7 Mamyr, 14:38 1786 0 Atajurt Baqytbek Qadyr

Qandastar ǵylymǵa qanshalyqty úles qosty?

1991 jyldan 2020 jylǵy 1 qań­tarǵa deıin 313 256 otbasy nemese 1 057 280 etnıkalyq qazaq tarıhı Otanyna oralǵan eken. Bul tek «oralman mártebesi» qujatyn alǵandardyń sa­ny. Al Kóshi-qon komıtetiniń málimetine sáıkes, qan­­dastar Qytaıdan – 41,5 paıyz (7 326 adam), Óz­bek­stannan – 40,1 paıyz (7 074 adam), Túr­kimen­stannan – 6,5 paıyz (1 152 adam), Mońǵolııadan – 6,2 paıyz (1 095 adam), Reseıden – 1,8 paıyz (313 adam) jáne 3,9 paıyz (701 adam) basqa elderden kelgen. Eńbekke ja­ramdy jas­taǵy qandastardyń bilim deńgeıine kelsek, 13,6 paıy­zy – joǵary bilimdi, 25,2 paıyzy – orta ar­naýly bilimdi, 46,7 paıyzy  jalpy orta bilimdi eken. Al tarıhı Otanyna oral­ǵan 85 ǵylym dok­tory, 226 ǵylym kandıdaty óz sala­syndaǵy iz­denisterin jalǵastyryp, qazaq ǵylymynyń da­mýy­na úles qosýda. Bul tek shetelden ǵylymı dá­rejesimen kel­genderdiń sany. Al kóship kelgen soń qan­shama qandastar ǵy­lymmen aınalysyp, ǵy­lymı dáreje qorǵady. Árıne, olar­dyń naqty qan­sha ekeni belgisiz. «Bolashaq» baǵ­darlamasymen she­telde oqyp, bilimin jetildirip jatqandary da bar.

L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Túrkitaný já­ne Altaı ǵylymı-zertteý orta­ly­ǵynyń dırektory, belgili túrkolog ǵa­lym Qarjaýbaı Sartqojauly já­ne taǵy da osy oqý ornynyń Shy­ǵystaný fakýlteti qytaı tili ka­fedrasynyń meńgerýshisi, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Dúken Másim­hanuly qatarly ǵalymdar el úshin eleýli qyzmet atqaryp keledi. So­nymen qatar Dór­bet­han Suraǵan, Álibek Ydyrysuly sekildi jas ǵalymdar da naqty ǵylym sa­lasynyń damýyna óz úlesin qosýda.

Zań ǵylymdary. Naǵashybaı Sháı­kenov – Reseıdiń Orynbor ob­lysy Novorossıısk aýdanynda týyp, atajurtta eńbek etken zań sa­la­synyń bilgiri. Ol – zań ǵyly­mynyń doktory, professor, memleket qaıratkeri. Memlekettik joǵary laýazymdarmen qatar Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetiniń rek­tory bolyp qyzmet atqardy. Na­ǵashybaı Shaıkenov Qazaq­stan­daǵy quqyqtyq reformanyń avto­ry retinde tanyldy. Sonymen qa­tar zań ǵylymdarynyń doktory Únzıla Shapaq Mońǵolııanyń Na­laı­qy aýdanynda týyp, atajurtta eleýli qyzmet atqaryp keledi. Qazir Konstıtýııalyq Keńestiń múshesi.

Etnografııa. «Rýhanı jańǵyrý, ult­tyq kod» degen jaı ǵana uran emes. Álbette, bul – ulttyq bolmys­tyń ereksheligi jáne ulttyq ıdeo­logııa. Sondyqtan da bul salanyń mańyzy zor. Etnograf ǵalymdardyń ishindegi shoqtyǵy bıigi – Jaǵda Ba­balyqov. Ol týraly kezinde belgili etnograf, tarıhshy, jazýshy ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń ózi joǵary baǵalaǵan edi. Jaǵda Babalyqov – Qytaı elinen kóshtiń alǵashqy le­ginde keldi. Kóptegen etnog­ra­fııa­lyq ǵylymı eńbegi jaryq kórdi. Sondaı-aq Mońǵolııa elinen de Qazaqstanǵa kóptegen etnograf ǵalymdar qonys aýdaryp, qazaq ǵy­lymyna óz úlesin qosty. Aıta­lyq, Babaqumar Qınaıatuly («Saıat­shy­lyq» jáne qurastyrýshy retinde qa­tysqan «Qazaq halqynyń ulttyq kıim­deri» (2007) atty etnog­ra­fııalyq jınaqtardyń avtory), Dosymbek Hatran («Aqym jáne o dúnıe» 2015) jáne folklortanýshy ǵa­lym Aqedil Toıshan (Halyqaralyq Túrki akademııasy ǵylymı qyzmet­keri, fılologııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty) qatarly etnograf ǵa­lymdar keıingi urpaq umytyp bara jatqan ulttyq etnografııany na­sı­­hattap keledi. Sonymen qatar áıel­derge qatysty, ásirese ulttyq qo­lóner, toqyma, terme sekildi et­nog­rafııalyq buıymdardy jasap qana qoımaı, onyń ataýynyń mánin túsindirip, urpaq sanasyna jetkizip júrgen Bulbul Kápqyzyn atap ótýge bolady.

