26 Naýryz, 09:22 388 0 Densaýlyq Anar LEPESOVA

Koronavırýspen kúres: Álem elderi óz azamattaryn qalaı qorǵaýda?

Birgemiz – birligimizdiń kórsetkishi

 Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastama­sy­men  Qazaqstanda koronavırýspen kúres ju­mys­taryna kó­mektesýge yntaly azamattardyń qar­jysy jı­naqtalatyn respýblıkalyq qor quryl­dy.

20 naýryzda qazaqstandyqtarǵa joldaǵan ún­­deýinde Tuńǵysh Prezıdentimiz syn saǵatta ortaq is­ten eshkim de syrt qalmaýǵa tıis ekenin aıt­qan bo­latyn. «Úkimet bıýdjet salasy qyz­metkerleriniń, stý­dentterdiń, shaǵyn jáne orta bıznestiń aýyrt­palyǵyn jeńildetý baǵytyndaǵy naqty qadamdaryn jarııa etti. Biraq tek qana mem­lekettiń kúsh-jigeri jetkiliksiz bolady.  Zaýal­dy eńserý úshin basqa da qosymsha resýrs­tardy jumyldyrǵan jón. Árbir azamat óziniń qolynan keletin úlesin qosýǵa tıis. Men bul qıyn kezeńde el-jurtqa kómekteskisi ke­letin jáne járdem bere alatyn adamdardyń qara­jaty jı­naqtalatyn Respýblıkalyq qor qurýdy usy­namyn, – degen Elbasy qazaqstandyqtardy qa­lyń el, jalpaq jurt bolyp jumylýǵa shaqyrdy.

Elimizdegi iri kásiporyndar men kásipkerler El­basynyń bastamasyna ún qosyp, qoldaý bil­dirdi. 24 naýryzdaǵy derek boıynsha, Birgemiz qoǵamdyq qoryna iri bıznes ókilderinen 40 mln dollardan as­tam qarajat túsken. Atap aıtqanda, Eurasian Resources Group kompanııasynan 10 mln dollar, «Qazaqmys» korporaııasy 10 mln dollar qarjy aýdardy. Sondaı-aq qoǵamdyq qorǵa meenattar men ká­sipkerler Tımýr Qulybaev 10 mıllıon dollar, Aı­dyn Rahymbaev 2 mıllıon dollar, Keńes Raqyshev 1 mıllıon dollar, Ǵa­lymjan Esenov 2 mıllıon dol­lar, Rashıd Sár­senov 2 mıllıon dollar, Alek­sandr Klebanov 2 mıllıon dollar, Aleksandr Be­lovıch  2 mıllıon dollar aýdardy. Qorǵa óńirlerden de qarjy aý­darýshylar jeterlik. Ásirese, ońtús­tik­qazaq­stan­dyq kásipkerlerdiń qoldaýy erek. Aı­nalasy 3-4 kúnniń ishinde aımaqtaǵy bıznesmender Birgemiz qoryna 163 mln 700 myń tenge aýdarypty.

Budan bólek, Nur Otan partııasynyń mú­she­leri, memlekettik qyzmetkerler, je­kelegen ujym­dar da bir kúndik ja­la­qy­laryn aýdaryp, or­taq iske jumyla at­salysýda.

Dese de, óńirlerde koronavırýspen kú­resý úshin bıýdjettik sala qyz­met­ker­le­rin bir kúndik jalaqysyn aýdarýǵa máj­búrlegen jaǵdaılar da kezdesken kó­rinedi. Buǵan Nur Otan partııasyna ke­lip túsken shaǵymhattar dálel.

Bul jaǵdaıǵa qatysty pikir bil­dirgen El­basynyń baspasóz hatshysy Aıdos Úki­baı Birgemiz qoǵamdyq qo­ryna qaıy­rym­dylyqqa arnalǵan ko­ronavırýspen kúres úshin qarajat erik­ti túrde jınalýy tıis ekenin aıtty.

Ol Twitter-degi jazbasynda: «Mundaı qaıy­rym­dylyqqa májbúrlep qarjy jı­naýǵa bol­maıdy. Barlyq qaıy­rym­dylyq tek qana erikti túrde júzege asy­rylýy tıis», – dedi.

Qaıyrymdy istiń qaıyryn bergeı. Birgemiz birligimizdiń kórsetkishi bola­dy dep seneıik. Jınalǵan qarjy Mem­le­­ket­tik komıssııanyń nusqaýymen tıis­ti sa­la­larǵa bólinbek.  Qaýipti in­det­pen kúresý úshin medıınalyq dári-dár­mek­ter, qor­ǵanys quraldary, ven­tılıa­ııalyq ap­parattar, azyq-túlik jáne áleýmettik jaǵ­daıy tómen turǵyndarǵa qajetti zat­tar alynady. Qarjyny jum­saý ashyq jú­redi ári quramynda qoǵam jáne mem­leket qaıratkerleri bar Qor ja­­nyndaǵy qam­qorshylyq keńestiń qa­tań baqy­laýyn­da bolady.

