21 Mamyr, 13:22 2402 0 Óner Túrkistan Gazeti

Reseıdegi rejısser qazaq qyzy: Eýropany emes, eldi ańsaımyn

Janyna jaqyn  kásipti ıgerip, júregi qalaıtyn súıikti maman­dy­ǵyn tabý jolynda tórt ýnıversıtet, tórt mamandyq aýys­tyr­ǵan Gúlnaz Balpeıisova esimdi jerlesimiz qazirgi tańda Más­keý­degi E.Vahtangov atyndaǵy mem­lekettik akademııalyq teatrynda rejısser bolyp qyzmet etedi. Máskeý sahnasynan bólek, Vılnıýs, Býdapesht, Almaty teatrlarynda qoıylym qoıǵan, sondaı-aq aldaǵy ýa­qyt­ta qazaqtyń tarıhı, epostyq týyndylary men ertegileri negizinde spektakl qoıý­dy maqsat tutyp otyr. Rejıssýra sekildi kúrdeli kásiptiń qyr-syryn meńgerip ári bul tek erlerdiń isi degen stereotıpti teriske shyǵaryp júrgen Gúlnazben áńgi­melesken edik.

– Elimizdiń batysyndaǵy qara­paıym aýylda dúnıege kelgen Gúl­naz­dyń ne sebepti Reseıge kóshýdi uıǵar­ǵa­nyn bilgimiz kelip otyr.

– Bes jasyma deıin Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy Shyńǵyrlaý aýy­lynda tur­dym, sosyn anam qalada ósip, ónsin degen maq­satpen Aqtóbe qa­lasyna kóshirip ákeldi. Bas­tapqyda meni qazaq mektebinde oqytýdy qa­laǵan eken, alaıda endi táýelsizdigimizdi alyp jatqan sol ýaqytta qazaq tilinen góri, orys tili ústemdik quryp turǵan kez. Sol se­bepti orys mektebinde oqýǵa májbúr bol­dym. Áýelgide orys tilin bilmegennen qı­nal­dym, sebebi ol ýaqyt­ta orys tilin bilmeý uıat edi. Tipti, mazaq bolatyndaı kórinetin. Bas­qa sa­baq­tardan úlgerimim ortasha bolsa da, sýret salý óneri men dene tárbıesinen ǵa­­na jaqsy baǵa alatynmyn. Sebebi bul sa­baqtarda orys tilin bilýdiń qajeti sha­­maly edi (kúlip). Sol kezden bastap sýret salý ónerine qyzyǵa bastadym. ke­le­­shekte sýretshilik kásippen shuǵyldanamyn dep sheshtim. 7-synyptan soń orta mek­tep­ten kórkemóner mektebine aýysyp, bul óner túrin úırený isine shyndap kiristim. Sóıtip, Ulybrıtanııa astanasy Lon­donda orna­las­qan Sent-Martıns óner jáne dızaın kol­led­jinde bilim alýdy maq­sat ettim. Alaıda anam ekeýmiz munyń bizge ońaı soqpasyn bil­dik, sebebi mun­daǵy oqý baǵasy óte qym­bat boldy. Sosyn 10-synyp oqyp júrgende anam ekeýimiz Sankt-Peterborǵa on kúnge qy­dyrýǵa bardyq. Sol kezde mek­tep bitirgen boıda dál osy qalada bilimimdi shyńdaǵym keletinin túsindim. Sóıtip, Aqtóbedegi kór­ke­móner mektebindegi ustazdarym meni Sankt-Peter­borǵa oqýǵa túsýge jan-jaqty ázirledi. Sosyn men oqýǵa tapsyrý úshin osyn­­da keldim.

– Sizdiń mamandyq tańdaý jo­lyńyz­ǵa qarap tańǵalyp otyrmyn. Bir­neshe oqý ornyn aıaqtamastan tastap ke­te beripsiz. Bul qalaı?

