26 Naýryz 2020, 10:33 1041 0 Densaýlyq Anar LEPESOVA

Jahandy kezgen jaý

Álemniń kórinbeıtin jaýmen soǵysy údep barady. Jahan­dyq jańalyq­tar tas­pasynda koronavırýsqa qatysty kóńil qu­lazytar derekter tolastar emes. Qazaq­stan­da ke­sirli keseldi juqtyrǵandar sany 88-ge jetse, álem boıynsha indetke shal­dyq­qan­dar qatary 385 myńnan asyp jy­ǵyldy. Jahandy jaılaǵan dert 18 myń­ǵa jýyq adamnyń ómirin qıdy...

Kóńilge medeý bolarlyǵy, in­det oshaǵy – Qy­taı aýrýdan aıy­ǵyp keledi. Elde koronavırýs juq­­tyrǵandar sany kúnnen-kúnge azaıýda. Aspan asty eliniń 81 093 turǵyny kesel juq­tyr­sa, olar­dyń 72 703-i, ıaǵnı 89,65 paıyzy aýrý­­­dan aıyqqan. Búgin­de Qytaı aýrý­ha­na­la­ryn­da vırýs juqtyrǵan 5 120 adam em qabyl­daýda.

Covid-19 ınfekııasynyń ta­ralý epıentri bol­ǵan Ýhan qalasynda sońǵy birneshe táýlikte aýrý juqtyrýdyń jańa deregi tir­kelmegen. Qy­taıdyń jetekshi vı­rýsologtarynyń biri Lı Lan­zıýan aıtýynsha, eger 14 kún boıy ko­ro­navırýs­qa shaldyǵý jaǵ­daılary anyqtalmasa, qala­daǵy karan­tın tártibin alyp tas­taýǵa bolady.

Qytaıdyń birqatar qalalary burynǵy tirshi­ligine oralyp, kásip­oryndar qaıta ashyl­dy. El­degi koronavırýsqa shaldyqqan­dar­dy emdeý úshin ýaqytsha ashyl­ǵan aýrýhana­lar­dyń barlyǵy der­­lik jabyldy. Búginde dert osha­ǵy Eýropaǵa oıy­syp, kesirli ke­sel álemniń barlyq túkpirine jet­­ken shaqta memleketterdiń bar­lyǵy aýrýdy aýyz­dyqtaı al­ǵan Qytaı táj­i­rı­besine úńiletini haq.

Qytaıdyń qarýy – qatańdyq

Basynan bastaıyqshy. Qytaıdyń Ýhan qalasynda koronavırýstyń jańa túri 2019 jyldyń jeltoqsanynda paı­­da boldy. Covid-19 dertine shaldyqqan al­ǵashqy naýqas 11 qańtarda kóz jumdy. Ol ýaqytta keseldiń taralý aýqymyn bol­jaý múmkin emes edi: elde koronavırýs juq­t­yrǵandar sany 50-ge jete qoımaǵan, in­det shekara asyp úlgermegen. Dese de, sol sátte aýrýdyń zardaby jaıly eskertken bir adam boldy – qytaılyq kóz dárigeri Lı Venlıan. Buryn-sońdy kezdespegen keseldi alǵash tirkegen de sol maman edi. Dáriger óziniń ashqan jańalyǵy jaıly WeChat áleý­mettik jelisinde jazǵan. Alaıda bul áre­keti úshin ony polıııa bólimine sha­qyryp, «qoǵamdyq tártipti buzatyn jal­ǵan aqparat tarattyń» dep aıyptaǵan.

Óz boljamyn dáleldeımin dep shyryl­dap júrgende dárigerdiń ózi koronavırýs juq­tyryp, aqpan aıynyń basynda qaıtys boldy. Osydan keıin ǵana Qytaıdyń Joǵarǵy soty Venlıannyń jańalyǵyn ja­syrǵany úshin Ýhannyń polıııa bas­qar­masyn qatań jazalady. Infek­ııa­nyń taralýyna jol bermeý múmkindigin jiberip alǵanyn Qytaı bıligi aýrý paıda bol­ǵan­nan keıin bir aıdan soń moıyndady. Bul ýaqytta Qytaıda koronavırýs juqtyr­ǵan­dar sany 30 myńǵa jetip qalǵan.

