Әбдірәсіл Жәрменов, академик: Ғылымды қаржыландыру жүйесі қайырымдылық қорына ұқсайды

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың 2015 жылғы 21 қаңтардағы № 993 Жарлығымен 2015 жылдан бастап ғылым мен техника саласында зерттеулер жүргізіп, үздік нәтиже көрсеткен қазақстандық ғалымдарға екі жылда бір рет әл-Фараби атындағы жеті мемлекеттік сыйлық беру жайында шешім қабылданған болатын. Бұл мәртебелі марапат қой жылында алғаш рет 1 жеке, 6 ұжымдық еңбек иелеріне бұйырды. Солардың бірі – «Әлемдік технология нарығында Қазақстанның мәртебесін көтерген және еліміздің инновациялық дамуына елеулі үлес қосқан алтын мен қорғасын металлургиясы саласында жасалған әзірлемелерді өндірісте іске асыру» тақырыбындағы жұмыстар циклі үшін марапатталған ҚР Минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығының ұжымы. Жуырда орталықтың бас директоры, ҚР ҰҒА академигі, ғылым, техника мен білім беру саласындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, академик Е.А.Букетов және академик Ө.А.Жолдасбеков атындағы «Тарлан» сыйлықтарының лауреаты, ҚР еңбек сіңірген өнертапқышы Әбдірәсіл Жәрменовпен сұхбаттасудың сәті түскен еді. Отандық ғылым мен білімнің жетістігі мен кем-кетігі қаузалған сұхбатты оқырман назарына ұсынып отырмыз.

– Әбдірәсіл Алдашұлы, ең әуелі жуырда ғана Елбасының қолынан алған марапат – әл-Фараби атындағы Мемлекеттік сыйлықтың иегері атануларыңызбен құт­тықтағымыз келеді. Бұл – ҚР минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығының ұзақ жылғы еңбе­гінің еленгені деп білеміз. Десе де, Мемлекеттік сыйлық жалпы емес, арнайы ұсынылған жалқы жұмыстарға берілетіні белгілі. Нақты қай еңбектеріңіз бұл марапатқа лайық деп танылды?

– Металлургия, тау-кен саласындағы зерттеулер – Қазақстан ғылымының басым бағыттарының бірі. Барлық саласында бірдей көш бастамасақ та, оның бірнеше бағыты бойынша әлемдік нарықта өз орнымызды таптық. Ғасырлар бойы аңсаған Тәуелсіздіктің ақ таңы атып, егемен ел болғаннан кейін Елбасымыз тау-кен өндірісіне қатысты ғылыми мекемелерді біріктіріп, ҚР Минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығын құрды. Орталық сол сәттен бастап өзіне жүктелген ең басты міндет – ғылым мен өндіріс арасында алтын көпір болуға айрықша ден қойды. Ол өзінің 23 жылдық тарихында біраз белестерді бағындырып, игі жаңалықтар ашты. Соңғы он жылда жасалған жұмыстарымыздың ішіндегі негізгі екі жобаны Мемлекеттік сыйлыққа ұсындық. Бірі – қорғасын, екіншісі – алтын өндіру технологиясы. Елбасымыз ғылымға қосқан үлесімізді жоғары бағалап, бізді осы марапатқа лайық деп тапты.

Бүгінде орталығымыздың 7 филиалы бар. Әрқайсысы түрлі бағытта жұмыс істейді. Мысалы, Өскемендегі институт кезінде қорғасын мен мырыш өндіру бойынша Одақ көлеміндегі бас институт болып саналатын. 1993 жылдан бастап бұл институт біздің орталықтың құрамында жұмыс істеп келеді. Орталық қарамағында өнімді еңбек етіп отырған «Казмеханобр» да кен бағыты бойынша Кеңес Одағының жетекші институттарының бірі болды. Уақытында академиялық институт дәрежесінде болған Қарағандыдағы Ж.Әбішев атындағы химия-металлургия институты да 23 жыл бойы осы орталықтың құрамында қызмет етуде. Осы үш институттың жүйелі де өнімді жұмысының арқасында еліміздегі ең жоғарғы сыйлыққа ие болып отырмыз.

Соңғы он жыл ішінде біздің қорғасын алу технологиямыз бойынша Канадада, Италия, Боливия, Бразилия мен Қытайда зауыттар салынып, металл өндіріле бастады. Бүгінде дүние жүзінде өндірілетін қорғасынның әрбір оныншы тоннасы қазақстандық технологиямен өндірілетінін мақтанышпен айта аламыз. Жер ғаламшарының барлық құрлығында біздің ғалымдар ашқан жаңалық белсенді қолданысқа ие болса, неге мақтанбасқа? Бұл технологияның өзгелерден артықшылығы – ол сапасы өте төмен шикізатты өңдеуге әрі металды экологиялық таза жолмен алуға мүмкіндік береді. Сондықтан әлемнің түкпір-түкпірінде бұл еңбегімізге қызығушылық танытқандар, сатып алуға ықылас білдіргендер көп.

Әдетте жер қойнауында қорғасын, мырыш, мыс сынды металдар алтынмен бірге кездеседі. Сондықтан технологияларды да біріктіргенді жөн көрдік. Біздің алтын алу технологиямыз бойынша елімізде соңғы он жылда 15 алтын өндіретін кәсіпорын ашылды. Ресейде, Қытай, Қырғызстан мен Өзбекстанда да біздің орталық мамандары жасаған технология бойынша өндіріс ошақтары бой көтерді. Қазіргі таңда Қазақстандағы әрбір үшінші тонна алтын біздің технология бойынша өндіріледі. Президенттің тапсырмасы бойынша Астанада ашылған аффинаж зауытының жобасын да біз жасадық.

Бүгінде дүние жүзінде ҚР Минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығының алтын мен қорғасын өндіру технологиясы бойынша жыл сайын 2 млрд. доллардың өнімі өндіріледі. Оның 400 млн. доллары Қазақстанның еншісінде болса, өзгесі шетелдік кәсіпорындардың үлесі. Елімізде өзге мемлекеттерге сатылып жатқан технологиялар ілуде біреу екенін ескерсек, бұл үлкен жетістік. Мақтанғаным емес, бірақ соңғы 15 тіпті, 20 жыл ішінде отандық ғылыми мекемелердің шетелге технология сатқанын естіген жоқпын.

Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылған екі технологиядан өзге жұмыстарымыз да шетелде үлкен сұранысқа ие. Атап айтсақ, ферроқорытпалар және сирек металдар бағыты бойынша жасалған екі технологиямызды сату туралы келісімшартқа қол қойылған. Қазіргі технологиялар сатылымының бұрынғыдан үлкен айырмашылығы бар. Бұрын ұсынылған технология үшін бір-ақ рет ақы алатын болсақ, қазір өндірілген өнімнің әр тоннасынан өз үлесімізді алып отырамыз. Мәселен, «Қазақстан» атты ферроқорытпамыз бойынша әлемде бірнеше зауыт салынды, биыл тағы бірнешеуі салынғалы жатыр. Бұл технологияны біз роялтиға саттық. Яғни лицензиат өндірілген өнімнен түскен табыстың 6 пайызын бізге төлеп отырады. Бұл – технологияны сатудың ең жоғарғы деңгейі. Өзге өндірушілер де осы технологияны қолданғысы келсе, біздің орталықпен келісімшарт жасасып, келісілген ақыны төлеуге міндетті. Рұқсатсыз қолданған жағдайда айыппұл төлейді. Өйткені бұл технология патенттеліп, бізге тиесілі екені құжаттармен заңдастырылған.

– Бұл технологиялар отандық өндіру­ші­­лерге қолжетімді ме?

