21 Mamyr, 18:22 284 0 Rýhanııat Túrkistan Gazeti

Qazaqtyń muńyn tilin bilseń ǵana túsinesiń

Keıde ashý-yzaǵa erik berip, elimizde ómir súretin ózge ult ókilderi týraly artyq sóılep qoıatynymyz bar-aý. Olardyń keıbireýi qazaq­qa degen aram pıǵylyn jasyrmaı, ashyp aıtatyny bar, ondaı kezde amal qan­sha, sen de qatty ketesiń. Qazaqtyń jerinde ómir súrip júrip, qazaqtyń na­nyn jep, sýyn iship júrip qalaısha solaı oılaıdy dep renjısiń.

Degenmen jurttyń bári birdeı emes, eli­mizde nıeti túzý, peıili aq orys­tar da, ká­­­rister de, nemister de, basqalar da jetki­lik­ti. Ol aınalaıyndarǵa aıtarymyz, tek al­ǵys qoı.

Mysaly... men bul jerde Gerold Bel­ger sııaq­ty jany qazaq bolyp ket­ken belgili tul­ǵalar týraly sóz qozǵamaq emes­pin. Me­niń aıtpaǵym, osy qazir aramyz­da júrgen dos­tar týraly.

Túrkistandyq Maksım Rojın atty shyq­qan tegi slavıandyq jigittiń qa­zaq­shasyna, onyń aıtqan sózine qalaı rıza bol­maısyń?! Ol áleýmettik jelide «Qazaq­tyń shynaıy muńyn qazaq tilin bilseń ǵana túsinesiń» dep jazypty qazaq tilinde. Rasyn­da qazaqtyń tilin bilmeı, qazaqtyń dú­nıe­tanymyn taný múmkin emes. Tildiń etı­mologııasyna boılaǵan saıyn, ult tarıhy, minezi, tanymy aıqyndala beredi. Al dú­nıetanymdary eki basqa eki adam arasyn mu­hıt bólip jatqan eki aral sııaqty, birine biri jaqyn jýysa almaıdy.

Ózbekstanda týyp-ósken Vladıslav Ten degen káris azamattyń da adam­shy­lyq qasıetine tánti boldym. «Qa­zaq­standa bárimiz, qaı ult bolsaq ta, qazaq bolýy­myz kerek. ...Qazaq tilin úırenip alsaq boldy. Eshqandaı ult ıa til prınıpi boıynsha bir-birimizdi bólýimizge eshqandaı sebep te tabylmaıdy» dep, ol da áleýmettik jelige qazaqsha jazypty. Aınalaıyn Maksımjan, aınalaıyn Vladıjan, ózderiń kún saıyn taban tirep júrgen jerdi, sol jerdiń ıesi – qazaqty qurmet tutqandaryń ǵoı bul. Men solaı túsinemin. Al ózin qurmet tutqan adam­dy qazaq tipti han kóteretinin bilesiń­der ǵoı.

Baıqap otyrsam, bular qazaǵy kóp jer­diń azamattary, ońtústiktiń tár­bıe­sin kórgen jigitter. Qazaqtyń qazaqpen qazaqsha ǵana sóılesetinin kózin ashqaly kórip kele jatqandar. Al qazaq pen qazaq qa­zaqsha sóılespeı, ózara oryssha sóı­le­setin soltústikte bar ma eken osyndaı ji­git­ter? Bilmeımin, bar bolsa da biren-saran shyǵar.

Demek, tilimizdi qadirleý ózimizden bas­talýy kerek, áýeli ózimiz sóıle­meı ózgeni qalaı kinálaısyń? «Óziń dıýanasyń, kimge pir bolasyń?» degen sóz bar emes pe? Eger biz, qazaqtar, bárimiz esh­kim­ge jaltaqtamaı ózara qazaqsha sóılesek, bas­qalar da osy tilde eriksiz sóıleı bastamaı ma? Ózimiz degende, qazaq tiline degen qur­met eń áýeli memleket basyndaǵy bas­shy­lyqtan bastalýy kerek. Sol sebepti ha­lyq memleket tarapynan tegeýrindi talap kútedi. «...Orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen Qazaqstan Kons­tıtýııasyndaǵy tarmaqtyń táýelsiz Qa­zaqstan úshin qajetsiz ekenin orys dos­tary­myz da qazir jaqsy túsinedi. Ras, toq­sanynshy jyldary el tynyshtyǵy úshin bul tarmaq qajet bolsa bolǵan shyǵar, al qa­zir bul tarmaqtyń paıdasynan zııany kóp.

Qaı ult bolsa da, ol qaı jerde tursa da qarapaıym adamdar jazyqty emes, bárin búldiretin pıǵyly jaman saıasatkerler. Bizdegi keıbir táp-táýir orys­tardyń Qyrym referendýmy sııaqty saıası áńgimege eligip júrgeni de solardyń nasıhaty.

Bul ózi taýsylmaıtyn taqyryp. Son­dyqtan ony qoıa turyp, ulty basqa bolsa da qazaqtyń tilin óz tilindeı qurmet tutatyn azamattar týraly aıtpaqpyn.

TOLIK

Birde kóligimniń dóńgelegin aýystyrý úshin úıge jaqyn jerdegi tehnıka jóndeý ortalyǵyna bardym. Qazaqsha sóı­lep qarsy alǵan qaratory jigit yldym-jyl­dym qımyldap jumysqa kiristi de ketti.

– Atyń kim? – deımin ǵoı qarap turmaı.

– Tolık.

– Qoı, Tolıgi nesi, Tólepbergen shyǵar­syń, – deımin, Tolık degenin jaqtyrmaı.

– Shyn aıtam, atym Anatolıı.