El bıligi koronavırýstyń jańa túri­men kúreske qańtar aıynyń sońynda bel sheshe kiristi. 9 qala karantınge jabylyp, kásiporyndardyń jumysy toqtatyldy. Bu­qaralyq is-sharalarǵa tyıym salyndy, úılený toılary men jerleý rásimderin ótkizýge de ruqsat berilmedi. Iri halyq­ara­lyq sharalar da keıinge shegerildi: Nan­kınde ótýi tıis Jeńil atletıkadan álem chempıonaty kelesi jylǵa aýystyrylyp, «Formýla-1» Gran-prı jarysy keıinge qal­dyryldy.

Dertke shaldyqqandar sany kúrt kó­beıgen soń Ýhanda 10 kún ishinde Ho­shen­shan mobıldi aýrýhanasy salyndy. Gon­kong ǵalymdary eki apta ishinde ko­ro­navırýsty jedel anyqtaıtyn portatıvti qurylǵy jasap shyǵardy. Qurylǵy 40 mınýt ishinde synamalardy zerttep, qo­ry­tyndysyn kórsetedi.

Qańtardyń sońynda Hýbeı provınııa­synyń bıligi em-dom sharalarynan qash­qan, medıına mamandarynyń jumysyna ke­dergi keltirip, vırýstyń taralýyna qa­saqana sebepker bolǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý tetikterin qolǵa aldy. Indet juqtyrǵandar qoǵam úshin qaýip­ti bolǵandyqtan mamandar taǵaıyn­da­ǵan emdeý jáne shekteý sharalaryn oryn­damaǵandar qatań jazalandy. Buǵan deıin Qytaı mundaı sharalardy 2000 jyl­dardyń basynda, elde JITS epıdemııasy taraǵan tusta qoldanǵan.

Budan bólek, koronavırýsty aýyzdyq­taý úshin Hýbeı provınııasyndaǵy ıa­nzıan qalasynyń bıligi óz erkimen vırýs juq­tyrý belgileriniń paıda bolǵany tý­raly habarlaǵan turǵyndarǵa 10 myń ıýa­nnan (1,4 myń dollar) tóleýge ýáde ber­di. Sheneýnikter sózinde turyp, dıag­nozy rastalǵandarǵa ýáde etilgen somany berdi. Al synamasynan koronavırýs anyq­talmaǵandarǵa 2 myń ıýannan (285 dol­lar) berildi.

Qytaı bıliginiń qoldaýymen el tur­ǵyn­darynyń indetke shaldyqqandarmen baılanysta bolǵan-bolmaǵynyn anyq­taýǵa múmkindik beretin arnaıy mobıldi qosymsha iske qosyldy. Qosymshany uıaly telefonǵa júktegennen keıin óziniń aty-jóni men jeke kýálik nómirin engizgender koronavırýs juqtyrǵandarmen qandaı oryndarda kezdesýi múmkin ekenin túsine alady. Qytaıdyń Gıgıena jáne densaýlyq saqtaý jónindegi memlekettik komıteti, Kólik mınıstrligi, jáne Azamattyq avıa­ııa basqarmasy qosymshany jasaýshylarǵa qajetti derekterdi usynyp otyrady.

Osyndaı saıasattyń arqasynda naýryz aıynyń basynda elde vırýs juqtyrýdyń 80 myńnan asa deregi anyqtaldy. Úreı ushy­rar statıstıkaǵa qaramastan, Qytaı dertten aıyǵa bastady. Aqpan aıynda bir táýlikte myńǵa tarta adam koronavırýs juqtyrsa, 18-21 naýryz aralyǵynda elde in­detke shaldyǵýdyń birde-bir deregi tir­kelgen joq.

El pandemııaǵa deıingi tirshiligine oralý­ǵa daıyndalýda. Haınan provın­ııasynyń bıligi jumysyn jandandyrǵan kásiporyndarǵa 287 myń dollar kóleminde ótemaqy tólemek. Bul qarjy kásiporyn­darǵa karantın saldarynan kelgen shy­ǵyndy óteýge baǵyttalmaq.

