قاتاڭ جازا قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتە الا ما؟

جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ – باستى مىندەت. بىراق مۇنى ءبارى بىردەي ەسكەرە بەرمەيدى. ءناتي­جە­سىندە، تاس­جول­دىڭ بويىندا بولاتىن اپات كوپ. اپات سالدارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم دە از ەمەس. ۇكىمەت جول ەرەجەسىن بۇزعان­داردى جازالاۋدى بارىنشا قاتاڭداتۋعا تىرىسقا­نىمەن، جۇگەن­سىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپسىز­دىعىنا توقتاۋ بولماي تۇر.

بالدىق جۇيە ەنگىزىلسە…

تاياۋدا ءدال وسى جول قاۋىپسىزدىگى ءما­سەلەسى ەلوردادا ءسوز بولىپ، تاعى ءبىر تىڭ ۇسىنىس ايتىلدى. بۇل جولى ءوز ۇسىنىسىمەن سەناتور اندرەي لۋ­كين ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. لۋكين ايت­قان جاڭاشا جازالاۋ جۇيەسى قازىرگى ۋا­قىتتا قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. ارينە، پىكىرلەر سان ءتۇرلى. سونىمەن، اندرەي لۋكين جول ەرەجەسىن بۇز­عانداردى قالاي جازالاۋدى ۇسىن­دى؟ دەپۋتاتتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ەرەجەگە باعىنباعانداردى جازالاۋدىڭ جاڭا ءتۇرى بالدىق جۇيەگە نەگىزدەلەدى. ياع­ني، جۇرگىزۋشى ەرەجە بۇزعان سايىن ۇپايىنان ايىرىلىپ وتىرادى. ەگەر ول شەكتى مەجەدەن اسىپ كەتسە، كو­لىك­تى جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرىلادى. «جول ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن بالل ەسەپ­تەۋ جۇيەسىن ازىرلەپ، ەنگىزۋگە قا­تىستى ءتيىستى ۇسىنىس جاسالۋدا. ياعني، بەلگىلەنگەن ليميت اسىرىلعان جاعدايدا ارنايى باقىلاۋ-ولشەۋ قۇرالدارى ارقىلى جۇرگىزۋشى كۋا­لى­گىنەن ايىرۋ جوسپارى بار»، – دەيدى اندرەي لۋكين. دەپۋتاتتىڭ ۇسىنى­سىن ءتارتىپ ساقشىلارى دا قولدايدى.

ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل ءادىس بۇ­رىننان شەت مەملەكەتتەردىڭ ءتا­جىريبەسىندە بار. مىسالى، گرۋزيا بي­لىگى جول ەرەجەسىن بۇزعان ءجۇر­گىزۋ­شىلەرمەن كۇرەسۋدىڭ بالدىق جۇيەسىن 2017 جىلى ەنگىزگەن بولاتىن. ەلدە كو­لىك تىزگىندەگەن ءار ازاماتقا 100 بال­دان تۇراتىن ليميت بەرىلەدى. ەرە­جە بۇزىلعان شاقتا، ەلەكتروندى رەەستر بويىنشا جۇرگىزۋشىنىڭ بالى شەگەرىلىپ وتىرادى. جول قوزعالى­سىندا كوپ شالىس باسىپ، ءليميتى تاۋسىلعان جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى. كەيىن قايتادان سىناق تاپسىرىپ، قايتا جۇرگىزۋشى اتانۋعا مۇمكىندىگى بار. اتالعان ەرەجە 1 ماۋ­­­سىمنان باستاپ، قولدانىسقا ەنە­دى. ىشىمدىك ءىشىپ، رولگە وتىر­عان­دار­دى قاتاڭ جازا كۇتىپ تۇر، بۇل ءۇشىن 30 بالل شەگەرىلەدى. ەكىنشى رەت قاي­تا­لانسا، قاماۋعا الىنىپ، ءۇشىنشى رەت قولعا تۇسسە، جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ءمۇل­دەم ايىرىلادى. ايىپپۇل سالۋ­دىڭ جاڭا ەرەجەسىن ويلاپ تابۋشىلار باستى قاۋىپ ءدال وسى ماس جۇرگىزۋ­شى­لەردەن كەلەتىنىن ايتادى. جولدا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپاۋ سەكىلدى ۇساق قاتەلىكتەر ءۇشىن 5 بالل شەگە­رىلىپ وتىرادى. بەرىلگەن ليميت، ياع­ني 100 بالل ءبىر جىلعا جەتپەي تاۋسىلسا، كولىك يەسى كۋالىگىنەن قاعىلىپ، قاي­تا اتتەستاتسياعا جىبەرىلۋى ءمۇم­كىن. قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار وسىنداي جاڭا­­­شىلدىق ارقىلى گرۋزيا جول­دا­رىنداعى اپات سانىن ازايتۋعا ءمۇم­كىندىك الىپ وتىر.