– Әрине, ең әуелі отандық кәсіпорындарға ұсынылды. Қазақстандық өндірушілермен байланысымыз байыпты. 1995-1997 жылдары бізге шетелдік инвесторлар келіп, тау-кен бағытындағы зауыттарды қолға алғаны көпшіліктің есінде болар. Олар бастапқыда біздің мүмкіндіктерімізді жете бағаламады. Шетелдік технологияларды өндіріске енгізуді құп көріп, біздің ізденістерімізге мұрын шүйіре қарады. Бірақ арада біраз уақыт өткен соң олар өз шикізатымыздың артықшылықтарын, олармен жұмыс істеу ерекшеліктерін бізден артық ешкім білмейтінін түсінді. Қазір төл зауыттарымыз ғана емес, қожайындары жатжұрттық зауыттардың 90 пайыздан астамы біздің технологияларды қолданады.

Қорғасын мен алтын алу, ферро­қо­рытпа өндіру технологияларымыз жаңа зауыттардың салынуына, өндіріс ошақ­тарының нөлден бастап жұмыс істеуіне негізделсе, орталықтың өзге технологиялары зауыттар жаңа шикі­затқа көшкен кезде қолданылады немесе шикізатты өңдеу кезінде түйткілдер туса, соларды шешуге бағытталады.

– Орталық құрылғалы бері 9 минис­тр­ліктің құрамында болған екен. Толассыз өзгерістер, ауыс-түйістер мекеменің құрылымына қаншалықты әсер етті?

– Орталық 1993 жылы құрылды. 23 жыл ішінде оның құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды дей алмаймын. Тек кейінгі жылдары қатарымызға екі жаңа мекеме қосылды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен сынақ жүргізетін филиал аштық. Сынақ жүргізу үшін арнайы қондырғылар қажет екені белгілі. Бұрын бізде ондай жабдықтар болған жоқ. Кеңес Одағында да сынақ жүргізетін қондырғылар санаулы болатын. Сондықтан гидрометаллургия, пироэлектрометаллургия бағыттары бойынша, металлургияға қажетті отқа төзімді заттар өндіру және көмірден әртүрлі отын түрлерін алу бағытттары бойынша үлкен қондырғылар жасап, кез келген өндірістік сынақты ешкімге жалынышты болмай өз бетімізше жасайтын деңгейге жеттік. Үкіметтің қолдауымен Өскемендегі филиалымыз аяқтан тік тұрып келеді. Ұзақ жылдар бойы атын да, затын да өзгертпей келе жатқан, тұрақты жұмысынан танбаған мекемелердің бірі де бірегейі – ҚР Минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы.

20151214123110 (2)

– Орталықтың еткен еңбегі мен алған мара­патын тілге тиек етіп отырмыз. Өзіңіздің де ғылыми атақтарыңыз бен алған сыйлықтарыңызды санасақ, он сау­сағымыз аздық ететіні анық. Сіздіңше, мара­пат ғылымды, атақ ғалымды өсіре ме?

– Марапат – атқарған жұмысыңның, қоғам игілігі үшін сіңірген еңбегіңнің бағасы. Еңбегің лайықты бағаланып жатса, одан сайын қанаттанып, бұрынғыдан да өнімдірек жұмыс істеуге талпынасың, жаңа жетістіктерге ұмтыласың. Кішкен­тай жұмысың ұстазыңның немесе жақын­да­рыңның көңілінен шығып, мақтау сөз естігеннің өзі көңіліңді марқайтып тастайды емес ме? Ал еңбегің мемлекеттік немесе халықаралық деңгейде еленіп, жоғары бағаға ие болса, ол сенің өзіңе деген сеніміңді арттырып қана қоймай, алдыңнан жаңа мүмкіндіктердің ашылуна сеп болады. Мәселен, шетелдік ғалымдар мен ғылыми ұйымдар әріптестік қарым-қатынас орнатпас бұрын атақ-дәрежеңе, алған марапаттарыңа назар аударады. Ашқан жаңалығың, істеген жұмысың өз еліңде немесе шетелде бағаланған ба, ғылыми қауымдастық тарапынан мойындалған ба – бәріне көңіл бөледі. Мысалы, біздің технологиялардың өзге мемлекеттерге сатылуы шетелдік әріптестермен тең дәрежеде сөйлесуімізге, ұстанымдарымызды нықтай түсуге мүмкіндік берді. Мемлекеттік сыйлық алу бізде аса қатты құрметтелмегенімен, шетелде ең жоғары жетістік боп саналады. Бізде академик екенімді білсе, кез келген министр алдымнан құрақ ұшып жүгіреді.

Орыстардың «Киіміңе қарап қарсы алады, ақылыңа қарап шығарып салады» деген қанатты сөзі бар ғой. Сол сияқты бізді де ең әуелі атымыз бен атағымызға, ғылыми ортадағы мәртебемізге қарап қарсы алады. Ал танысып-білісіп, ынтымақтастық орнатқаннан кейін өзіңнің сол атаққа лайық екеніңді дәлелдей білсең – сенен сыйлы ғалым, сенікінен әлеуетті орталық жоқ. Сондықтан ғылымның дамуында атақ пен марапаттың орны ерек деп ойлаймын.

– Қарап отырсақ, уақыт алмасып, заман жаңғырған сайын мамандықтар мен лауазымдардың мақсат-міндеті өзгеріп отырады. Тәуелсіздікке дейінгі кезеңмен салыстырар болсақ, ғылыми орталық басшысының функциясында қандай өзгерістер орын алды?

– Тәуелсіздік отандық ғылымға үлкен өзгерістер әкелді. Егемендікке дейін Қазақстанның ғылымы тек қана технологиялар жасап, соны өндіріске енгізумен ғана айналысты. Біздің мамандар Ресей ғалымдары сияқты өз ізденістерін мемлекеттік саясатпен сабақтастырған жоқ. Тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл функция біздің ғылымға ене бастады. Мысалы, тау-кен саласын алар болсақ, қай бағытқа басымдық беруіміз керек, нені қазуымыз керек, нені сақтап қоюымыз керек, шетелдік инвесторларға қандай талап қою керек деген мәселелерді мемлекеттік ұстанымдармен ұштастырып шешуге көштік. Бұл біз үшін жаңа функция болды.

Ал ғылыми институт директорының функциясына келер болсақ, бұрын ол ақшаны қайдан табам, жұмысшыларымды жалақымен қалай қамтамасыз етем деп бас қатырмайтын. Ол үшін бұл шаруаның бәрін мемлекет реттеп отырды. Қазір өз жағдайымызды өзіміз шешуге тиіспіз. Жауапкершілігіміз де, құзыретіміз де кеңестік кезеңмен салыстырғанда артты. Әсіресе, дағдарыс кезінде кәсіпорынды тұрақты жұмысынан, қалыпты ырғағынан жаңылдырмау басшыға ауқымды міндеттер жүктейді.

Біздің орталықтың шетелден инвестиция тарту, технологияны экспортқа шығару жөнінен өзгелерден оқ бойы озық тұруы ә дегеннен алдымызға нақты мақсат-міндеттердің қойылуында деп ойлаймын. Өйткені біз жұмысымызды бастамас бұрын Елбасымыз ғылыми орталықтар жұмысына көңілі толмайтынын, төл технологиялардың шетел түгілі, өз елімізде сұранысқа ие еместігін айтып, осы олқылықтың орнын толтыруды бізге жүктеген болатын. Президент межелі міндетті белгілеп, жүрер жолымызды айқындап берген соң бағыттан жаңылған жоқпыз.

Нарықтық экономика орталықтың құрылымын өзгертпегенімен, іс-әрекетін өзгертті. Жұмыстың қарқынына қарқын қосып, қоғамдағы өзгерістерге бейімділігімізді            арттырды. Бұрынғыдай Үкімет өлтірмейді деген ойдан арылып, өз нанымызды өзіміз тауып жеуді үйретті.