Dintaný. Din adamzat úshin qa­shan­da mańyzdy platformanyń biri. Ony ǵylymı turǵyda zerttep qa­ra­masa soqyr dogma, ásire din­shildik nemese ásire dinsizdik qoǵam­dy adastyratynyn adamzat basy­nan keshti. Hakim Abaıdyń «Ǵylym­syz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵy­lymsyz oqyǵan namaz, tutqan rýza, qylǵan qaj eshbir ǵıbadat or­nyna barmaıdy»» degen sózi qazaq úshin aıqyn temirqazaq. Osy rette atajurtqa kelgen aǵaıynnyń arasynda dintaný salasyna, sonyń ishinde ıslamtanýǵa ózindik úlesin qosqan din mamandary bar. Áýeli Qurandy alǵash qazaqsha aýdarǵan ıslamtanýshy, hafız Halıfa Altaı (Túrkııa) aqsaqaldyń orny erekshe. Sonymen qatar dintanýshy ǵalym, PhD doktory Murtaza Bulytaı (Túrkııa), ıslamtanýshy ǵalym Áshirbek Mýmınov (Ózbekstan) jáne Mońǵolııadan kóship kelip elimizdiń din salasyna eleýli eńbek etip júrgen L.Gýmılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıversıtetiniń dintaný kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymynyń kandı­daty, teolog ǵalym Keńshilik Tysh­qanulynyń jóni bólek.

Tarıh. Tarıh ǵylymdaryn túr­kologııa, arheologııa, derektaný jáne shyǵystaný qatarly salaǵa bó­lip qarastyrýǵa týra keledi. Óıt­keni bul salada ǵalymdar aıtar­lyqtaı kóp.

Joshy ulysy jáne Qazaq han­dyǵyn zerttep jazǵan tarıhshy ǵalym, saıasatker Zardyhan Qınaıa­t­uly qazaq tarıhyna mol úles qosty.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dı­rektory, tarıh ǵylymynyń dok­tory, professor Zııabek Qabyl­dınovtiń (Reseı) Omby jerindegi Alash arystaryna qatysty tarıhı tyń derekterdi elge jetkizýdegi eńbegi erekshe.

Túrkologııa. Túrkologııa ǵyly­my Mońǵolııa qazaqtaryna etene jaqyn. Onyń basty sebepteriniń biri Túrkiniń kóne muralarynyń kóbi bitik jazýlary jáne balbal tastar Mońǵolııa jerinde saqtalýy­men de baılanysty bolsa kerek. Sondyqtan da túrkologııa dese birinshi belgili túrkolog ǵalym Qar­jaýbaı Sartqojauly eske túsedi. Qazaqtyń belgili ǵalymy Álkeı Marǵulan batasyn berse, akademık ǵalym Rymǵalı Nurǵalı: «Men qazir M.Ótelbaı men Q.Sartqojaulyn ǵana ǵalym dep aıtamyn», – depti bir suhbatynda.

Qarjaýbaı Sartqojauly Orhon boıyndaǵy kóptegen tarıhı mura­lardy qaıta jańǵyrtqan ǵalym. Kóptegen ǵylymı monografııalar men atlastardyń avtory.

Sonymen qatar Nápil Bázilhan da Túrki murasyn, ejelgi kóshpen­dilerdiń tarıhy men arheologııalyq muralardy zerttegen kórnekti túrkolog ǵalym.