ال ۋكراينادا بۇل جۇيە 2015 جى­لى ەنگىزىلگەن. تارتىپكە ساي ۋك­راين­دىق جۇرگىزۋشىلەرگە جىل سايىن 150 ۇپاي بەرىلەدى، ال جول ەرەجەسىن ورەس­كەل بۇزعانى ءۇشىن ولار بىردەن 50 بالل الىپ تاستايدى. ارمەنيا­لىق­تارعا ءبىر جىلدا 9 ۇپاي عانا بە­رىلەدى. ەگەر سول ءبىر جىل ىشىندە ءجۇر­گىزۋشى ۇپايلارىنان تۇگەل ايىرىلسا، ول 6 ايعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايى­رىلادى. دەگەنمەن 3 ايدان كەيىن تەوريالىق ەمتيحان تاپسىرىپ، كۋالىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە بو­لادى. جۇرگىزۋشىلەر ءبىر باعىتتى كو­شەمەن قارسى باعىتتا جۇرگەنى نە­مەسە جىلدامدىقتى مەجەدەن 31-50 كم/ساع-تان اسىرعانى ءۇشىن 3 بال­دان، مەملەكەتتىك نومىرگە قا­تىس­تى قۋلىق-سۇمدىقتار جاساعانى ءۇشىن 2 باللدان، ال بۇرىلۋ مەن اينالۋ كەزىنەگى قاتەلىكتەر مەن جاياۋ ءجۇر­­گىنشىلەر وتكەلىندە، جولايى­رىق­­تا ەرەجە بۇزعانى، باسىپ وزعانى، قاۋىپ­سىزدىك بەلدىگىن تاقپاعانى، ءرول­­دە وتىرىپ تەمەكى شەكەنى مەن تە­­­لەفونمەن سويلەسكەنى ءۇشىن 1 بال­دان ايىرىلادى.

بۇل جۇيە ءبىزدىڭ ەلدە دە قولداۋ تاۋىپ، ىسكە قوسىلسا، جول ەرەجەسىن بۇزىپ، ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزىپ، قوس جولاقتى كەسىپ ءوتىپ، تەلەفونمەن رولدە سويلەسكەندەر جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى. دەگەنمەن، كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن جازالاۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى قاشان ەنگىزىلەتىنى بىزگە بەيمالىم. بۇل ءالى دە اقىلداسۋدى، تالداپ-تارازىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ال ەگەر قوعامدا بۇل جۇيەگە قاتىستى وڭ پىكىر قالىپتاساتىن بولسا، دەپۋتاتتار زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋگە دايىن. بىراق ازىرگە بۇل ءادىستى قولداۋشىلاردان گورى نارازىلىق تانىتۋشىلاردىڭ قاراسى باسىم بولىپ تۇر. جۇرگىزۋشىلەر جاڭا جازانىڭ ەنگىزىلۋىن قۇپتامايدى. ولار «سەرگەكتىڭ» اۋرەسىنەن ارىلا الماي جۇرگەندە، جاڭا جۇيەمەن الىسۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. ال ەكىنشى ءبىر توپ جازانى قاتاڭداتۋ ارقىلى جولداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن ايتادى. ازىرگە ءتارتىپ ساقشىلارى جۇرگىزۋشىلەردىڭ جولداعى ءتارتىبىن «سەرگەك» كامەرالارى ارقىلى قاداعالاۋدا.

«سەرگەك» سەنىمدى اقتاي ما؟

جاڭا جۇيەنى ۇسىنعان دەپۋتات كو­لىك جۇرگىزۋشىلەرى «سەرگەكتىڭ» جا­زاسىنان وڭاي قۇتىلىپ كەتىپ ءجۇر دەپ وتىر. جاسىراتىنى جوق، بۇل بەي­نەقوندىرعىلار ەلىمىزدەگى ءىرى قا­لالاردا ءتارتىپ ورناتۋدا. ناقتى ستا­تيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەل استاناسى – نۇر-سۇلتان قالا­سىن­دا 6 183 «سەرگەك» كامەراسى ورناتىلىپ، 2019 جىلدىڭ 10 ايىندا 1 ملن 219 مىڭ جۇرگىزۋشىگە 6 ملرد 784 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. قازىر بۇل سومانىڭ 86 پايىزى وتەلىپ ءۇل­گەرىپتى. بەينەباقىلاۋ كامەرالارى كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جىلدام­دىقتى شامادان تىس اسىرۋى، جەكە كولىكتەردىڭ اۆتوبۋستارعا ارنالعان ارنايى جولاقتارعا شىعۋى، Stop سىزىقشالارىنان اسىپ كەتۋى سەكىلدى ەرەجە بۇزۋدى تىركەيدى.

