. Onyń ústine, mundaǵy keıip­ker­ler­diń birnesheýin tanımyn. Qashan kórge­nimdi umytyp otyrmyn, desek te osy fılm­nen soń, týǵan otbasym, Qazaqstan týraly tanyp-bilýge qushtarlyǵym arta tústi.

– Al bul derekti fılmdi kórgenge deıin Qazaqstan týraly ne biletin ediń?

– Qazaqstan kóptegen jyl boıy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵanyn biletin­min. Sonymen qatar el turǵyndary qazaq jáne orys tilinde sóıleıtinin ári musyl­man dinin ustanatyn memleket ekenin bildim. Sondaı-aq aýmaǵy álem boıynsha toǵyzynshy orynda ekeninen habardarmyn. Aıta keterligi, Facebook jelisine qaldyrǵan jazbamnan soń, dos qataryna qosylyp jatqan qazaqstan­dyq­tardyń qarasy kóp. Bireý «Gennadıı Golovkındi tanısyń ba?» dep jazypty. Shyny kerek, ol kisi týraly eshteńe bilmeıdi ekenmin. Meniń biletinim – Dımash Qudaıbergen. Sebebi ony Ame­rı­kada kópshiligi tanıdy, tyńdaıdy, aıtyp júredi. Alǵash ret onyń qazaq ekenin esti­genimde qatty qýandym. Qazaq bala­synyń kúlli álemdi ózine qaratyp, nazar aýdart­qa­nyna maqtanamyn! Aıtpaq­shy, shyqqan tegim men atajurtqa degen qyzyǵýshy­ly­ǵymnyń oıanýyna joǵaryda aıtyp ótken derekti fılm birinshi sebep bolsa, ekinshi sebep – osy Dımash. Onyń ómirin, ónerin tanı túsken saıyn, Qazaqstan týraly kóp bilgim keldi. Áleýmettik jeliden Qazaq­stanǵa qatysy bar paraqsha taýyp aldym da, álgi jazbamdy jarııaladym.

– Facebook jelisindegi Kazakh American Association tobynyń paraq­sha­syna qaldyrǵan sol jazbańa oralsaq. Bul jazbada óziń týraly qys­qa­sha málimetpen qatar, birneshe sýretti qosa júktepsiń. Osy sýret­terdiń tarıhy týraly aıta otyr­sań? Bul sýretter sende qaıdan júr?

– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, 2008 jyly ata-anam izdestirýdi bastaǵan. Keıin­nen tıesili mekeme bizge osy sýretterdi tapsyrdy. Sol sýretterdiń birinde meniń ápkem jáne aǵam dep jazylǵan. Sóıtip, aǵammen qosa, ápkem de bar eken dep, ekeýi­ne birdeı izdeý saldym. Belgili bolǵan­daı, meniń tek bir ǵana baýyrym bar eken, al sýrettegilerdiń qalǵany týysqandarym eken. Sózdiń shyny kerek, sol jazbam osynshalyqty rezonans týdyrady dep esh oılamadym. Kádimgi jaı habarlama sekildi júkteı saldym. Bireý kómekteser-kómek­tes­pes, desek te kópshiligi menimen sharýasy bolmaıtyn shyǵar dep oıladym. Júktege­nim sol-aq, pikir bildirýshiler men jeke habar­lama jiberýshiler kóbeıip ketti. Erekshe qoldaýǵa ıe boldym. Shynymdy aıtsam, qazaqtar  ashyq, meıirimdi eken. Bala kezde ózge ult ekenińdi bilseń de, baıybyna baryp túsine bermeısiń ǵoı. Qazir barlyq jaıtty eskere otyra, qazaq ultynan taraıtynymdy erekshe maqtan tutamyn!

– Sol jazbanyń astyna qazaq dosta­ryń joq ekenin, aldaǵy ýaqytta qazaqtarmen baılanysta bolǵyń keletini týraly pikir qaldyrypsyń. Baı­qaǵanymdaı, sońǵy bir aptada qazaq dostaryńnyń qatary kóbeıgen sekildi...