AQSh turǵyndary tabys salyǵynan bosatyldy

50 myńnan astam turǵyny koro­na­vı­rýs juqtyrǵan AQSh-ta da korona­vırýs­tyń taralýyn shekteý sharalarymen qosa, indettiń el ekonomıkasyna, halyq­tyń áleý­mettik jaǵdaıyna tıgizer zarda­byn azaıtýǵa kúsh jumyldyrylýda. Jer­gilikti BAQ-tyń habarlaýynsha, Do­nald Tramp AQSh Kongresinen koro­navırýspen kúres jumystaryna 1 trln dollar bólýdi suraǵan. Onyń 500 mlrd dollary eńbekaqy salyǵyn tómendetýge jumsalsa, 250 mldr dollary Shaǵyn bız­nes assoıaııasynyń qoljetimdi ne­sıelerine baǵyttalady. Al 58 mlrd dol­lardy áýekompanııalaryn qoldaý sharalaryna jumsaý kózdelgen.

AQSh jyl sońyna deıin óz turǵyn­daryn tabys salyǵynan bosatpaq.  Kong­ress koronavırýs indetine shaldyq­qan­darǵa eki aptalyq eńbekke jaramsyzdyq tólemin berý jáne jumyssyzdarǵa tó­le­netin járdemaqy kólemin arttyrý tý­raly zańnama qabyldady.

El úkimeti jáne medıınalyq uıym­dar koronavırýstan emdeý úshin tur­ǵyndardan qosymsha aqy almaý jóninde kelisimge keldi. Sondaı-aq bıýrokratııa­lyq qıturqylyqtarǵa jol bermeý jó­ninde mámile jasaldy.

Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý maqsatynda koronavırýstan zardap shek­ken amerıkalyq kompanııalarǵa mem­­leket tarapynan aınalymdyq qar­jy bólinýde. Quzyrly organdar kásip­ker­lerge tómen paıyzben nesıe bermek. Bul baǵdarlamany júzege asyrýǵa 50 mlrd dollar bólingen.

Túrkııada zeınetaqy ósti

Túrkııada koronavırýs juqtyrýdyń al­ǵashqy deregi 10 naýryzda tirkelse, 25 naýryzdaǵy derek boıynsha elde indetke shal­dyqqandardyń sany 1 529-ǵa jetip, 37 naýqas kóz jumdy. Memleket korona­vırýs­tyń taralýyn shekteý úshin 20 mem­leketpen baılanysty úzdi. Túrkııada oıyn-saýyq ortalyqtary, meshitter ja­byldy, mektep oqýshylary qashyqtan oqý­ǵa kóshti.

Dese de, ázirge aýrýdyń taralýyn shek­teý múmkin bolmaı tur.

El bıligi endi indettiń saldarymen kúresti qolǵa aldy. Túrkııa úkimeti bul maqsatta 100 mlrd túrik lırasyn (64 mln dollar) bóldi. Memleket qosymsha qun salyǵyn jáne bólshek saýda, mashına qurastyrý, metallýrgııa, logıstıka, jeńil ónerkásip, azyq-túlik óndirisi, qonaqúı jáne meıramhana bıznesi sa­lalarynyń aı saıynǵy salyǵyn 6 aıǵa shegerdi. El turǵyndary qarashaǵa deıin tur­ǵyn úı salyǵynan bosatyldy. Son­daı-aq túrkııalyqtardyń nesıe tólem­deri 3 aıǵa shegerildi.

Budan bólek, ishki áýe tasymaly sa­lasyndaǵy qosymsha qun salyǵynyń mól­sherlemesi úsh aıǵa 18 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin tómendetildi. Baǵasy 500 myń eýroǵa deıingi turǵyn úılerdi nesıeleý somasy 80 paıyzdan 90 paıyzǵa deıin artyp, bastapqy jarna 10 paıyzǵa deıin azaıtyldy.

Túrkııa úkimeti el azamattaryn úsh aı­ǵa tabys salyǵynan da bosatty.  Eńbek kodeksine qashyqtan jumys isteý, qys­qamerzimdi jumysqa shyǵýǵa qatysty ózger­týler men tolyqtyrýlar engizildi. Taby­synan aıyrylǵandarǵa ótemaqy tóleý merzimi 2 aıdan 4 aıǵa deıin ulǵaı­tyl­dy. Turmysy tómen otbasylarǵa qarjylaı kómek kórsetýge 2 mlrd lıra bólindi. Eldegi eń tómen zeınetaqy 1 500 lıraǵa deıin kóterildi. Sonymen qatar Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan sáýirde túrkııalyq zeınetkerlerdiń zeı­netaqysyna merekelik bonýstar qosýdy tapsyrdy.