– Жаһандық дағдарыстың сал­қыны ти­меген мемлекет кемде-кем. Эко­номи­калық қиындықтар еліміздегі көп кәсіп­орын­ды тығырыққа тіреді. Сіздердің жағ­дай­ларыңыз қалай?

– Әрине, қаржылық қиындықтар біздің орталыққа да әсерін тигізбей қоймады. Жылдың ортасында өзгелер секілді біз де қызметкерлерімізді ақысыз демалысқа жіберуге мәжбүр болдық. Бірақ қысқартулар болған жоқ, мамандарымыз қысқа үзілістен соң жұмыстарына қайтадан кірісуде. Бірақ «Қыс азығын жаз жина» демекші, жасаған көп жылғы дайындығымыздың, алдын-ала қамдануымыздың арқасында осы жылдың ортасына дейін дағдарыстың келеңсіз салдарларын толығымен еңсереміз деп ойлаймын. Жағдайымыз дағдарысқа дейінгі кезеңнен де жақсара түсуі әбден мүмкін. Олай дейтін себебім, осыдан төрт-бес жыл бұрын жасасқан келісімшарттарымыз күшіне еніп, жуырда технологияларымыздан мол қаржы түсе бастайды. Мемлекеттің берген қаржысына тәуелділігіміз азаймақ.

– Әлемдік экономикалық дағдарыстың бір себепкері – мұнай бағасының құл­дырауы болса, тағы бір себебі – бағалы метал­дардың өз құнын жоғалтуы. Халық­аралық сарапшылар бұл үрдіс жалғаса бе­ретінін, көмірсутектер мен түрлі түсті металл экономика үшін маңыз­ды­лығын жоятынын болжауда. Мұндай жора­малдармен келісесіз бе?

– Кез келген мемлекеттің экономикасы бір ғана табыс көзіне тәуелді болмауы керек. Еліміздің экономикасы үшін басымдыққа ие шикізаттар – мұнай мен түрлі түсті металдың бағасы күннен күнге құлдырап бара жатқаны рас. Бірақ құны түсіп кетті екен деп, біз олардың өндірісін тоқтатып қоя алмаймыз. Бұл салаларды да, өндірістің өзге бағыттарын да дамыта беруіміз қажет. Кезінде қара алтын әлемдік нарықта үлкен сұранысқа ие болып тұрған кезде соны қанағанат тұтып, өзге салалардың дамуын кенжелетіп алдық. Бүгінгі дағдарыс сол жайбарақаттығымызды бетімізге басып, молшылықта өмір сүргенді місе тұтпай, келер күннің азығын алдын ала қамдап қою керек екенін үйретті. Бір нәрсе анық: түсті металдардың құны еш уақытта өзіндік құнынан төмен түскен емес, түспейді де. Сондықтан біз ел қазынасына үнемі пайда түсіріп отырамыз. Кейде азын-аулақ табысқа қол жеткізсек, кейде мол олжаға кенелеміз. Ол нарықтағы құбылыстарға байланысты.

– Еліміздегі ғылыми орталықтардың жұмысына билік тарапынан сын көп. Олар өз кезегінде бөлінген қаражаттың аз­дығын алға тартады. 2014 жылы мемлекет тарапынан ғылымға бөлінген қаржы ішкі жалпы өнімнің небәрі 0,16 пайызын құраған. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш 3 пайыздан асып жы­ғылады екен. Осыны негізге алып, ғылыми жұмыстардың өнімсіздігін қар­жылан­дырудың мардымсыздығына телігеніміз орынды ма?

– Ғылыми зерттеу орталықтарына Үкіметтің сыны орынды. Бірақ мен біздің елді дамыған мемлекеттердің деңгейімен са­лыстыруға қарсымын. Біз әлі дамыған мем­лекеттердің қатарына қосылған жоқпыз. Бізге көбірек қаржы бөлінгені жақсы, әрине. Бірақ меніңше, ғылымның дамуына қаражаттың көлемі тежеу болып отырған жоқ. Осыдан он жыл бұрынғымен салыстырсақ, бұл салаға бөлінген қаржы еселеп өскен. Мысалы, 2005 жылы 21,5 млрд. теңге бөлінсе, 2010 жылы 33,5 млрд., ал 2014 жылы 58,2 млрд. теңге бөлінген. Яғни қаржыландыру 3 есе артқан. Бірақ нәтиже жоқ. Демек, ғылымның өнімділігі ақшаның аз-көптігіне тәуелді емес. Ол, ең әуелі, бөлінген қаражаттың мақсатты жұмсалмауына байланысты. Мәселен, мен бірнеше жылдан бері бюджет қаражатын үлестіретін комиссияның мүшесімін. Айталық, қолымызда 4-5 млрд. қаржы бар. Оған 2 мыңнан астам өтініш келіп түседі. Бірі өз жұмысын жүзеге асыру үшін 150 млн., тағы бірі 200-300 млн. теңге сұрауы мүмкін. Барлық өтініштердің сомасын қосқанда, шамамен 60-70 млрд. теңге қажет делік. Ал біздің қолымыздағы қаражат оның оннан біріне де жетпейді. Сондықтан біз келіп түскен өтініштерді бөліп-жармай, әрқайсысына аз-аздан үлестіріп бердік. Мен бастапқыда бұған қарсы болдым. 150 млн. теңге қажет ететін жұмысты 5 млн. теңгеге іске асыру мүмкін бе? Әрине, жоқ. Бірақ комиссияның шешімі көптің дауысы арқылы шығарылды. 5 миллионға түк тындыра алмайтынын ғылыми орталық та, берілген қаржының елге титтей пайдасы болмайтынын комиссия мүшелері де жақсы біледі. Тек ғалымдар шуламасын, қаржы жоқ деп дабыл қақпасын деп сондай қадамға барады. Шетелде қаржыландыру бұлай жүргізілмейді. Қаражат сапасыз көп жұмысқа жұмсалғанша, сапалы бір жұмысқа жұмсалуын құп көреді.

Мысалы, біз өз технологиямызды роял­тиға сатуға қалай қол жеткіздік? Сынақ жүргізіп, технологияның өнімділігіне көз жеткізу үшін министрліктің табалдырығын сан рет тоздырып, бірде жалынып, бірде дауласып жүріп, 1,5 млрд. теңге алдық. Сынақты Бразилияда өткіздік. Соның арқасында Оңтүстік Кореяның алпауыт зауыты – «Posco» біздің технологиямызды 5 млн. долларға сатып алды. Қырғызстан мен Бразилияда да осы технология бойынша ірі зауыттар салынуда. Қарағандыда құны 260 млн. доллар тұратын зауыт бой көтермек. Нәтижесін көзбен көріп, қолымен ұстағаннан кейін инвесторлар ақшасын қорықпай сала бастады. Сынақ жүргізуге жеткілікті материал алып, Жапония, Ресей мен Түркия өндірушілеріне де бұл технологияның тиімділігін дәлелдедік. Қазір барлық елде сұраныс жоғары.

Енді біз күріштің қауызынан ферро­си­лиций құймасын алу технологиясын қолданысқа енгізу үшін тағы 5 млрд. теңге қаржы сұрап отырмыз. Дүние жүзінде бұрын соңды қолданылмаған жаңа технология болғандықтан ешкім әлі оның пайдасы мен зиянын білмейді. Сынақ жүргізіп, еңбегіміздің өнімділігін дәлелдеу үшін біршама қаражат керек. Егер мемлекет 5 млрд. теңге бөліп, сынақ сәтті жүргізілсе, Қызылордада зауыт салу үшін 100 млн. доллар салуға дайын инвестор бар.