– Bastapqyda Sankt-Peterbordaǵy A.Shtı­glı atyndaǵy memlekettik kórkem óner­kásip akademııasyna dızaıner-mo­deler mamandyǵy boıynsha oqýǵa tústim. Mun­da eki jarym aı oqydym da, artynsha bul oqýdan shyǵý týraly sheshim qabyldadym. Sebebi kýrsta oqıtyn árqaısymyz eki júzden astam eskızder syzyp alyp kele­tinbiz. Buǵan jaýapty oqytýshy onyń tórteýin ǵana qabyldap, qalǵanyn kóz aldyńda jyrtyp tastaıdy. Al sol ýaqytta ár salǵan sýretim men úshin altynmen teń bolatyn (kúlip). Sosyn «Munda eshqashan kelmeımin!» dep tákapparlyǵym ustap, ketip qaldym. Muny anama habarlaǵanymda: «Neǵylǵan minez bul?! Stýdent atanbaıynsha habarlaspa!» dep kesip aıtyp, tutqany qoıa saldy. Jańa oqý jylynyń eki aıy endi ótti, basqa eshqaıda tapsyra almaımyn. Sóıtip, kelesi oqý jylyna deıin týrızm boıynsha menedjer bolyp jumys istedim. Sosyn kostıýmerdiń oqýyna tapsyramyn dep oıla­nyp, osy baǵyt boıynsha daıyndalyp júr­dim. Keıinnen «Nege men basqa bireýdi kıin­dirýim kerek? Nege ózim sahnaǵa shyqpasqa?» dep, ol oıymnan bas tarttym. Onyń ústine kostıýmer mamandyǵyna tap­syrý úshin aldymen kolledjdi bitirýiń ke­rek eken. Sóıtip, Máskeýge baryp, mundaǵy Reseı memlekettik teatr óneri ınstıtýtyna (GITIS) ártistiń oqýyna tústim. Bul oqý barysynda rejısser bolǵym keletinin uqtym. Al rejıssýra bólimine aýysý múmkin emes. Qaıtadan basynan tapsyrý kerek ekenin bilgen kezde ekinshi kýrsta bul oqý­dan da shyǵyp kettim. Osydan soń re­jıs­sýraǵa túsýge barymdy saldym, alaıda birinshi konkýrstan óte almaı qaldym. Sodan Sankt-Peterborǵa qaıtyp oralyp, mundaǵy Reseı memlekettik sahna óneri ıns­tıtýtynyń (GATI) teatr synshysy oqýyna tústim. Birinshi kýrs oqyp júr­genim­de áıgili teatr rejısseri, myqty maman Rımas Týmınastyń kýrs jınap jatqany týraly habarlamany oqyp, birdeńeni sez­gendeı, týra sol jerde jylap alǵanym bar. Sóıtip bul múmkindikti múlt jibermeıin dep, óner ınstıtýtyndaǵy oqýymdy tastap, Máskeýge qaıta kelip, mundaǵy B.ýkın atyn­daǵy Máskeý teatr ınstıtýtynyń re­jısser oqýyna, sonyń ishinde Rımas Týmı­nastyń kýrsyna tústim. Sóıtip munda bes jyl oqyp, dıplom alyp shyqtym.

– Ádette mamandyǵyna degen súıis­penshiligin sezbeıtin adamdar sońyna deıin oqyp shyǵyp, artynsha dıplom boıynsha jumys istemeı, basqa kásipti ıgerip ketedi. Munymen qosa tórt ýnı­versıtet túgili, bir ýnıversıtet aýys­tyrýǵa júregi daýalamaıtyndar da bar. Al qalaýy men tańdaýy dóp kelmegenshe oqý aýystyra bergen siz mamandyq tań­daýdyń mashaqatyn bir kisideı kór­gen ekensiz...

– Iá, «oqýdy orta joldan tastap ketý – uıat» degen stereotıp, nanym-senim ata-ana­myz­dyń boıyna ábden sińip qalǵan ǵoı. De­sek te, qazirgi tańda mundaı kelis­peý­shilik­ter sırek bolatyn sekildi. Óz basym ár ýnıversıtetke túsýge barǵan saıyn ózime: «Munymen ómir boıy shuǵyldana alamyn ba? Ózimdi baqytty sezine alamyn ba? Bul maǵan qajet pe?» degendeı suraqtar qoıýmen bol­dym. Oılana kele, kóńilim soqpaǵan soń qujattarymdy alyp, shyǵyp kete bere­tinmin. Rejısserlikti oqyp júrgende de ketemin dep baıbalam salǵan sátter boldy (kúlip). Alaıda mańaıymdaǵy meni bile­tinder bul oıymnan aınytyp, bul maman­dyq men izdegen kásip ekenin túsinýime se­bep­shi boldy. Onyń ústine ekinshi kýrstan bas­tap rejısserdiń kómekshisi qyzmetin atqarý arqyly buǵan degen yntam arta tústi. Sizge mynany aıtaıyn, mynadaı beıbit zamanda óz isimizdi tabýymyzǵa, izdeýimizge, muny tappaǵansha taý men tasty qo­parýymyzǵa quqymyz bar. Qazir óz jo­lyńdy taba almaı júrseń, erte me, kesh pe, túbi bir arnaǵa túsetiniń belgili. Keıbir adam­dar tipti qyryq beske taqaǵan jasta bas­qa baǵyttaǵy poıyzda kele jatqanyn tú­sinip, orta joldan burylyp, ómirin tú­begeıli ózgertip jatady. Sol sebepti ózińdi qolaısyz sezinetin jerde turyp qalmaı, basqa jyly jerge jaıǵasyp, sol jylýdyń rahatyn kórgenge ne jetsin?!