– Iá, sodan keıin dostyq nıetin bil­dirip jatqandar kóp. Áli de jazýda, qoldaý bil­d­irýde, elge shaqyrýda. Arasynda Qazaq­stan jáne eldiń mádenıeti týraly kóp aqparat jiberýde. Amerıkada turatyn qazaqtar da habarlasty. Aıtpaqshy, qazaq dosym joq degenimde Qazaqstannan degendi meń­zegen edim. Sebebi Amerıkadaǵy eń ja­qyn dosym da qazaq. Sáıkestikti qara­ńyz, menimen bir qalada, sonyń ishinde kórshiles aýdanda turatyn ony da meni asyrap alǵan jetimder úıinen osy elge ákelipti. Sol sebepti ekeýimizge ortaq dúnıe barshylyq. Aınymas dospyz qazir. Bilýimshe, ol da men sekildi óziniń baýyryn taýyp alǵan sekildi.

– Endigi kezekte óz baýyryń Rústem­di sóz etsek. Sol jazbańnan keıin ara­da bir kún óter-ótpes ýaqytta ta­byl­ǵan Rústem jaýap qatqanda qandaı kúıde boldyń?

– Bastapqyda qatty tańǵaldym. Sebebi tez tabyldy. 18 mamyr kúni jazba qal­dyr­dym. Ertesi 19 mamyr tańerteń uıqydan tur­sam, aǵam baılanysqa shyǵyp tur. Odan bólek, jan-jaqtan habarlama tolassyz kelýde. «Bulaı múmkin be?» dep lezde tabylǵanyna tańǵalyp, bastapqyda aǵam ekenine senbegenim bar. Desek te, sýretten baıqasańyz, aǵam ekenin túrimiz-aq aıtyp tur. Uqsaımyz. Keıinnen mátindik habar­lama arqyly jazysqanda qýany­shym­da shek bolmady. Qatty qýandym. Desek te, birden emin-erkin sóılesip kete qoımadyq. Jartylaı sózdik arqyly, jartylaı oryssha sóılestik.

– Orys tilin qaıdan bilesiń?

– Kolledjde orys tilin úıretetin sabaq bar. Sodan úırengenmin. Tutas sóılemdi toly­ǵymen túsine alamyn dep aıta almaı­myn. Degenmen aǵamnyń keıbir qysqartyp jazǵanyn sózdikke júginbeı-aq túsinip otyrdym.

– Taǵy da sol jazbańnyń astyna anań­dy izdestirip, anańmen aty-jóni bir ári uqsaıdy-aý degen kisilerdiń sý­re­­tin jibergen jeli qoldanýshy­la­ryna «Ókinishke qaraı, izdestirý bary­syn­da ol kisiniń ómirden qaıtqanyn bildik. Desek te, kómegińizge myń alǵys» dep jaýap qaıtarypsyń. Al ákeń týraly qandaı málimet bilesiń?

– Anam Janardyń qaıtys bolǵanyn amerıkalyq ata-anam baıaǵyda aıtqan-tyn. Al ákem Toqtarbektiń de qaıtys bolǵanyn jýyr­da, aǵam tabylǵan soń bildim. Oǵan deıin ol kisi týraly esh aqparat bilmeı­tin­min.

– Aǵańmen hat-habar almasqanda Óske­mende qalǵan ol ómiriniń ary qaraı qalaı órbigeni týraly aıtty ma?

– Iá, ekeýimiz ómirimiz týraly jazys­tyq. Qazirgi tańda Shyǵys Qazaqstan obly­sy Kúrshim aýdanynda turady eken. Jasy 21-de. Ózin sol jaqtaǵy keremet bir otbasy asyrap alǵanyn aıtty. Jetinshi synypta oqyp júrgeninde meniń bar ekenimdi bilipti. Sonymen qatar qazirgi tańda meshitte ju­mys isteıtinin bilemin. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Qazaqstan musylman el ekenin bilemin. Desek te, meshit jáne aǵamnyń jumysyna qatysty eshteńe bilmeımin. Múmkin aǵammen kezdesken kezde bul týrasynda keńinen surap alarmyn. Qazirgi pandemııaǵa baılanysty osy jazda oǵan barýǵa jol joq ekenin jaqsy túsinemin, desek te aldaǵy  jyly  saıahattap barýdy josparlap otyrmyn. Azdap qobaljý bar.

– Sózińe qarasam, mátindik habar­la­ma arqyly sóılesip júrgenińe onsha rıza emes sekildisiń. Telefon nemese beıneqońyraý shalǵyń kelip júr me?