Ғылым экономиканың игілігіне жұмыс істеуі үшін қаражаттың мақсатты түрде жұмсалуын қадағалаған жөн. Егер 40 млрд. теңге сапалы екі жұмысты жүзеге асыруға ғана жетсе, сол екі жұмысқа теңдей бөліп беру керек. Жыл сайын отандық ғылым өндіріске екі-үш сапалы жұмыс беріп отырса, соның өзі үлкен нәтиже. Бірақ біздегі қаржыландыру жүйесі қайырымдылық қоры сияқты. Мемлекет ғылыми мекемелер ырғақты жұмысынан танбасын деп, бәріне қамқорлық жасауға тырысады. Олай етпесе, тағы болмайды. Ғалымдар екі қолға бір күрек таппай қалуы мүмкін.

– Сіздіңше, қазақстандық ғылымның жас­тар алдындағы беделі қандай? Өс­келең буын арасында өзінің болашағын осы саламен байланыстыруға ниеттілер көп пе?

– Қазір жастардың ғылымға қызы­ғу­шы­лығы артқан. Бір кездері ғылымның қадірі қашып, жеңіл ақша табудың жолына айналған еді. Бүгінде өскелең буын бұл саланың көкжиегі кең, болашағы зор деп біледі. Оның үстіне, біз секілді ғылыми орталықтардың жетістігі, ғалымдардың ашқан жаңалығы, алған марапаты БАҚ-та кең насихатталуы да ғылымға ден қойғысы келетін жастардың қатарын көбейтті. Соңғы 5-6 жылдың көлемінде бізге жұмыс сұрап келушілердің арасында енді ғана оқу бітірген жас мамандардың артқаны қуантады. Қазір орталық қызметкерлерінің ішінде жасы 30-ға дейінгі мамандардың үлесі 25-30 пайызға жетті. Мемлекеттік сыйлыққа ие болуымыз алдағы уақытта орталығымызда еңбек етуге ынталылардың санын көбейте түсетініне сенімдімін. Өйткені жастарға ақша да, абырой да керек.

– Демек, отандық ғылым қартайып барады деп дабыл қағуға негіз жоқ қой?

– Иә, қазір ғылымдағы үрдістер өзгерген. Қайсыбір жылдары жастар ғылымнан аулақтап, егде ғалымдардың үлесі артып кеткені рас. Бүгінде зейнетке шыққан, бақилық болған білікті мамандарымыздың орнын басарлық білімді әрі тәжірибелі жастарымыз жетерлік.

– Бұл сөзіңізге қарсы уәжім бар. Өткен жылы Еуразия ұлттық университетінің ұстаздары 3-4 курс студенттерінің отандық ғылымға көзқарасын білу үшін әлеуметтік зерттеу жүргізген екен. Нәтижесінде респондеттердің басым бөлігі өздерінің болашағын ғылыммен байланыстырғысы келмейтіні анықталды. Өйткені олар бұл саладағы жалақымен жан бағу мүмкін емес деп есептейді…

– Онысы рас, ғылыми мекемелердің 90 пайызы мемлекеттік бюджетке қарап отыр. Қазына есебінен жан бағып отырғандықтан, кәсіпорындар өз қызметкерлерін жоғары жалақымен жарылқай алмайтыны анық. Қазір біздің орталықтағы кірістердің тек 20 пайызы бюджеттің үлесі, қалғаны инвесторлардан, өзге кәсіпорындардан түскен қаржы. Сондықтан біз өз қызметкерлерімізге мемлекет бекіткен жалақыға қосымша ақы төлеуге мүмкіндігіміз бар. Бұл мамандарды нәтижелі жұмыс істеуге ынталанадырары сөзсіз. Бірақ жалақының көлемі ең әуелі атқарған жұмысыңның сапасына қарай белгіленетінін естен шығармаған жөн. Бір қызығы, жұрттың бәрі бизнесте немесе қызметтің өзге салаларында алатын табысың еткен еңбегіңе байланысты екенін жақсы білгенімен, ғылымға келгендер ә дегеннен мол жалақы алуым керек деп есептейді. Бұл қате түсінік. Ғылымда да маманның табысы ашқан жаңалығының қоғамға әкелген игілігімен өлшенеді. Мәселен, бізде 5 мың долларға дейін жалақы алатын ғылыми қызметкерлер бар.

Толығымен бюджеттің есебінен өмір сүріп отырған мекемелердің жағдайы қиындайтыны сөзсіз. Мысалы, Инвестициялар және даму министрлігінің құрамына кіретін біз сияқты мекемелерге қарағанда Білім және ғылым министрлігіне қарайтын орталықтарға қаражат көбірек бөлініп келді. Қазір бюджет қаржысы барынша үнемделіп жатқанын ескерсек, оларға кірістің өзге түрін іздеуге тура келеді.

– Соңғы үш жылда Қазақстанға сырт­тан 4,5 мыңға жуық шетелдік ғалым шақыр­тылыпты. Есесіне, шетелдік әріп­тестеріне орын босатып берген жергілікті маман­дардың көпшілігі шапағатты өзге елдерден іздеуде. Ресми статистикаға сүйенсек, олардың саны 51 мыңнан асып жығылған. Бұл үрдіс ғылымның көсегесін көгерте ме?

– Бұл әлемдік тәжірибеде жиі кездесетін үрдіс. Одан шошынудың қажеті жоқ. Ғалымдардың өзге мемлекеттерге барып, өзара тәжірибе алмасуы қалыпты құбылыс. Бір мемлекет ғылым мен технологияның барлық бағыты бойынша әлемде жетекші орынға ие бола алмайды. Бір сала бойынша көшбасшы болғанымен, ғылымның өзге бағыттарына шорқақ болуы мүмкін. Мысалы, біздің елімізде биотехнология, электроника саласы бойынша тереңірек жұмыс істегісі келетін мамандарға өріс тар. Сондықтан олар кең тыныстау үшін шекара асқанды құп көреді. Ал металлургия саласындағы озық мамандардың біздің елімізге қызығушылығы зор. Өйткені бұл бағыт бойынша біз әлемде жетекші орында тұрмыз.

Сіз айтып отырған 4,5 мың ғалымның ішінде бір кездері шетелге кетіп, кейін өз елінің көгеріп-көктегенін көріп, қайта оралуды құп көрген өз мамандарымыз да бар. Сонымен қатар, шетелдік ғалымдарға сұраныстың артуына Назарбаев университеті сынды білім ошақтарының ағылшын тілінде маман даярлауға көшуі себепкер болды. Әзірге шет тілінде дәріс беретін мамандар өзімізде қат болғандықтан, білікті ғалымдарды шетелден шақыртудамыз.

– Шетелдік мамандарға отандық ғалымдардан бірнеше есе көп қаражат төленуі, яғни атқаратын ісі тең бола тұра, жалақы теңсіздігінің орын алуы бірнеше жылдан бері басылым беттеріндегі өзекті тақырыптардың біріне айналды. Осы мәселе турасында сіздің де ойыңызды білгіміз келеді…

– Шетелдік мамандар біз алатын жала­қыға келмейді. Алатын айлығы қанша бо­лады, тұратын жері қандай болуы керек – барлық талаптарын ескеріп, екі тарап алдын ала келісімшарт жасайды. Өзімізде оның орнын алмастырар маман болмаса, бар шарттарына көніп, өз ғалымдарымыздан он есе көп жалақы төлеуге тура келеді. Мұндай жағдай орын алмасын десек, қаражатымыз шекара аспасын десек, бәсекеге қабілеттілігімізді арттыра түсуіміз керек. Тіл меңгеруге немқұрайлы қарайтынымыз, ашқан жаңалығымызды жарқыратып көрсетуге келгенде осалдық танытатынымыз өтірік емес. Әйтпесе, шетелдіктер жарыса қолқа салатын ғалымдар мен ғылыми жаңалықтар елімізде баршылық.