– Qoǵamda «rejısser bolý – áıel adam­nyń qolynan kelmeıtin, yrqyna kón­beıtin is» degen pikir taǵy bar. Muny siz oqý barysynda sezgen de bo­lar­syz?

– Álbette. Negizi, men oqyǵan kýrsqa túsý úshin úlken konkýrs boldy, bir orynǵa júz­den astam úmitker tapsyrdy. Sol júzdiń ishinde tek jeteýimizdiń baǵymyz janyp, oqý­ǵa tússek, sońynda tórt adam ǵana aby­roı­men tamamdap shyqtyq. Aıta keterlik jaıt, sol tórteýiniń ishinde men jalǵyz qyz rejıssermin. Jalǵyz qyz bolǵan soń, maǵan synı kózben qaraıtyny túsinikti jaǵdaı. Oqý barysynda bári de boldy, ózderin myq­ty jaǵynan kórsetip, meniń álsiz tus­tarym­dy taýyp, mysymdy basyp tastaǵysy ke­le­tin kezder boldy. Mensinbeı qaraǵan sátter de joq emes. Desek te, ýaqyt óte kele kóz­qara­sy túzelip, teń qaraı bastady.

– Jańa bir sózińizde «ekinshi kýrstan bastap rejısserdiń kómekshisi qyz­me­tin atqardym» dedińiz. Demek, Más­keý­degi búginde ózińiz qyzmet etip júrgen E.Vahtangov atyndaǵy memlekettik aka­demııalyq teatrǵa sol ýaqytta ju­mysqa ornalastyńyz ba?

– Iá, birinshi kýrs aıaqtalǵan soń, Rımas Týmınas meni jumysqa shaqyrdy. Joǵaryda aı­typ ótkendeı, «Áıelden rejısser shyq­paıdy» degen pikirdi teriske shyǵarý úshin birin­shi kýrsta tynbaı eńbek ettim. Shúılige qa­raǵan ózgege ózimdi dáleldegim, moıyn­dat­qym keldi. Onyń ústine buǵan deıin túrli oqý ornyn aýystyra júrip, birdeńe úı­rený­di «saǵynyp» qalǵan meniń sol ýaqytta oqý­ǵa degen yntam men qulshynysym tasyp tur­dy. Sóıtip, ustazdar bir ǵana tapsyrma ber­se, men muny eki ese istep keletinmin. Qo­symsha tapsyrmalardy oryndaýdyń qa­jeti joq bolsa da, túgelin qaldyrmaı jasap keletinmin. Muny baıqaǵan rejısser óziniń kómekshisi retinde jumys isteýge usynys bildirdi. Aıta keterlik jaıt, rejısserdiń kómekshisi bolýǵa qazaqy mentalıtetimniń paıdasy kóp boldy. Ádette rejısser belgili bir spektakldi sahnalaý proesinde kóńil kúıi qubylyp, ózin erkin ustaıdy. Qalasa daýys kóteredi, nuqyp jetkizedi. Mundaıda bala kezimizden qanymyzǵa sińip ketken «Úlkenge – qurmet, kishige – izet» degen bir aýyz sóz maǵan qatty kómektesti. Bizde úlkenderimiz ashýlansa da, daýys kóterse de aldyna kese-kóldeneń turmaı, qarsy shyq­paımyz ǵoı. Tipti, «Baryp kel, shaýyp kel, alyp kel, júgir, otyr» dese de, bas ızeı jú­rip barlyǵyn oryndaımyz. Bul – biz úshin qalypty jaǵdaı. Al teatrdaǵy basqa ult­tar osylaısha rejısser meni kemsitip ja­tyr dep oılasa kerek. Olardy jumsap, bir­deńe talap etse bolǵany «Nege biz is­teýimiz qajet? Nege kóp jumsaı beredi? Ne­likten daýys kóteredi? Biz adam emespiz be?» degendeı kelispeýshiligin bildirip, ashýǵa boı aldyratyn. Al men budan ashýla­na­tyn­daı dáneńe tappaı, qıynsynbaı oryndaı­tynmyn. Sóıtip júrip tájirıbe jınap, artynsha ózimniń jeke spektaklderimdi qoıa bastadym. Qazirgi tańda I.Býnınniń
«V Pa­rıje», A.Strındbergtiń «Freken Jıýlı», A.Grıboedovtyń «Gore ot ýma», S.veıgtiń «veıg.Novelly/Leporella», T.Mannyń Manno Laime («Moe Schaste – Schaste Man­na») men «Doroga», N. Sadýrdyń «Vsıo býdet» jáne I.Kýprınniń «Allez» atty spek­takl­derin sahnaladym.