Qaıyrymdylyq qorlarynyń qoldaýy mańyzdy

Koronavırýspen jáne onyń zarda­bymen ár memleket shama-sharqynsha kúresip baǵýda. Alaıda kesirli keselmen kú­resýge dármensiz elder de bar. Indet juq­tyrǵandardy emdeýge keıbir mem­leketterdiń medıınasy qaýqarsyz. Osy máseleni kótergen Norvegııa BUU-ǵa jú­ginip, koronavırýs pandemııasymen kúreske kómektesetin halyqaralyq qor qurý­dy usyndy. «Biz koronavırýstyń damý­shy elderge tıgizer zardabyna alań­daýlymyz. Olardyń densaýlyq saqtaý júıesi onsyz da álsiz», – delingen Norve­gııanyń Syrtqy ister mınıstrligi ja­saǵan resmı málimdemede. Eldiń halyq­aralyq damý máseleleri jónindegi mı­nıstri Dag Inge Ýlsteın Ebola indeti­men kúres kezindegideı halyqaralyq yntymaqtastyq qoryn qurý qajettigin aıtty.

2014 jyly Batys Afrıkadaǵy Ebola epıdemııasy kezinde BUU basshylyǵymen halyqaralyq kómek qory qurylǵan bo­latyn. Indetti aýyzdyqtaýǵa qor qara­jatynyń aıtarlyqtaı septigi tıdi. Son­dyqtan Norvegııanyń usynysy na­zar­syz qalmaıtyny anyq. BUU bas hat­shysynyń orynbasary Amına Mohammed uıym bul máseleni qarastyratynyn aıt­ty.

Qor demekshi, eki apta buryn Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Bas dırektory, doktor Tedros Gebreııýs DDSU-da yntymaqtasý qory qurylǵanyn má­limdegen. Onyń aıtýynsha, qordyń qar­­jysy erikti jarnalar esebinen to­lyq­tyrylyp,  COVID-19 indetimen kúresýge, ǵylymı zertteý jumystaryna jum­salady. Ásirese, medıınasy álsiz mem­leketterdi qoldaý sharalaryna ba­sym­­dyq berilmek. Qorǵa www.COVID19 ResponseFund.org saıty arqy­ly kez kelgen adam qarjy aýdara alady.

Sondaı-aq Shveıarııanyń Davos qa­lasynda Koronavırýspen kúres jó­nin­degi halyqaralyq qor quryldy. Qor indetke qarsy vakına jasaý jáne ony taratý jumystaryn qarjylandyrýmen aınalysady. Qor jumysynyń ashyq­ty­ǵyn qamtamasyz etý úshin quramyna qoǵam qaıratkerleri men belgili me­enat­tar engen qamqorshylyq keńesi barlyq aqsha aýdarymdaryn baqylap otyrady.

Irlandııada qurylǵan korona­vırýs­qa qarsy qoǵamdyq qor úılerinde oqshaý­landyrylǵan egde azamattarǵa (50 jas­tan asqan) kómek kórsetedi. Atap aıt­qan­da, qarttarǵa azyq-túlik, jyly kıim jet­kizip berý, syrtqy ortamen baı­la­nysýǵa múmkindik beretin tehnologııa quraldarymen qamtamasyz etý sharalary qolǵa alynýda.

Al AQSh-tyń Boston qalasynda quryl­ǵan  Boston Foundation jáne United Way qorlary daǵdarystan kóp zardap shekken otbasylar men qyzmetkerlerge jár­dem beredi.  Qor qarajaty esebinen mek­tepterde beriletin ystyq tamaqtan qa­ǵylǵan oqýshylar men turmysy tómen otbasylarǵa azyq-túlik jetkizilmek. Son­daı-aq medıına qyzmetkerleri men jedel kómek qyzmetterine qoldaý shara­laryna basymdyq beriledi. Baılanys quraldaryna muqtaj azamattarǵa, qart­tar men úı-kúıi joqtarǵa da kómek kór­setý kózdelgen.

Álem boıynsha koronavırýspen kúres jumystaryna qarjylaı qoldaý kórsetip jatqan jekelegen kásipkerler men kompanııalardyń da úlesi ólsheýsiz. Máselen, belgili qytaılyq bıznesmen, Alibaba Group kompanııasynyń negizin qa­laýshy  Djek Ma indetke qarsy vak­ına jasaýǵa 14,4 mln dollar bóldi. Son­daı-aq mıllıarder Qytaıdyń Hýbeı provınııasynyń aýrýhanalaryn medıınalyq qural-jabdyqtarmen qam­tamasyz etýge 144 mln dollar aýdardy.

Qytaılyq Xiaomi kompanııasy Ýhan qaıy­rymdylyq federaııasyna jáne Ýhan aýrýhanalaryna kómek retinde 1,4 mln dollar bóldi.

Carlsberg fondy koronavırýspen kúres sharalary men ǵylymı zertteý­ler­ge 95 mln dat kronasyn bóldi.

Ýkraınada iri bıznes ókilderiniń bas­tamasymen koronavırýspen kúres qory qurylyp, jınalǵan qarajatqa me­dıınalyq mekemelerge 500 avtokólik sa­typ alyndy.

Sońǵy jańalyqtar