– Сіздердің орталықтарыңызда шетел­ден шақыртылған мамандар бар ма?

– Әлі қолданысқа енгізілмеген, әлем­де баламасы жоқ технологиялардың құпия­лы­лығын сақтау үшін мүмкіндігінше шетелден маман шақыртпауға тырысамыз. Өйткені жатжұрттықтарға оңды-солды жария ете беретін болсақ, жасаған жұмысымыз құндылығын жоймай ма? Әзірге өз мамандарымыз орталықтың кадрлық сұранысын толық өтеуде. Шетелдіктер тарапынан жоғары сұранысқа ие болған технологияның бәрі солардың ақыл-ойының, қажырлы еңбегінің жемісі.

Шындап келгенде, елімізде маман тапшылығы жоқ. Оқу орындары жетерлік, барлық сала бойынша кадрлар даярланып жатыр. Мәселе олардың санында емес, сапасында болып тұр. Жоғарғы оқу орындарын бітіріп келген жастардың білім-білігі біздің сұранысымызға сай келмейтінін несіне жасырайық? Университеттің де, мектептің де дәрежесі төмендеп кеткен. Құдайға шүкір, елімізде орта білім алу тегін. Жоғарғы білім алуға да мол мүмкіндіктер қаралып, мемлекеттік гранттардың саны жылдан жылға ұлғаюда. Бірақ оқудың қолжетімділігі артқан сайын сапасы төмендеп бара жатқандай. Мұның бір себебі университеттердің жаппай Болондық жүйеге көшуі деп ойлаймын. Бұл жүйенің кемшілігін тізгендерді Кеңес Одағын аңсаушылар ретінде қабылдайтындар көп. Ал шындығында, оның отандық білім мен ғылымға бергені аз. Талаптарының көбі ұзақ жылдар бойы қалыптасқан құндылықтарымызға қайшы. Мәселен, ғылыми зерттеумен айналысатын ғалымның міндетті түрде шетелдік жетекшісі болуы керек. Мен неге өзімнің ашқан жаңалығымның, жасаған жұмысымның игілігін өзім көрмей жатып, өзгеге жайып салуым керек? Идеямды паттенттемей, меншігімді заңдастырмай тұрып, өзгеге көрсетсем, кейін жасаған тауарымның нарықта бірнеше баламасы қатар жүрмесіне кім кепіл? Болон жүйесінің тағы бір жағымсыз тұсы – отандық ғалымдардың білім-білігін шетелдік басылымдардағы мақалаларының санына қарап бағалауы. Халықаралық журналдарда еңбегі жарық көрген ғалымдардың ғана басшылық алдында, ғылыми қауымдастық алдында жүзі ашық осы күні. Сынақтан толық өткізіп, тиімділігіне көз жеткізіп алмай тұрып, Болон үдерісіне біржола көшуіміз асығыс шешім болған сияқты. Ғылымның бірнеше бағытында, әсіресе, мемлекеттік құпиялар қатар жүретін салаларында маман даярлаулың кеңестік жүйесін сақтап қалғанымыз жөн болар еді.

– Өзіңіз басқарып отырған ҚР мине­рал­дық ши­кізаты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлт­тық орталығының қысқа мерзімдік жоспар­ларын атап өттіңіз. Стратегиялық мақсат­тарын да айқындап қойған болар­сыздар…

– Ең басты мақсатымыз – елімізде ғана емес, дүние жүзінің ғылымы мен технология нарығында алған орнымызды бекіте түсу. Қазақстанның экономикасын қарыштап дамытатын жаңа технологиялар жасауды жалғастыра бермекпіз. Халықаралық сатуларымыз бүгінде 3-5 пайыз шамасында болса, он жылдан кейін бұл көрсеткішті 50 пайызға дейін жеткізсек деген тілегіміз бар. Ел тұрғындарының әлеуметтік ахуалын жақсарту ісіне де өз үлесімізді қосуға ниеттіміз. Алдағы уақытта орталық филиалдары орналасқан қалалардың бәрінде жатақханалар салып, жас мамандарымызды баспанамен қамтып, зейнеткерлерге әлеуметтік қолдау көрсеткіміз келеді.

– Ниеттеріңізге жетіңіздер дегіміз келеді. Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан Анар ЛЕПЕСОВА

Редакция таңдауы

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...
1018960996

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен...
a9d6d6709923a457393b8aa9bba7243d

Қасым-Жомарт Тоқаев Садыр Жапаровпен шағын құрамда келіссөздер өткізді

Ақорда резиденциясында Қырғыз Президенті Садыр Жапаровты салтанатты қарсы алу рәсімі өтті. Екі...
d98221c8 878a 4463 88de 21dc24bf460d

Президент: Біртұтас және еңбекқор ұлт болсақ, көздеген мақсаттарымызға жетеміз

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады. «Құрметті отандастар! Сіздерді Алғыс айту...

Жаңалықтар

28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі

Шығыс Қазақстан облысында 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күніне орай 28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі. Мереке қарсаңында көпбалалы аналар 5 АЕК (14...

Елімізде темекі бағасы қымбаттайды

Ұлттық экономика министрі 2024 жылға дейін темекі бағасын кезең-кезеңмен көтеру жоспарын жариялады. Мәжілісте ЕАЭО-ға мүше елдердің темекі өнімдеріне акциздер саласында салық саясатын жүргізу қағидаттары туралы...

Моңғолия 1 мамырдан бастап шекарасын ашады

Бүгін Моңғолияның министрлер кабинеті 1 мамырдан бастап шекараны ашу туралы шешім қабылдады деп хабарлайды pavlodarnews.kz сайты. Мемлекеттік төтенше комиссия басшысы С.Амарсайханның айтуынша, премьер Л.Оюун-Эрдэнэ өткен...

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...

COVID-19: елімізде ПТР тест бағасы арзандап жатыр

Қазақстанның клиникалық-диагностикалық зертханаларымен жасалған монополияға қарсы іс-шаратшеңберінде КВИ ПТР бағасы арзандап жатыр. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2021 жылғы 1 наурызда КДЗ ОЛИМП COVID-19...

Семейде жер үйден өрт шығып, 2 адам қаза тапты

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, 3 наурыз сағат 05:00 шамасында Белибаев көшесіндегі жеке тұрғын үй отқа оранған. Оқиға орнына шұғыл келіп жеткен өрт сөндірушілер...

Нұр-Сұлтанда қашықтан оқыған оқушылар коронавирусты көбірек жұқтырған

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорда мектептеріндегі коронавирус статистикасы туралы айтты. «2021 жылдың 1 наурызындағы жағдай бойынша, оқу жылының басынан бері мектеп...

3 наурыз: атаулы күндер мен тарихи оқиғалар

2018 жылы 3 наурызда Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуының 26 жылдығы аясында БҰҰ штаб-пәтерінде Қазақстанның Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қою...

Екібастұзда жолаушылар вагонынан өрт шықты

Екібастұзда жолаушылар вагонының темірден өзге бөлшектерінің барлығы жанып кетті. Әзірге өрт салдарынан келген шығынның мөлшері белгісіз. «2 наурыз күні сағат 13:04-те нөмірі 2-ші мамандандырылған өртке...

Өткен тәулікте елімізде 717 адам коронавирус жұқтырған

Қазақстанда өткен тәулікте 717 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлайды coronavirus2020.kz. Аймақ бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 105, Шымкент қаласы - 12,...

Сарыағашта халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды

Түркістан облысы Сарыағаш ауданында халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды. Былтыр мал ұрлаған азамат осы күнге дейін жасырынып жүрген. Облыстық ПД баспасөз қызметінің мәліметінше, күдікті «Мал ұрысы»...