– Rejısserlikten bólek, Mıhaıl Býl­gakovtyń «Beg» atty spektaklinde oı­naıdy ekensiz. Rejısser bola tura, bul rólge qalaı shaqyrtyldyńyz?

– Bastapqyda bul spektaklde ártis emes, rejısser Iýrıı Býtýsovtyń kómekshisi bolýym kerek bolatyn. Birde ol kisi kelip: «Onegın» spektaklinde assıstent bolǵan kim, sol kisi meniń spektaklimde oınaýy tıis» degen talap qoıdy. Bul róldi oınaǵym kelmeı, barynsha qutylyp ketkim kelgen. Oǵan rejısser kónbedi. Munda oıdan quras­tyrylǵan teatr adamynyń rólin oınaımyn. Ashyǵyn aıtsam, tarazynyń basyn ártis emes, rejısserlik qyzmetim basyp tur.

– Qorjynyńyzdaǵy ózińiz ataǵan segiz týyndynyń ishinen «Vsıo býdet» spek­taklin Vengrııaǵa, «Allezdi» Lıt­vaǵa baryp qoısańyz, «Gore ot ýma» qoıy­lymyn Qazaqstanda, sonyń ishin­de Almatydaǵy M.Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynyń shaqyrtýymen sah­nalapsyz. Eýropanyń teatrynda qoıylym qoıý bir bólek, desek te Al­ma­tydaǵy teatrsúıer kórermenniń jó­­ni tipti bólek ekeni aıtpasa da tú­si­nikti. Almatyda atqarǵan jumy­syńyz­dan qandaı áser aldyńyz?

– Almatydaǵy jumys barysynda qatty qo­­bal­jydym. Týǵan jerdiń sahnasyna alyp shyqqaly turǵan alǵashqy týyndym bolǵan soń, bul qobaljýym zańdylyq. Desek te, bas­qa teatrlarmen salystyrǵanda kásibı daıyn­dyq ózgeshe boldy. Onyń ústine men­talıtet te yqpal etpeı qoımady. «Bizdiń qyz ári jas, ári rejısser bola tura bizge aqyl aıtady» degendeı pikirler aıtyldy, mun­daıda «Onda nesine shaqyrdyńyzdar?» dep aıtqym keldi. Sózdiń ashyǵy kerek, jas ma­mandardyń baǵasyn kemitý, olarǵa mury­nyn shúıirý, jas dep sanaspaý bizde áli de bar eken. Alaıda bastapqyda basqasha qara­ǵan olar aqyrynda túsinistik tanytyp, spek­takldiń sátti shyǵýyna zor úles qosty.

– Kórermenniń ystyq yqylasyna bó­lengen bul jumysyńyzdan keıin otan­dyq teatrlar tarapynan qoıylym qoıý týraly usynys túsip te jatqan bo­lar...

– Iá, usynystar bar. Alaıda olar za­ma­naýı dramatýrgııaǵa saı spektaklder qoı­ǵa­nymdy qalaıdy. Al bul maǵan jaqyn emes, men qazaq tilinde ballada nemese epos­tyq týyndy ne bolmasa ertegilerimizdiń keıbirin sahnaǵa alyp shyqqym keledi. Jo­ǵaryda aıtyp ótkenimdeı, orys mek­tebinde oqyǵanym bar, sońǵy on bes jylda orys­tildi ortada júrgenim bar, munyń bar­lyǵy ana tilimdi bilý deńgeıimdi tómendetip alýy­ma septigin tıgizdi. Qazaq tilinde sóıleýge qy­sylamyn. Ásirese, kúrdeli sóılemderdi durys quraı almaıtyn bolyppyn. Aldaǵy ýaqytta qazaqtildi spektakl qoıý maqsa­tym­dy júzege asyrý úshin qazaq tilin qaıta oqyp jatyrmyn. Búginde eldegi teatrdyń birinde ártis bolyp jumys isteıtin Janel Serǵazınadan qazaq tilin qaıta úırenip ja­tyrmyn. Ótkende ol ekeýmiz S.Qojy­qov­tyń «Qyz Jibek» kınosyn qazaq tilinde ta­mashalasaq, jýyrda A.Qarsaqbaevtyń «Me­niń atym Qoja» kınosyn kórmekshimiz. Sá­tin salsa, keleshekte qazaqtildi aýdı­to­rııa­ǵa qazaq tilindegi spektaklderdi usy­natyn bolamyn.