Eseńgiregen Eýropa erteńine alań

Koronavırýspen eki aıdan astam kúres­ken Qytaı endi ǵana eńse tik­teı bastasa, derttiń jańa oshaǵyna aı­nal­ǵan Eýropa del-sal kúıde. Ásirese, Ita­­lııa­nyń jaǵdaıy múshkil. Elde indetti 70 myń­ǵa jýyq adam juqtyryp, 6 820 naýqas kóz jumdy. Koronavırýstan kóz jumǵandar sany jóninen Italııa Qytaıdyń aldyna shyq­ty. Sarapshylardyń aıtýynsha, eldiń ty­ǵyryqqa tirelýine dertpen kúreste beı­ǵam­dyq kórsetýi sebep. Indet eń áýeli ta­raǵan Lombardııa aımaǵynda jergilikti bılik turǵyndardy medıınalyq tek­seris­ten ótkizýge asyqpaǵan. Sáı­kesinshe, vırýs juqtyrǵandar indetti taratyp júre bergen. Taralý aýqymy ulǵaıǵan soń koro­na­vırýspen kúresý kúrdelendi. Onyń ústi­ne, elde egde tartqan azamattardyń sany kóp. Memleket turǵyndarynyń 23 paıyzy – 65 jastan asqandar. Indet eń áýeli qart­tar men sozylmaly aýrýy barlarǵa qaýip tón­diretindikten, mamandar Italııada ólim kór­setkishi áli de arta túsýi múmkin dep boljap otyr.

Búginde Italııanyń búkil aýmaǵy ka­ran­tınde. «Eýropalyq Ýhan» atanǵan memlekette syrtqa sebepsiz shyqqandar aıyp­pul arqalady. Úıden shyǵý sebebi kór­setilgen qujatsyz úıden shyqqandar 200 eýro aıyppul tóleıdi. Óziniń jáne jaqyn­da­rynyń ómiri úshin alańdaǵan ıtalııalyq­tar kóshege shyǵýǵa onsyz da qulyqsyz. Qaı­tys bolǵandardyń denesin tolassyz ta­syp jatqan júk kólikterin terezeden kún­de kóretin jergilikti turǵyndar sal­ǵyrttyqtyq zardaby aýyr bolatynyn endi uqqandaı. Búginde Lombardııa aımaǵyndaǵy Bergamo qalasyndaǵy máıithanada ıne shan­shar oryn joq. Sondyqtan ko­ro­navırýstan kóz jumǵan naýqastardyń de­nesi kremaııa jasaý úshin kórshiles qa­la­larǵa jóneltilýde.

Aýrýhanalardyń jaıy aıtpasa da tú­si­nikti. Naýqastardyń tolassyz legin qa­byl­daýǵa jergilikti emhanalarda oryn je­­­tispeıtindikten, Italııa áskeriniń sar­bazdary ýaqytsha áskerı gospıtaldar qurý­ǵa kirisken. Qytaıdan ondaǵan tonna dári-dármek pen jasandy tynys alý quryl­ǵylary jetkizilýde. Al Reseı kúni ke­she Italııaǵa kómek jóneltý úshin toǵyz Il-76 ushaǵyn ázirlep qoıǵanyn habar­la­dy. Áýe kemesimen medıınalyq jab­dyq­tardan bólek, reseılik vırý­so­logtar men ózge de dárigerler jetkizilmek.

Budan bólek, resmı Rımniń ótinishi boıyn­­sha Germanııa ıtalııalyq naýqas­tar­dyń bir bóligin qabyldaýǵa kelisti. Deutsche Welle basylymynyń habarlaýyn­sha, 24 naýryzda alǵashqy 8 naýqas Leıp­ıg-Galle áýejaıyna jetkizilgen. Sak­sonııanyń premer-mınıstri Mıhael Krech­merdiń aıtýynsha, olar Drezden jáne Leıp­ıg qalalaryndaǵy aýrýhanalarǵa jat­qyzyldy.

Medıınasynyń qaýqaryna senip, ózgelerge kómek qolyn sozyp jatqan Ger­manııanyń ózinde de koronavırýstyń ta­ralý qarqyny artyp barady. Elde indet juq­tyrǵandar sany 30 myńǵa jýyqtasa, kesel qurbandarynyń sany 123-ke jetti. Memleket bıligi áleýmettik baılanystardy shek­teıtin qatań sharalar engizdi: Ger­ma­nııa­da jumys oryndarynan jáne turǵyn úılerden tys aýmaqta eki adamnan artyq jınalýǵa tyıym salyndy. Elde kafeler men meıramhanalar jabyq. Tamaqty úıge tapsyryspen aldyrýǵa ǵana ruqsat. Sán salondarynyń jumysy da toqtatyldy.