تاعى دا ستاتيستيكاعا سەنسەك، ءبۇ­گىنگە دەيىن «سەرگەكتىڭ» ارقاسىندا ەلورداداعى ءولىم-ءجىتىم كولەمى ەكى ەسە ازايىپتى. ماسەلەن، 2017 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا جول اپاتىنان 60 ادام كوز جۇمسا، 2018 جىلى 34 ادام اجال قۇشقان. ال قوعامدىق ورىنداردا اۋىر قىلمىس سانى 39 پايىزعا، اسا اۋىر قىلمىس سانى 18 پايىزعا تومەندەپتى.

ال الماتى كوشەلەرىندە وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا 400 «سەرگەك» بەكەتى ورناتىلىپ، 1 قاڭتاردان باستاپ ىسكە قوسىلدى. بۇل شامامەن 2 مىڭ كامەراعا جۋىق. ءدال وسى الماتىداعى «سەرگەك» كامەرالارى 8 كۇننىڭ ىشىندە 2،5 مىڭنان استام جول ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىسىن تىركەپ، كولىك ءجۇر­گىزۋ­شى­­لەرىنە 42 ملن تەڭگە ايىپپۇل سا­لى­نىپتى. ال وتكەن جىلى الماتىدا 500 مىڭنان استام جول ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىسى تىركەلىپ، جۇرگىزۋشىلەر 3 ملرد 600 ملن تەڭگە ايىپپۇل ار­قا­لاعان. الداعى ۋاقىتتا الماتى كو­شەلەرىنە تاعى 307 «سەرگەك» بەكەتى قويى­لادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. مۇن­داعى باستى ماقسات – جولداعى قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. بىراق مۇ­نىمەن جۇرگىزۋشىلەر كەلىسە بەر­مەي­دى. جول ۇستىندە قاتە باسقان ءار ارەكەتىڭدى تاسپاعا جازىپ وتىراتىن «سەرگەك» جۇرگىزۋشىلەرگە قوسىمشا قىسىم دەيتىندەردىڭ قاراسى قالىڭ. قانشا جەردەن بەينەقوندىرعى جول ۇستىندەگى ءتارتىپتى رەتتەپ، جۇگەن­سىز­دەردى جونگە سالۋعا مۇمكىندىك تۋ­عى­زا­دى دەسەك تە، جۇرگىزۋشىلەر «سەرگەككە» ريزا دەي المايمىز. جۇرگىزۋ­شى­لەردىڭ سوزىنشە، «سەرگەك» ونسىز دا كۇنىن ارەڭ كورىپ جۇرگەن ادامداردى قا­ناۋ ءۇشىن ورناتىلعان. اسىرەسە، كو­لىگى كوپ نۇر-سۇلتان مەن الماتى قا­لاسىنداعى كەپتەلىستەر ءجۇر­گىزۋ­شى­لەردى ابدەن زارەزاپ قىلىپ بىتكەن. ال مۇنداي كەپتەلىستەردەن ءجۇي­كەسى توزعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ كەي­دە ەرىكسىز جول ەرەجەسىن بۇزاتى­نىن دا جوققا شىعارا المايمىز. اسى­عىپ كەلىپ، Stop سىزىعىنان شى­عىپ كەتەتىندەر دە كەيدە ارنايى اۆ­توبۋس جولاعىنا ءتۇسىپ، ەرەجە بۇزا­تىندار دا تابىلادى. ال ەندى «سەرگەك» جۇرگىزۋشىلەردىڭ مۇنداي «ەركەلىگىنە» كوز جۇمىپ قاراي المايدى. سون­دىقتان كولىك تىزگىندەگەندەر بۇكىل عۇمىرىن كەپتەلىستە وتكىزسە دە، ەرەجەگە باعىنۋى شارت. ولاي ەتپەگەن كۇندە تاپقان-تايانعانىن ايىپ­پۇل تولەۋگە جۇمسايدى.