– Ónerdegi ustazyńyz ári siz eńbek ete­tin teatrdyń kórkemdik jetekshisi, bel­gili rejısser Rımas Týmınas osy­dan úsh jyl buryn bergen bir suh­ba­tynda sizdi kózinshe maqtamaıtynyn, al bylaıynsha maqtan tutatynyn, sondaı-aq atqaryp júrgen isińizdiń qan­daı mańyzdy ekenin qazir túsinbese de, keıin túsinetinińizdi aıtypty. Al qazir mamandyǵyńyzdyń mańyzyn túsine aldyńyz ba?

– Bar bolǵany ónerdi halyqqa ta­ra­týshy, jet­kizýshi ekenimdi jaqsy túsinemin. Rejısser ekenmin dep kókiregimdi kermeı­min. Máskeýdegi erekshe ortada jumys istep jatqanyma masaıyp, «juldyz aýrýyna» shaldyqqan túgim joq, shaldyqpaımyn da. Syrt­ta júrgen soń, kópshiligi meni «Eýropaǵa bet buryp ketti, bitti, ózgerdi. Qazaqstandy qaıt­sin?» degendeı oı túıedi eken. Shyndap kel­gende, tipti de olaı emes. Maǵan elde ju­mys istegen qyzyq. Qazirgi tańda ártúrli el­diń sahnasyna baryp, spektakl qoıý múm­kindigi bar. Sol ár eldiń teatr mádenıetinen ózime keregin alyp, tájirıbe jınaqtap, aldaǵy ýaqytta muny elge kórsetkim keledi. Árbirden soń, men qarapaıym aýyldan shyqqan qyzbyn ǵoı. Nesine ózgereıin?!

– Aýyl demekshi, shette júrseńiz de, sóz arasynda aýyldyń turmys-tir­shi­ligine alańdaıtynyńyzdy baıqap qal­dym. Shyńǵyrlaýǵa qanshalyqty jıi baryp turasyz?

– Jıi baryp turamyn. Oǵan sebep ákem men úlken ájemniń qabirine baryp qulshy­lyq jasaımyn. Bes jasymnan bastap úıren­gen soń, ózim Quran oqımyn. Barǵan saıyn jeńildep, erekshe tylsym kúsh-qýat­qa tolyp qaıtamyn. Alysqa ketsem de, aýyl­ǵa tartyp turady, sondyqtan da aýyl ómi­rine nemquraıly qaramaımyn. Byltyr bar­ǵanymda aýyl mańynda jaıylyp jú­retin qoı, eshki, sıyr sanynyń azaıǵanyn baı­qadym. Munymen qoımaı, aýyldy qala­landyrý úrdisi beleń alǵanyn kórdim. Kish­kene dúkenderdiń ornyna úlken dúkender je­lisin salyp, «aýyldy aýyl» etetin qury­lymdardy ózgertip jatyr eken. Buǵan deıin aýylda lımonad, maı shyǵarý zaýyttary ju­mys isteıtin. Sondyqtan aýyl turǵyn­da­rynyń turaqty jumys oryndary bola­tyn. Qazir aýyldaǵylar mundaı múmkin­dik­ten de aıyrylypty. Desek te, ekiniń biri aýyl­dan qalaǵa kóshkisi, jyly ornyn sýyt­qysy kelmeıtinin eskersek, aýyldy qa­la­landyrmaı, qaz-qalpynda qaldyrǵan durys ári jumys ornyn jandandyrǵan jón dep oılaımyn. Aýylda turǵannan da lázzat ala­tyndar bar. Mal baqqandy, baý-baqsha ekkendi, túrli sharýashylyqpen aına­lys­qandy erekshe jaqsy kóretinder de bar. Biz sekildi sonaý qaladan aýyldyń ómirin saǵy­nyp baratyndar da bar. Sol úshin aýyldyń sıpaty ózgermeı, aýyl bolyp qalsa deımin.

 

Suhbattasqan

Álııa TILEÝJANQYZY

Sońǵy jańalyqtar