Karantınniń ermek emestigin, keseldiń shyn máninde qaýipti ekenin kórsetý úshin Germanııa kanleri Angela Merkeldiń ózi de úı karantıninde jatyr. Ótken jumada kanlerge ekpe salǵan dárigerden korona­vırýs anyqtaldy.

Nemisterdiń basym kópshiligi eldegi ko­ronavırýstyń taralýyn toqtatýǵa ba­ǵyt­talǵan shekteý sharalaryna qoldaý bil­dirýde. Jergilikti ARD qoǵamdyq telear­nasy júrgizgen saýalnamada Germanııa tur­ǵyn­darynyń 95 paıyzy eki adamnan artyq kezdesýge tyıym salynýyn qupta­ǵan. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 3 paıy­zy ǵana bul tártipke qarsylyq bildiripti. Jalpy, Germanııa úkimetiniń daǵdarysqa qar­sy saıasatyn el azamattarynyń 75 paıy­zy qoldaǵan.

Lýkashenko karantınge qarsy

Álemdik tájirıbe koronavırýs pan­demııasymen kúresýdiń eń tıimdi joly – karantındik sharalar ekenin kórsetip otyr. Jahandy jaılaǵan dertti tezirek jeńý úshin dúnıejúzindegi san mıllıondaǵan halyq qalypty tirshiliginen bas tartyp, oqshaý ómir súrýge májbúr. Alaı­da qaýipti indettiń taralýy Belarýs tur­ǵyndarynyń tynys-tirshiligin ózgerte qoı­ǵan joq. El prezıdenti Aleksandr Lý­kashenkony derttiń ózi emes, onyń aı­nalasyndaǵy dúrbeleń kóbirek alań­datatyn sekildi. Belarýs kóshbasshysy mem­leket turǵyndaryn bos úreıge beril­meýge shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, koro­na­vı­rýstan qorǵaný úshin araq iship turý, mon­shaǵa jıi túsý jáne durys tamaqtaný jet­kilikti.

Aleksandr Lýkashenko Belarýs elimen ara­daǵy shekarasyn jaýyp tastaǵan Re­seı­diń karantındik sharalaryn synǵa aldy. «Belarýstegi jaǵdaı mundaı «ajdaha­lyq» amaldarǵa kóshetindeı sonshalyq kúrdeli emes» dep málimdedi ol 20 naýryzda.

«Adamdarǵa ózi jáne jaqyndary úshin jaýapkershilik alýdy mindetteý kerek. Eger jótelip, túshkirip tursań, syrtqa shyqpa, ózgelerge kesel taratpa. Mine, shekteýlerdiń máni osy ǵana. Osy turǵydan alǵanda kóp el tym qatań sharalarǵa baryp jatyr», – de­di Lýkashenko.

Belarýs prezıdenti óz elindegi me­dı­ınanyń damýyn joǵary baǵalady. «Bizdiń mamandardyń biliktiligine qýandym. Bul aýrýdy qalaı emdeý keregin bilmese de, qol­darynda oǵan qarsy ekpe bolmasa da, bir­de-bir naýqastyń kóz jumýyna jol bermedi», – dep maqtandy ol.

Búginde elde koronavırýs juqtyrǵan 70-ten astam naýqas tirkelgen. Alaıda Alek­sandr Lýkashenko kórshilerinen úlgi alyp, karantındik sharalar engizýge asyǵar emes. Belarýste balabaqshalar men mektepterdiń jumysy toqtatylǵan joq. Qyzmetkerler jumystaryn qalypty rejımde jalǵastyrýda. Barlyq qoǵamdyq oryndar ashyq, olarǵa kirý-shyǵý shek­tel­megen. Memleket shekaralary da jabyl­ma­ǵan, tek ózge memleketten kelgen azamat­tardy baqylaý kúsheıtilgen. Dert belgileri bar azamattardan synama alynyp, tek­se­riledi. Ózgeler el aýmaǵyna emin-erkin kirip-shyǵa alady. Belarýs prezıdentiniń pikirinshe, keselmen kúreste elde qolǵa alyn­ǵan sharalar jetkilikti. Qatań shek­teýler engiziler bolsa, memleket tur­ǵyn­dary úreıge berilip, dúrligýi múmkin. Lýkashenkonyń aıtýynsha, dúrbeleńniń zardaby keseldiń zardabynan aıtarlyqtaı aýyr bolýy múmkin.