«Алматы жастарына» 10 наурыздан бастап өтінім қабылданады

Оңтүстік шаһардағы жастардың тұрғын үй проблемасын шешетін «Алматы жастары» бағдарламасына қатысуға өтінім қабылдау 10 наурыздан басталады. Бұл туралы «Отбасы банкі» әлеуметтік желідегі парақшасында хабарлады. «Алматы...

3 наурызға арналған ауа райы болжамы – Қазгидромет

Қазгидромет 3 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынады. Қазақстанның басым бөлігінде құбылмалы ауа райы болып, қар мен жаңбыр жауып, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын,...

Ресейдегі Әлихан Бөкейханов зиратына гүл шоқтары қойылды

 1 наурызда еліміз Алғыс айту күнін атап өтті. Мереке идеясы Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа тиесілі және Қазақстанда тұратын барлық этностар бір-біріне және...

Әлемдегі барлық миллиардерлердің саны анықталды

Hurun Research Institute зерттеуіне сүйенсек, әлемдегі миллиардерлердің саны 3228-ге жеткен. Зерттеушілердің сөзінше, бұл — рекордты көрсеткіш.  15 қаңтардағы жағдай бойынша планетадағы ең бай адамдардың жиынтық...

Қытай 15 жылда елімізге 19,2 миллиард доллар инвестиция құйған

2020 жылы Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда айналымы 4%-ға өсіп, 15,4 миллиард доллар болған. Бұл туралы ҚР сауда және интеграция вице-министрі Қайрат Төребаев айтты,...

Аязда үсіп өлген 5 жасар бала қайтыс болар алдында зорланған

Ресейдің Саратов облысының Вольск қаласында көшеде өлі күйінде табылған бес жасар бала қайтыс болғанға дейін зорланған. Бұл туралы Life Shot Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru...

Елбасы Қырғызстан басшысымен кездесті

Келіссөз басталар алдында Елбасы мен Қырғыз Республикасының Президенті Назарбаев орталығындағы экспозицияларды аралап көрді, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев Садыр Жапаровты Қырғызстан Президенті болып...

Байқоңырдан Ресейдің құпия құрылғылары ұрланды

Белгісіз біреулер Байқоңыр ғарыш айлағынан Ресейдің құпия электроникасын ұрлап кеткен. Бұл туралы  "112" Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru хабарлады.  Арнаның мәліметінше, 1988 жылы "Буран" ғарыш кемесімен...

Психолог 8 наурызда аруларға сыйланатын ең сәтсіз сыйлықтарды атады

Психология ғылымдарының кандидаты Юлия Кочетова 8 наурызда әйелдерге cыйланатын ең сәтсіз сыйлықтардың тізімін жасады, деп хабарлайды "Москва" жаңалықтар агенттігі.  Маманның айтуынша, ең жауыр болған сыйлық...

Балалар құқығын қорғау туралы заң: 3 кодекске 35 түзету енгізілмек

Құжатты саралайтын жаңа жұмыс тобының құрамында 65 адам бар. Парламент мәжілісінің депутаты Динара Закиева қоғамда қызу талқыға түскен балалар құқығын қорғау бойынша заңнамалық актілерге...

Белгісіз коллекционер Черчилльдің суретін рекордтық бағаға сатып алды

Анджелина Джоли Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Уинстон Черчилль салған "Кутубия мешітінің мұнарасы" картинасын рекордтық бағаға сатты. Белгісіз коллекционер картина үшін 8,2 миллион фунт стерлинг төлеген,...

Зеленский үндістандық вакцинаны салдырды

Украина президенті Владимир Зеленский Донбассқа сапары кезінде коронавирусқа қарсы вакцина алды. Вакцинация Үндістанда өндірілген Covishield препаратымен жүргізілді, деп хабарлайды korrespondent.net. Президент Жоғары бас қолбасшы ретінде вакцинаны...

Головкин vs Мунгия: Жекпе-жек қашан өтетіні белгілі болды

Геннадий Головкин (41-1-1, 36 КО) орта салмақтағы IBF тұжырымы бойынша әлем чемпионы (әлі IBO титулына ие) титулын мексикалық боксшы Хайме Мунгияға (36-0, 29 КО)...

Ата-анасы жұмысқа кеткен: өрттен 5 жасар бала қаза болды

Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданында өрттен бала қаза тапты. Бұл кезде ата-анасы үйде болмаған, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. ТЖД өкілдері бала Аққайың ауданы Новороссийск ауылында қаза...

“Ұлытау” тобы АҚШ-та өткен халықаралық байқауда жеңіске жетті

Қазақстандық "Ұлытау" этно-рок тобы Лос-Анджелесте өткен халықаралық байқаудың жеңімпазы атанды, оған әлемнің 83 елінен қатысушылар келген. Бұл туралы Алматының өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингіде топ...

Дәрігерлер карантиндік шектеулерді күшейтуді талап етті

Бразилиялық дәрігер ел билігінен коронавирусқа қарсы шектеу шараларын күшейтуді талап етті, деп хабарлайды РИА Новости.  Ел ауруханаларында орын жоқ, науқастар ем алу үшін кезек күтуге...

Биыл магистранттар шетелде тәжірибеден өте ала ма?

Бүгінде қазақстандық магистранттар COVID-19 пандемиясына байланысты шетелде тағылымдамадан өте алмай отыр. Әлемде және Қазақстанда коронавирус жұқтыру дерегі азайса, магистранттарды шетелге тағылымдамаға жіберу мәселесі қаралады....

Ақтөбе қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

Президент әкімшілігінің​ келісімімен өңір басшысының өкімімен​ Ақтөбе облысы​ әкімінің орынбасары болып Ермек Кенжеханұлы тағайындалды. Бұл туралы Ақтөбе облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ермек Кенжеханұлы...

ТЖМ Алматы тұрғындарына үндеу жасады

Сел ұстайтын бөгеттер құрылысына байланысты Үлкен Алматы шатқалына баруға шектеу енгізіледі. Бұл туралы ҚР Төтенше жағдайлар министрі Юрий Ильин мәлімдеді. «Қар мен ылғал қорының жиналуы...

Жасөспірімдерді тәртіпке шақырмақ болған алматылық полицей құрылысы бітпеген үйден құлап кетті

Алматыда полиция қызметкері қараусыз қалған құрылыс нысанынан құлап, жарақат алды. Алматы қалалық Полиция департаментінің мәліметінше, Алатау ауданының ювеналды полиция қызметкері құрылысы бітпеген көпқабатты үйдің төбесіне...

Аралас оқу форматы: Оқушылар мектеп формасын киюге міндеттеле ме?

Оқушылардың аралас форматқа ауысуына байланысты мектеп формасын сатып алудың қажеті жоқ.  Бұл туралы Білім және ғылым вице-министрі Шолпан Каринова мәлімдеді.  «Оқушының ауырып қалуы немесе науқас...

Жамбыл облыстық Ішкі саясат басқармасының басшысы тағайындалды

Жамбыл облысы әкімінің өкімімен облыс әкімдігі Ішкі саясат басқармасының басшысы болып Бейқұт Жамангозов тағайындалды. Бұл туралы Жамбыл облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Бейқұт Тілебалдыұлы 1969...

2 наурыз еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалармен есте қалды?

2 наурыз күні әр жылдары еліміздің тарихында бірқатар маңызды оқиғалар орын алды. 1992 жылы 2 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-шы сессиясының пленарлық мәжілісінде Қазақстан Республикасы...

Горбачев өмір сүру ұзақтығы жөнінен кеңестік көшбасшылар арасында рекорд орнатты

КСРО-ның бұрынғы президенті Михаил Горбачев кеңестік көшбасшылар арасында өмір сүру ұзақтығы бойынша рекорд орнатты. Бұл туралы Кремль пулының журналисі Дмитрий Смирнов өзінің "№3 пул"...