Shyǵystaný. Islam Jemeneı – Iran eliniń Gorgan qalasynda týyp, táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldary el­ge kelgen ǵalymdardyń biri. QMDB Ǵulamalar keńesiniń múshesi, Pen klýb múshesi, Mádenıet qaı­rat­keri. Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ult­tyq ýnıversıteti, «Turan-Iran» ǵy­lymı-zertteý ortalyǵynyń dı­rektory, fılologııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor.

«Islam Jemeneıdiń bilimi men bi­liktiligin durys paıdalana bilsek, onyń áli bereri kóp. Islam elimnen alsam, paıda kórsem dep emes, Ota­ny­ma bersem, paıdam tıse, jurtyma qınalǵan kezde kómegim tıse deıtin azamat. Islamnyń san salaly bilim­ge qol jetkizgeni zaman talaby edi. Qazaq tarıhynyń bir dáýirinde Alash qaıratkerleri barlyq ǵy­lymı sa­lany barynsha damytýǵa at­sa­lysty. Biz maqtandyq. Islam da ba­ryn sa­lyp, jan-jaqtylyqpen bir kemi­miz­diń ornyn toltyrýǵa tal­pynyp kele jat­qan abzal jan», – deıdi shyǵys­taný­shy ǵalym Ábsattar Derbisáli.

Parsy tilin ana tilindeı biletin ǵalym ortaǵasyrlyq kóptegen iri eńbekterdi aýdarýda qajyrly ister atqardy. Atap aıtsaq, «Tarıh-ı-Ra­shıdı» tereń tanym men bilimdi ta­lap etetin týyndy. Onyń tereńine súńgı bilý úshin qasıetti Quran, ıs­lam tarıhy, ıslam fılosofııasy, or­taǵasyrlyq túrki tarıhy men ádebıeti, parsy tarıhy men áde­bıeti, parsy hám túrki men arab tili, ortaǵasyrlyq arab grafıkasy, shyǵys psıhologııasynyń shyǵys­tyq qundylyqtarynan habardar bolýy qajet ekeni anyq. Osylaısha Islam Jemeneı jan-jaqty bi­liktiligimen «Tarıh-ı-Rashıdıdi» ana tilimizge aý­daryp, zerttep, otan­dyq shy­ǵys­taný ilimine úlken  úles qosty.

 

Qytaıtaný. Bul da elimiz úshin eń qajetti salalardyń biri. Kez kel­gen kórshiles elderdiń tarıhyn, má­denıetin, ulttyq ereksheligin zert­teıtin ǵalymdary bolmaı, eli­miz ol eldermen saıası qarym-qa­tynas jasaýy qıyn. Osy rette qytaıtaný salasymen aınalysyp kele jatqan L.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıteti Shy­ǵystaný kafedrasynyń meń­gerýshisi, 2010 jyldan atalǵan oqý ornyndaǵy qytaı tili kafedra­synyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dúken Másimhanulyn aıryqsha ataýǵa bolady.

Sonymen qatar belgili jazýshy, qytaıtanýshy Tursynhan Zákenuly jáne Baqyt Ejenhan, Álimǵazy Dáýlethan, Nábıjan Muqamethan se­kildi qytaıtanýshy ǵalymdarmen qatar Shyǵys Túrkistan tarıhyn tereń zerttep júrgen jas shyǵys­tanýshy Eldes Ordannyń da ǵylymı izdenisteri Qazaqstan tarıhy úshin mańyzy zor.

Naqty ǵylymdar

Bıohımııa. Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervine 300 azamat engen bolatyn. Onyń ishinde shetelden ta­rıhı Otanyna qonys aýdarǵan qandastarymyz da bar. Birneshe k­e­zeńnen turatyn synaqtan súrinbeı ótip, jastar kadrlyq rezervine kirgen, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ult­tyq ýnıversıtetindegi Bıo­me­dıına ǵylymı-zertteý ortaly­ǵy­nyń dırektory, bıolog ǵalym Álibek Ydyrysuly.

«Bıomedına óz ishine profı­lak­tıkalyq is, ómir salty, durys tamaqtaný, ımmýnologııa, gendik ana­lız, hronomedıına, me­dı­ınalyq bıofızıka, fıtoterapııa, bıomassaj t.b. kóptegen salany qam­tıdy. Elbasy N.Nazarbaevtyń 2018 jylǵy Joldaýynda elimizde bıomedıına salasyn damytý tý­raly atap ótken bolatyn. Óıtkeni soń­ǵy onjyldyqta Nobel syı­lyǵy ıegerleri osy saladan shyǵyp jatyr. Atalǵan salany damytý halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa já­ne ǵylym men bilimdi damytýǵa ne­giz bola alady», – deıdi bıohımık Áli­bek Ydyrysuly.