– Onda Týý týraly kýálik alǵanda solaı j­azyp jibergen boldy ǵoı, – dep ázildedim, – kýálik jazyp beretin jerde otyrǵandar qa­zaqtyń talaı balasyna solaı orystyń atyn qoıyp jibergen ǵoı.

– Men qazaq emespin, nemispin, – dedi ol osy­ny aıtqanda aqsııa kúlip. – Aıagózdiń ne­misimin.

Meıli nemis bolsa bolsyn, qazaqsha mú­dir­meı turǵan Tolıkti inim sııaqty jaqsy kó­rip kettim. Odan keıin de onyń sheberhanasyna birneshe márte soqtym. Taǵy bir barǵanda oǵan qundy qaǵaz – akııa men oblıgaııanyń paıdasy týraly aıttym.

– Aqshańdy qundy qaǵazben jına, kerek bolsa kómektesem. Men qundy qaǵazdar naryǵynda qarjylyq keńesshimin, – dep aqylymdy aıta bastap edim:

– Oı aǵa, Qudaı ózi jetkeredi, ondaıǵa sen­­­beımin, erteń baldarym ósse, solar asy­raıdy, – dep, sózimdi tyńdaǵysy kelmegeni. Aıtyp turǵany nemistiń sózi emes, qamsyz qazaqtyń sózi, soǵan tańǵaldym.

– Seniń ózińde túk nemistik qasıet qal­ma­ǵan eken, taza qazaq bop ketken ekensiń, – dep ázil-shyny aralas keıip tastadym.

Meniń bul sózime máz bolyp ol da kúledi.

JENIa

Áskerge alynǵanymyzǵa alty aı bolǵan edi. Bizdi 1984 jyly alty aı­lyq oqýdan keıin Ýkraınanyń Chernıgov oblysynan qazirgi Lýganskıı qalasyndaǵy basqa bir áskerı bólimge jibergen. Bóten jer, beıtanys orta. Odan da góri munda bizge qaraǵanda soldattyq ómirdiń ystyq-sýyǵyn kóbirek kórgen soldattar jeterlik. On­daı kóksoqqan «dedter» biz sııaqty endi kel­gen «molodoılarǵa» qoqańdap, kún kór­setpeıdi degen áńgime mazańdy maı ishkendeı qylady. Sol sebepti barǵan bette kir­gen-shyqqanǵa jatyrqaı qarap tur­ǵanmyn. Bir kezde qazarmaǵa dembelshe kelgen, shıkil sary orys serjant kirip kelgeni. Bir buryshta úrpıip turǵan bizge adam dep nazar salmastan janymyzdan ótip bara jatyp, arǵy buryshtaǵy bireýge aıqaıdy salyp, balaǵattaı jónelsin. Á degende óz qulaǵyma ózim senbeı, jańylys estimedim be eken de­gem, sóıtsem... joq, shyn eken, álgi orys ta­za qazaq tilinde, onda da qazaqtyń jalpaq tilimen, esh akentsiz shymkentshe shubyr­typ barady. Shesheden de, ákeden de kelis­tiredi eken sabaz. Oqyrman aıyp etpesin, áskerde sypaıy sóıleý degen bolmaıdy, tek boqtap sóıleısiń. Onyń shesheden shu­byrtqany qulaǵyma maıdaı jaqsyn. Sóıt­sem, ol qyzylordalyq bolyp shyqty. Son­daǵy eki ınstıtýttyń birin bitirgen. Bizden úsh jas úlkendigi bar, eresek jigit. Birden baýyr basyp kettik. Aty-jóni – Evgenıı Jý­kov. Jenıa deıtin boldyq. Biz ony orys eken degenimiz joq, ol bizdi qazaq eken demedi. Qalaı orys deısiń, qazaqtyń jalpaq ti­lin­de múdirmeı, saırap tur. Reseıdiń orystaryna qosylmaı, bizben birge júretini taǵy bar. Bizge aǵa bolyp aldy. Aıtatyn áńgimemiz Qazaqstan týraly. Qyzylordanyń ańyzaq aptaby men Syrdarııanyń lyqsyp aǵa­tyn sýyn birge saǵynamyz. Sheńgel týraly, sekseýil týraly syr shertemiz.

Ol bizdi Reseıdiń qaǵynǵan orystarynan qorǵady. Keıin meni on kúndik demalysqa elge jibergende, basqa qazaq jigitteriniń úıine burylmaı, ádeıilep izdep júrip, Qyzylordadaǵy Jenıa aǵamnyń úıine soqtym. Áke-sheshesi sol qaladaǵy «Nurlan» atty áıdik dúkenniń ústińgi qaba­tynda turady eken. Olarǵa ulynyń – Jenıa bratannyń amanshylyǵyn jetkizdim.

Men Qyzylordadan kóship ketkeli de, mine, jıyrma alty jyl bolypty. So­dan beri Jenıamen kezdespeppin. Qaıda júr eken? Aman ba eken? Álde... jo-joq, Jenıa Reseıge qonys aýdaratyn adam emes, ol tipti Qyzylordany da qımaıdy. Syr­darııa­ny tastap kete almaıdy. Qazaqtarsyz ómir ol úshin tipti kóńilsiz. Óıtkeni qazaq­tyń tili, sol arqyly dúnıetanymy janyna tym jaqyn.

Qazir, osy sát Jenıanyń ózin qatty saǵynyp otyr­myn.

Tilimiz bir bolsa ǵana tilegimiz bir bolaty­nyn osydan-aq bile ber.

 

Nurlybek SAMATULY,

«Tań-Sholpan» ádebı-kórkem, kópshilik jýrnalynyń bas redaktory

Sońǵy jańalyqtar