Қасым-Жомарт Тоқаев Садыр Жапаровпен шағын құрамда келіссөздер өткізді

Ақорда резиденциясында Қырғыз Президенті Садыр Жапаровты салтанатты қарсы алу рәсімі өтті. Екі елдің мемлекеттік әнұрандары орындалғаннан кейін Құрмет қарауылы ротасының бастығы Қазақстан мен Қырғызстан...

Жастарға ауыл шаруашылығы саласындағы жобаларды іске асыруға гранттар берілмек

Үкімет отырысында Ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров агроөнеркәсіптік кешенді қолдау іс-шараларының бірыңғай электрондық ресурсы құрылады. «Агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін қаржыландырудың қолжетімділігін арттыру мақсатында салалық мемлекеттік қолдау...

Еліміздегі сұранысқа ие әлеуметтік желілердің тізімі жарияланды

Қазақстанда ең танымал әлеуметтік желілер белгілі болды, – деп жазды Ranking.kz. Statcounter Global Stats мәліметінше, 2021 жылдың қаңтарында әлемдегі ең танымал әлеуметтік желі Facebook атанды,...

Мәулен Әшімбаев: Ұлтқа адал еңбек етудің озық үлгісін көрсеткен текті азамат

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы Мәулен Әшімбаев көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, академик, техника ғылымдарының докторы Өмірбек Жолдасбеков туралы фейсбуктегі парағында өз пікірін жазды. Онда...

Президент жанындағы ҚСЗИ-да Әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің басшысы тағайындалды

2021 жылдың 1 наурызында ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ директоры Зарема Шаукенова ұжымға ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің жаңа басшысын...

29 жыл бұрын Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды

1992 жылдың 2 наурызы Қазақстан тәуелсіздігін дүниежүзілік қоғамдастық мойындаған ел тарихындағы маңызды оқиғаға толы күн. 29 жыл бұрын Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына 168-ші мүше-мемлекет...

Қырғызстан Президенті мемлекеттік сапармен Нұр-Сұлтан қаласына келді

Қырғыз Республикасының Президенті Садыр Жапаров мемлекеттік сапармен Нұр-Сұлтан қаласына келді. Бұл туралы ҚР СІМ баспасөз қызметі хабарлады.

Алдағы бес жылда ауыл халқына 250 млрд теңгенің несиесі беріледі

2025 жылға дейін 50 мың микрокредит беру көзделген. Былтыр ауылға берілген шағын несиелер есебінен 11 мың жұмыс орны ашылған, деп хабарлайды Inbusiness.kz.  Үкімет отырысында агроөнеркәсіп...

Павлодарда пара алды деген күдікпен ҚТЖ филиалының басшысы ұсталды

Павлодар облысы бойынша Экономикалық тергеу департаменті қызметтегі «қамқорлығы» үшін жүйелі түрде заңсыз сыйақы алды деген күдікпен «ҚТЖ ҰК» АҚ Павлодар облысы бойынша филиалының басшысын ұстады. Ол...

Жапонияда коронавирустың британдық штамы тарап жатыр

Жапонияның батысындағы Кобе қаласының билігі бұл аймақта вирус жұқтырғандардың арасында коронавирустың жаңа британдық штамын жұқтырғандар саны көбейгенін хабарлады. ҚазАқпараттың NHK телеарнасына сілтеме жасап жазуынша, ақпанның...

«Дарындылар пулы»: электронды үкіметтің кадр резервіне өтінім қабылдау басталды

«Азаматтарға арналған үкімет» корпорациясының «Дарындылар пулына» өтінім қабылдау басталды.  Корпорацияның кадр резервіне өтініш бергісі келетін үміткерлерге talent.gov4c.kz сайтында тіркеуден өту қажет. Өтінім беру кезінде жүйеде...

Сауд Арабиясы вакцина салдырған келушілерді ғана қажылыққа қабылдайды

Мұсылман қажылары жаңа коронавирусқа қарсы вакцинациядан кейін ғана Мекке мен Мединедегі қасиетті орындарға үлкен және кіші қажылыққа бара алады. Мұндай шешімді Сауд Арабиясы билігі...

Қазақстанда коронавирус жұқтырғандар саны 214 мыңнан асты

Қазақстанда өткен тәулікте 658 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 65 Алматы қаласы - 102 Шымкент қаласы - 17 Ақмола облысы -...

Бүгін еліміздің басым бөлігінде қар жауады – Қазгидромет

2 наурыз күні солтүстік-батыс циклонымен байланысқан атмосфералық ауа ағыны әсерінен еліміздің басым бөлігінде қар мен жаңбыр жауады, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын, желдің күшейюі...

21 миллион VPN қолданушысының жеке дерегі сатылымға шықты

Android операциялық жүйесіне арналған тегін VPN қызметтерінің 21 миллион қолданушысының жеке деректері Желіде сатылымға шықты, - деп хабарлайды Сyber News сайтына сілтеме жасап. Танымал хакерлік форумның...

Францияның экс-президенті үш жылға бас бостандығынан айырылды

Францияның экс-президенті Николя Саркози үш жылға бас бостандығынан айырылды, оның ішінде бір жыл нақты қамауда болады. Сот оны сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп тапты.

Еуроодақ Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады

Еуроодаққа мүше 27 елдің елшілері ресейлік оппозиционер Алексей Навальныйға байланысты Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады, деп хабарлайды Inbusiness.kz порталы РИА Новости агенттігіне сілтеме жасап. Агенттіктің...

БҒМ 1 наурыздан бастап мектептерде сабақ қалай өтетінін түсіндірді

Білім және ғылым вице-министрі Шолпан Каринова 1 наурыздан бастап мектептердегі рұқсат етілген аралас форматта оқыту барысын түсіндірді. Вице-министр Facebook-тегі парақшасында 1 наурыздан бастап Қазақстан Республикасының...

Алматыда коронавируспен күрескен дәрігерлердің құрметіне ескерткіш қойылады

Алматы қаласының әкімі Бақытжан Сағынтаев Instagram парақшасында бұл ескерткіш медицина қызметкерлеріне деген алғыстың символына айналатынын атап өтті. «Бүгін Алматының медицина мен жазушылар қауымдастығының өкілдерімен дәрігерлерге арналған...

Пандемия: кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді

Қазақстандық кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді және кейбір төлемдер алынып тасталды. Пандемиядан зардап шеккен секторларда жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін жаңа бөлшек салықтың арнаулы салық режимі...

Түркістан өңірінде 100-ге жуық белсенді «Nur Otan» партиясы қатарына қабылданды

Бүгін Түркістанда 1 наурыз – Партия күніне орай, бірқатар азаматты «Nur Otan» партиясына қабылдау іс-шарасы өтті. Жиында «Nur Otan» партиясы Түркістан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Бейсен...

Алматыда ойын-сауық орталығында ата-аналар төбелесті

Әлеуметтік желіде Алматыдағы сауда орталықтарының бірінде болған төбелестің видеосы тарады. Полиция департаменті оқиғаға қатысты түсініктеме берді. Видео кадрларынан төбелестің балалар ойын алаңында болғанын байқауға болады....

Наурыз айында күн райы қандай болады?

Еліміздің көптеген аймақтарында күнтізбелік көктем белгіленген мерзімде келеді. Бұл туралы «Қазгидромет» орталығы мәлімдеді.  Консультативтік болжамға сәйкес 2021 жылғы наурызда Қазақстан Республикасының басым бөлігінде циклондардың өтуімен және...

Таразда Алғыс айту күніне орай 1000 түп ағаш көшеті отырғызылды

Алғыс айту күніне орай былтыр ғана облыс орталығында бой көтерген «Қазақ халқына мың алғыс» монументінің маңында мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Онда қалалық зиялы қауым өкілдері,...