 

نۇرجان ىقىلاسوۆ، نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىنى:

– «سەرگەكتىڭ» بولعانىن ءوز باسىم قولدايمىن. جولدا تايراڭداپ جۇرەتىندەرگە تۇساۋ بولادى دەپ سەنەمىن. ارينە، «سەرگەك» ارقىلى ەرەجە بۇزعانداردىڭ بارىنە ايىپپۇل سالىنىپ، قازىنا قارجىسى كوبەيەدى. بۇل مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمدى. بىراق قيت ەتسە تاسپاعا ءتۇسىرىپ الاتىن «سەرگەك» قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن «باس اۋرۋىنا» اينالدى. پەندە بولعاسىن كەي كەزدە ابايسىزدا جول ەرەجەسىن بۇزاتىندار كەزدەسەدى. مۇندايدىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەيتىن «سەرگەك» ارقىلى جۇرگىزۋشىلەرگە ايىپپۇل جازىلادى. ال بۇل قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەردىڭ قالتاسىن جۇقارتا تۇسەتىنى انىق. وعان قوسا جانارماي باعاسى دا قىمبات.

جەكە ءوز باسىما «سەرگەكتەن» ەش پايدا دا، زيان دا جوق. ارينە، بەينەقوندىرعىلاردىڭ ارقاسىندا جول ەرەجەسىن بۇزاتىنداردىڭ قاتارى ازايۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي باقىلاۋشى قۇرىلعىلاردىڭ بولعانى دۇرىس تا شىعار. اسىرەسە، ءىرى مەگاپوليستەردە. الايدا بۇل قاراپايىم حالىققا كەسىرىن تيگىزبەسە ەكەن دەيمىن.

 

ايان جاڭابەكوۆ، الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى:

– «سەرگەكتىڭ» نەگىزگى قىزمەتى – جول ەرەجەسىن بۇزۋشىلاردى باقىلاۋعا الۋ. سول ارقىلى جول ەرەجەسىن بۇزاتىندار ازايادى دەپ سانايدى. مۇنىمەن كەلىسەمىن. بىراق ەكىنشى ءبىر ماسەلە بار. ادامنىڭ باسىنا قاي كەزدە قانداي جاعداي تۇسەتىنىن بىلمەيسىڭ. بىرەۋ اۋرۋحاناعا اسىعىپ بارا جاتۋى مۇمكىن. ەندى بىرەۋ بالاسىنا اسىعىپ بارا جاتۋى مۇمكىن. مۇنداي كەزدە جۇرگىزۋشى جول ەرەجەسىن قاساقانا بۇزبايدى عوي. كەيدە ءتىپتى بىلمەستىكتەن ەرەجە بۇزاتىن جۇرگىزۋشىلەر دە بولادى. ال «سەرگەك» سونىڭ ءبارىن ءتۇسىرىپ الىپ، ارتىنان تولەيتىن ايىپپۇلدىڭ كولەمىن ارتتىرادى.

ءبىزدىڭ الماتىدا قاۋىپتى اۋداندار بار. ياعني، قىلمىس ءجيى تىركەلەتىن اۋداندار. ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قولىندا ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بار عوي. ەندەشە، «سەرگەكتى» سول ستاتيستيكا بويىنشا قىلمىس ءجيى تىركەلەتىن اۋماقتارعا قويسىن، سونداي اۋدانداردا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ اۋلالارىنا قويسىن. سوندا بيلىكتەگىلەردىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلايتىندارىنا سەنىم ارتۋعا بولادى. جولداعى جۇرگىزۋشىلەردى باقىلايتىن كامەرالار «سەرگەكسىز» دە جەتىپ ارتىلادى. جۇرگىزۋشىلەردى بىرەسە سالىقپەن، بىرەسە تىركەۋمەن قورقىتادى. ەندى قاي جەردە قاتەلەسىپ، «سەرگەكتىڭ» قىراعى كوزىنە ءتۇسىپ قالار ەكەنبىز دەپ الاڭداپ جۇرەدى. شىن مانىندە، جول ەرەجەسىن بۇزاتىن جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەرگە «سەرگەك» تە توقتاۋ بولا المايدى. ال بايقاۋسىزدا ەرەجە بۇزعان كەي جۇرگىزۋشىلەر «سەرگەكتىڭ» كەسىرىنەن ايىپپۇل ارقالايدى. ماسەلەن، كۇنىن ازەر كورىپ جۇرگەن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن ءار شالىس باسقان قادامعا ايىپپۇل تولەۋ – ءتيىمسىز. ءتيىمسىز دەگەننەن بۇرىن وتە قيىن.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button