– Týǵan aǵańmen durys túsinise alma­ǵan­dyqtan kóńilimniń kishkene túsetini ras. Saǵattap turyp sóıleskim keledi, jaqyn­nan tanyǵym keledi, esh kedergisiz  bir-birimizdi túsinip, jaqyn tartsaq deımin. Qazir meni alańdatyp turǵany osy. Desek te, bir kúni qazaqsha jáne oryssha erkin sóıleıtinimdi bilemin. Ol da shet tilin úırenip alar. Aıtpaqshy, qazaq tilinde  tyńdadym. Túsingenim, muny ıgerý qıynǵa soǵatyn sekildi. Sebebi bir qaraǵanǵa kúrdeli til sekildi kórindi. Keler jyly Qazaqstanǵa barǵanǵa deıin qansha qıyn bolsa da, biraz sózder jattap alarmyn.

– Asyrap alǵan ata-anań baýy­ryń­dy tapqanyńdy qalaı qabyldady?

– Ol kisilermen birge turatyndyqtan, olar bar­lyǵyn estip, kórip, bilip júrdi. Sosyn aǵam tabylǵanda ekeýine: «Ana, áke, qarańyzdar, baýyrym­dy taptym!» dep sýretin kór­set­tim. Olar da men sekildi qatty qýandy. Onyń ústine bul isti 2008 jyly ózderi bastaǵan edi. Qýanbaýy múmkin emes. Olar da aǵamnyń ómirine alańdaıdy.

– Qazaqstanǵa kelip, aǵań­men qaýyshýdan bó­lek, alǵa qandaı jos­par qurýdasyń?

– Kolledj bitirgen soń bıznes salasynda, sonyń ishinde tehnologııa bıznesi boıynsha jumys istegim keledi. Bálkim, halyqa­ralyq kompanııalarda qyzmet etermin. Qazirgi tańda Amerıkada Azııa mádenıeti keń taraǵan, adamdy qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Aldaǵy ýaqytta orys, qazaq tilimen qatar, qytaı, káris tilin úırenip, sol boıynsha eńbek etýge qatty qyzyǵamyn. Negizi, armanym kóp.

– Aıtpaqshy, Facebook-tegi jeke pro­fılińde týǵan qalań retinde Nur-Sul­tan qalasyn belgilep qoıypsyń. Demek, keler jyly Óskemennen keıin Nur-Sultanǵa jol tartý oıyńda bar ǵoı?

– Baıqap qoıdyńyz ba?!(kúlip). Negizin­de bastapqyda profılime Óskemendi belgi­lep qoıǵanmyn. Sosyn Nur-Sultanǵa aýys­tyrdym. Mundaǵy maqsat – Qazaq­stan­nan kóp dos tabý. Jańylyspappyn, sodan keıin kóp dos taptym. Álbette, jolaı Nur-Sultanǵa soqqym keledi. Nur-Sultan týraly sońǵy ýaqytta kóp nárse bildim. Atap aıtsam, byltyr ataýy aýysqanyn, Nur-Sultan eldiń birinshi astanasy emes ekenin, qalanyń arhıtektýrasy zamanaýı stılde salynǵanyn bildim.

– Al týǵan jeriń Óskemen qalasy týraly ne bildiń?

–Internetten qala sýretterin arnaıy izdegenmin. Baıqaǵanym, Óskemen Nur-Sultan nemese Almaty sekildi zamanaýı emes, ózindik kolorıti bar qala sekildi. Sosyn munda qazaqtildi ortamen qatar, oryssha sóıleıtinder kóp turatyny týraly oqydym. Sońǵy aptada kóptegen kisi áleýmettik jeli arqyly Óskemenniń men kórmegen sýretterin jiberip jatyr. Rasymen ádemi qala eken!

– Sol Óskemennen senimen birge asyrap alynǵan Sara ápkeń óz ata-anasyn izdeýge qyzyǵýshylyq tanytyp jatqan joq pa?

– Sarada mendegideı úlken qyzyǵý­shy­lyq joq. Onyń ústine, onyń otbasy týraly kóp aqparat ta joq. Sodan keıin de bolar, ol onsha qyzyqpaıdy. Degenmen meniń hıkaıamdy kórip, estip júrgen ol bir kúni qyzyǵatyny anyq dep oılaımyn.

– Aǵań Rústemge ne aıtar ediń?

– «Aǵa, seni qatty saǵynamyn. Budan keıin ekeýmiz eshqashan ajyrap, eki jaqqa bólinip ketpesek eken deımin. Meıli, tildi jóndi bilmesek te, meıli álem­niń ár buryshynda júrsek te, ara­qatynasymyz endi úzilmesin! Barly­ǵy keremet bolady dep senemin! Meni kút!» degim keledi.

 

Suhbattasqan

Álııa TILEÝJANQYZY

Sońǵy jańalyqtar