Dórbethan sııaqty jastarymyz kó­beımeı jatyr

Mońǵolııadan kóship kelgen qandasymyz Dórbethan Suraǵanuly halyqaralyq The Ferran Sunyeri Balaguer Prize marapatyna ıe bol­ǵan. Atalǵan syılyqty Azııa el­­derinen tuńǵysh ret alyp otyr­ǵan eń jas ǵalym. PhD, qaýym­das­ty­rylǵan professor (doent). BǴM ǴK «Matematıka jáne mate­ma­tı­kalyq modeldeý ınstıtýty» RMK bas dı­rek­torynyń orynbasary, jetek­shi ǵylymı qyzmetkeri bolyp qyzmet isteıdi.

Matematık Dórbethan Suraǵan­uly PhD dárejesin ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-de 2013 jyly qor­ǵaǵan. Sonymen birge London Koroldik kol­ledjiniń teorııalyq fızıka magıstri (úzdik belgimen) dárejesi bar. Nazarbaev ýnıversıtetine kelgenge deıin ol London Imperıal kolledjinde matematıka kafedra­synda ǵylymı qyzmetker, Mate­ma­tıka jáne matematıkalyq modeldeý ıns­tıtýtynda bas ǵylymı qyzmet­ker bolyp jumys istedi. Onyń qa­zirgi ǵylymı qyzyǵýshylyǵyna Lı toptaryndaǵy taldaý, qoldanbaly matematıka (matematıkalyq fı­zıka), derbes týyndyly teńdeýler, po­tenıaldar teorııasy jáne spek­tr­lik geometrııa kiredi.

2013 jyly jaratylystaný ǵy­lymdary salasyndaǵy eń úzdik ju­mysy úshin jas ǵalymdarǵa ar­nalǵan (Qazaqstanda) Qonaev atyn­daǵy syılyqpen marapattaldy. 2018 jyly Ferran Sunyer i Balaguer Prize syılyǵyn jeńip aldy. Syı­lyq matematıkadaǵy belsendi zert­telip jatqan zamanaýı salalar boıynsha kórneki sıpatqa ıe ma­tematıkalyq monografııaǵa mańyz­dy úles qosqany úshin berilgen. Dór­bethan Suraǵanuly (London Imperıal kolledji professory Mıhaıl Rýjanskıımen birge) «Birtekti Lı toptaryndaǵy Hardı teńsizdigi (Hardı teńsizdigine 100 jyl)» atty monografııasy úshin osy syılyqqa ıe boldy.

Jas ǵalym Dórbethan Suraǵan­uly jaıly jáne basqa da shetelden kóship kelgen ǵylymmen aınalysyp júrgen jastar týraly qazaqtyń álem­ge áıgili matematıgi, fızıka-matematıka ǵylymynyń doktory, pro­fessor, Qazaqstan Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Muhtarbaı Ótelbaev Turkistan gazetine bergen suhbatynda óz pikirin bildirgen bolatyn.

«Qandastarymyz oryssha jaqsy bilmeıdi, sondyqtan kompanııalarǵa jumysqa kire almaıdy-aý deımin. Sosyn ǵylymmen aınalysyp júr. Qytaıdan kelgen bir shákirtim de táp-táýir matematık bolyp júr, buıyr­tsa jaqsy jumys isteıtin sııaq­ty. Dórbethan Suraǵanuly degen Mońǵolııadan kelgen mate­matık jigit bar. Al Qazaq­stannyń ońtústiginen, Ózbekstannan kelgen balalardyń da birazy óte jaqsy matematık bolyp ósip keledi. 1990 jyly Qytaıda ótken mate­ma­tık­terdiń Dúnıejúzilik kongresinde álem boıynsha kórnekti matematık­terdiń tizimi jasaldy. Sol tizimge qazaqtyń 15-20 matematıgi engen bo­latyn. Bul degen biz úshin óte jo­ǵary kórsetkish. Adam basyna shaq­qanda biz Eýropanyń talaı ha­lyqtarynan, orystardan da ozyp kettik. Al qazir kenjelep qaldyq. Matematıkamen aınalysatyn Dór­bethan sııaqty jastarymyz kó­beımeı jatyr», – deıdi matematık ǵa­lym Muhtarbaı Ótelbaev.

Baqytbek QADYR

Sońǵy jańalyqtar