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған отбасыға баспана берілді

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған Текебаевтар отбасына жаңа баспана берілді. Oқиға биыл 18 ақпанында облыс орталығындағы Әл-Фараби мөлтек ауданында орын алды. Оқиға орнына шұғыл жеткен...

Алматыда КамАЗ көлігі жер астына түсіп кетті

Алматыда КамАЗ жүк көлігі жер астына түсіп кетті. Оқиғаның видеосын куәгерлер таратты, ал дәрігерлер көлік жүргізушісі жарақат алғанын айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. Әлеуметтік желілерде...

Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ. Адамға алғыс айтқанымыз – Аллаға шүкір еткеніміз

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Аллаға мадақ, пайғамбарға салауаттар болсын! Елімізде шуақты көктемнің алғашқы күні алғыс айту мерекесімен басталады. Баршаңызды бірлік пен мейірімге...

Асқар Мамин «Роскосмос» басшысы Дмитрий Рогозинмен кездесті

Премьер-Министр Асқар Мамин «Роскосмос» ғарыш қызметі жөніндегі мемлекеттік корпорациясының бас директоры Дмитрий Рогозинді қабылдады, – деп хабарлады primeminister. Тараптар ғарыш саласындағы Қазақстан – Ресей ынтымақтастығының...

«Nur Otan» партиясының жанынан 9 жаңа қоғамдық кеңес құрылады

Осылайша, олардың жалпы саны 14-ке жетті, – деп хабарлады партияның баспасөз қызметі. «Nur Otan» партиясының Лидері, Елбасы Н.Назарбаевтың партияның «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!»...

Талдықорған қаласына жаңа әкім тағайындалды

Алматы облысы әкімінің өкімімен Жасыбаев Ержан Бәкірбайұлы Талдықорған қаласының әкімі болып тағайындалды. Бұл туралы Алматы облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Бәкірбайұлы Жасыбаев 1965 жылы...

Белгілі әнші Индира Еділбаева «Nur Otan» партиясын таңдады

«Nur Otan»-ның құрылғанына 22 жыл толуына орай, партияның Алматы қалалық филиалы белсенді және жігерлі алматылықтармен толықты. Партияның жаңа өкілдері қатарында денсаулық сақтау, мәдениет және...

Әуе компанияларының табысы 41% азайды

Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі әуе компанияларының жылдық табысы 41% төмендегенін, ал жолаушылар тасымалы қызметі 6 пайызға арзандағанын хабарлады. Биыл қаңтарда еліміздің әуе компанияларының кірісі...

Белгілі журналистің еміне қаржы жиналуда

Бүгін «Қазақстан» телерадиокорпорациясы «Мың алғыс» қайырымдылық телемарафонын өткізеді. Шараның негізгі мақсаты – көмекке мұқтаж жандарға көпшіліктің атсалысуымен қолұшын созу, мейірімділікті, қайырымдылықты насихаттау, қайырымды жандарға алғыс...

Атырау дәрігерлері Алғыс айту күніне орай челлендж бастады

«Мерекелік шараға өңірдегі 35 медициналық ұйымның қызметкерлері қатысты»,-деп хабарлайды Атырау облыстық денсаулық сақтау басқармасының баспасөз қызметі. «Туған елге мың алғыс!» челленджі өңірде бір апта бұрын...

Дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жетеді – министр

Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой 2023 жылы дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жететінін айтты. Ведомство басшысы Президенттің биылдан бастап дәрігерлердің жалақысын кезең-кезеңімен көтеру міндетін қойғанын...

Әлем тұрғындарының қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екені анықталды

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бас ғылыми қызметкері Сумия Сваминатан Жер бетіндегі тұрғындардың қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екенін айтты, деп хабарлайды РИА Новости.  Ұйым...

Әлемдік ақпарат кеңістігіндегі Қазақстан имиджі

Ақпарат кеңістігінде мемлекеттің имиджі мен медиаобразын жасау – дамушы елдердің алдында тұрған күрделі міндеттердің бірі. Қазақстан тәуелсіздік алған 30 жыл ішінде дүние жүзінің алпауыт...

Қазақстанда мерзімді әскери қызметке шақыру басталды

Осы көктемде 13 500-ден астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші ел Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады. Қорғаныс ведомствосы...

ҚазҰУ ректоры француз ғалымдарына бірлескен археологиялық зерттеулер жасауды ұсынды

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректоры Жансейт Түймебаев Қазақстандағы Франция Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Дидье Канеспен кездесіп, ғылым-білім  және мәдени бағыттар бойынша өзара ынтымақтастықты тереңдету...

Ресейдің ең бай депутаты қамауға алынды

Ресейдің Сахалин облыстық Думасының миллиардер депутаты Дмитрий Пашов қамауға алынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Сот оған екі ай мерзімге қамауға алу түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану...

«Борат 2» ең үздік комедия ретінде «Алтын глобус» лауреаты атанды

Лос-Анджелес пен Нью-Йоркте кино және теледидар саласындағы "Алтын глобус" сыйлығының 78-ші марапаттау рәсімі өтті. Коронавирус пандемиясына байланысты марапаттау тарихта алғаш рет виртуалды форматта өтті.  Ең...

Түркістандағы қайғылы оқиғаға қатысты алғашқы мәліметтер жарияланды

Түркістан қаласында орын алған қайғылы жағдайдың себебін анықтау үшін құзырлы органдардан құрылған топ болған жайтты жан-жақты тексеріп жатыр. Орын алған оқиғаның мән-жайын анықтаумен айналысатын...

15 жыл бойы қос азаматтығын жасырып келген павлодарлық жазаланды

Қос азаматтығын жасырып келген Павлодар облысы Железинка ауданының тұрғыны айыппұл арқалады, деп хабарлайды Pavlodarnews.kz. Аудандық соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, Железинка аудандық полиция бөлімінің көші-қон қызметінің...

Бұл – қазақ халқының шексіз дархандығының жарқын үлгісі.

Джамалайл ЭЛИМХАНОВ, «Емир-Ойл» ЖШС басқарма басшысы: Қазақстан Тәуелсіздік алған сәттен бастап Тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаев әрбір азаматтың өз Отанында қауіпсіз және жарқын өмір сүруі үшін және...

COVID-19: Елорда «сары» аймаққа енді

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия 2021 жылдың 1 наурызы күнгі қазақстан амақтарындағы эпидемиялық жағдайды бағалау матрициасын жариялады. Бұл туралы...

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды. Партияның құрылуы мен қалыптасу тарихы Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен тығыз байланысты. 1998 жылғы 21 қазанда Қазақстан...

ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің жаңа орынбасары тағайындалды

ҚР Үкіметінің қаулысымен Ержан Ерікұлы Біржанов ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі қызметіне тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Біржанов 1979 жылы Солтүстік...

Алматы түрмесінен қашқан сотталушы Ақтөбеде ұсталды

Алматыдағы бас бостандығынан айыру орындарының бірінен қашып шыққан адам Ақтөбеде қолға түсті, деп хабарлайды ҚР Ішкі істер министрлігі Қылмыстық атқару жүйесі комитетінің баспасөз қызметі. «Алматы...

«Nur Otan» қатары жаңа мүшелермен толықты

Партияның 22 жылдық мерейтойы қарсаңында «Nur Otan» облыстық филиалында салтанатты түрде партия билеттері табыс етілді. Партияның аймақтық филиалының төрағасы, облыс әкімі Әбілқайыр Сқақов партия...

«Тұмар-2021» ұлттық телевизиялық байқауына өтінімдер қабылдау басталды

Бүгіннен бастап tvtumar.kz сайтында «Тұмар-2021» ұлттық сыйлығын алуға өтінімдер қабылдау басталды. Сыйлыққа 2020 жылы қазақстандық телеарналардың эфиріне шыққан телевизиялық жобалар қатыса алады. Өтінімдерді республикалық және...