«Koronavırýs álemdi aqylynan adas­tyrdy» dep málimdegen Belorýssııa bas­shy­sy karantındik sharalar el ekonomıkasyn tyǵyryqqa tireıtinin alǵa tartty. Álem­degi jaısyz ekonomıkalyq ahýal jáne Re­seımen munaı tasymaly jónindegi kelis­sózderdiń uzaqqa sozylýy onsyz da Bela­rýstiń qarjylyq jaǵdaıyn turaq­syz­dandyrdy deıdi Aleksandr Lýkashenko.

Ýkraına dárigerleri dármensiz

Belarýstiń ońtústiktegi kórshisi Ýkraınanyń da ekonomıkalyq jaǵ­daıy qazir máz emes. Dese de, el bıligi ko­ro­navırýspen kúrestiń qatań sharalaryn engizdi. 18 naýryzdan bastap Ýkraına bar­­­­lyq shekaralaryn japty. Memlekette metro, teatrlar, iri saýda ortalyqtary, qo­ǵamdyq tamaqtaný oryndary jáne fıt­nes-ortalyqtardyń jumysy toqtatyldy. Kıevte jáne eldiń indet tirkelgen eki ob­ly­synda tótenshe jaǵdaı rejımi engizildi. Karantın tártibin buzǵandarǵa jaza bel­gilendi.

Bul shekteýler eldegi qyzmetter na­ryǵy men saýda-sattyqqa keri áserin tı­gizýde. Ótken jyldyń qorytyndysy boıyn­sha Ýkraınadaǵy IJÓ-niń 3,5 paıyz­ǵa ósýi dál osy salalardaǵy alǵa jyljýdyń ar­qasy edi. Álemdik ekonomıkalyq daǵ­­da­rys jaǵdaıynda eldiń syrtqy naryqtan qarjy resýrstaryn tartýǵa múmkindigi joq. Aldaǵy eki aıda Kıev 5,5 mlrd dollar kó­leminde syrtqy qaryzdaryn qaıtarýy tıis. Halyqaralyq valıýta qorynyń transh alý jaıy belgisiz, al Ýkraına Ult­tyq bankiniń rezervteri sarqylýǵa jaqyn. Óıtkeni qunsyzdanyp bara jatqan grıv­nany qoldaý sharalaryna qyrýar qarjy jum­salýda. Búgingi tańda Kıev Halyqaralyq valıýta qorymen koronavırýsqa baıla­nysty jedel qarjylyq kómek alý jóninde kelissózder júrgizýde.

Ótken aptanyń sońynda Ýkraınanyń pre­mer-mınıstri Denıs Shmygal el tur­ǵyndaryn qarjylyq daǵdarysqa daıyn­dalý qajettigin eskertti. «Álemdik daǵda­rys­tyń saldarynan Ýkraına da daǵda­rys­pen betpe-bet kelýi múmkin. Bul ekonomıka mı­nıstrligi úshin ǵana emes, tutas el úki­meti úshin, sondaı-aq, bıznes úshin de synaq kezeńi bolmaq», – dedi Ýkraına úkimetiniń basshysy.

Memlekette qyzmetter naryǵy ǵana emes, medıına salasy da tyǵyryqqa ti­relýde. Jergilikti BAQ-tyń habarlaýynsha, karantın engizilýine baılanysty kólik qatynasynyń toqtaýy saldarynan qala syr­tynan qatynaıtyn aq halattylar ju­mys oryndaryna jete almaı jatyr. Medı­ına mamandary qajetti qorǵanys qural­darymen qamtamasyz etilmegen, al keıbir emhanalar koronavırýstan basqa aýrý túr­leri boıynsha naýqastardy qabyldaı al­maı otyr. Sońǵy derek boıynsha Ýk­raı­nada COVID-19 ınfekııasyn juqtyrýdyń 41 deregi tirkelgen.

Eldi tyǵyryqqa tiregeli turǵan taǵy bir másele, ýkraındyqtardyń basym bóligi Eýroodaq elderine jumys izdep ketken. Olar­dyń kópshiligi shetelde qyzmet kór­setý salasynda eńbektengen. Jumysynan aıyrylǵandar jappaı Ýkraınaǵa aǵylar bolsa, eldegi epıdemıologııalyq ahýal da, ekonomıkalyq jaǵdaı da qıyndaı túsýi múmkin.

 

Sońǵy jańalyqtar