Тарихта оңтүстіктің ұмытылмас орны бар

Ежелгi дәуiрден бастап күнi бүгiнге дейiнгi қазақ халқына қатысты айтулы даталарға айналған, көне жазбаларға түскен қандай да бiр тарихи оқиғалар мен деректердi алсаңыз да, көбінің оңтүстiк өлкесiмен тығыз байланыста екенiн байқайсыз. Кәрi тарихқа ден қойсақ, осыдан 21-23 ғасыр бұрын осы күнгi қазақтардың алғашқы мемлекеттiлiгiнiң негiзiн құрған Үйсiн, Қаңлы, Алазон (Алшын), Аримаспи, Массагет жұрттарының басым бөлігі қазіргі Қазақстан- ның шартты түрде оңтүстік өлкесі деп аталатын Алматы, Жамбыл, Қызылорда облыстарының аумағын жайлаған. Қазақтың арғы тегі – түркі тайпаларының әу бастағы түп қонысы Алтай мен Моңғолия, батыс Қытай жері десек те, олардың кейінгі дамуы, өсіп-өну жолдары Әму мен Сыр, Ыстықкөл мен Арал, Жетісу мен Балқаш аймақтарымен байланысты.III-IV ғасырларда ыдырау жолына түскен ұлы ғұндар елiнiң жан-жаққа жөңкiген лек-лек көштерi де тура оңтүстікпен өткен. Ертедегi батыс пен шығысты, сондай-ақ ат пен түйе тұяғы жетер барлық тарапты қамтыған ұлы Жiбек жолының да негiзгi торабы да – осы аймақ. Оның қиыр-қиырға жол тартқан тiзбектi керуендерi де, жоғарыда аталған аймақтармен ары-берi сапарлаған. Тіпті, алыс елдерге айлап, жылдап жол жүретін керуендер бағыт-бағдарларын да оңтүстік тараптан айқындаған. Қазақстанның басқа өңiрлерiне қарағанда алғашқы һәм ежелгі – Испиджаб (Сайрам), Иасы (Түркiстан), Тараз, Баласағұн, Сұяб, Сау­ран, Сығанақ, Шаш, Құмкент, Құрлық, Жанкент, т. б. ортағасырлық және одан бұрынғы замандардағы қалалар да осы өлкеде пайда болған. Барлық түркi жұртының түп-тiрегi – Сақ деп аталған ұлы жұрттың да мәдени ескерткiштерi, обалары мен қорғандары оңтүстік алапта тізіліп тұр. Бұлармен қатар Ташкент пен Жаркент арасына дейін доғал түрде созылып жатқан тау етегіндегі жазық-қырлар төсінде, өзендер мен сулы аңғарлардың жағасында көне үйсін обалары да неше мыңжылдықтың тарихи куәсі ретінде күні бүгінге дейін бұзылмаған қалпын сақтап, самсап тұр.

Негiзгi жұрты қазіргі қазақтардың ата-бабалары болып есептелетін тайпалар қауымдастығынан құралған Батыс Түркi қағанаты да, оңтүстiк өңiрде өмiр сүрген. Одан кейiнгi Түркеш, Қарлық, Қарахан, бес Дулу мен бес Нушибе боп бөлiнген он оқ қағанаттарының тарихы да түстiк тараппен байланыс­ты. Осылардың барлығы қазақ боп қалыптасу жолына бет бұрған түркі тайпаларының түп-қазық отаны – оңтүстік алабы болғанын айқындайтын тарихи айғақтар.

ХVІІІ ғасырдан бастап бүгінгі Қазақстан жері мен күллі Орталық Азиядағы, қала берді, қазіргі Кавказ, Иран, Ирак, сондай-ақ шығыс Еуропа өлкесіндегі халықтар тарихын мүлдем басқа арнаға бұрған һәм жаңа мемлекеттердің қалыптасуына зор ықпалын тигізген Шыңғыс ханның батысқа қарайғы қанқұйлы шапқыншылығы да Балқаштың түстік тарапындағы Жетісудан бастау алып, оның алғашқы шайқастары бүгінде Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан деп аталып жүрген облыстардың аумағында өткен. Сол шайқастарда аталмыш аумақтардағы нешеме ірілі-ұсақты қалалар жермен-жексен болды. Олардың бәрін тізбелей бермей, 1219 жылы өткен атақты Отырар соғысының уақиғасын ғана айтсақ, оңтүстіктің қазақ тарихында қандай маңызға ие болғаны – өз-өзінен әйгіленіп шыға келмек.

Орта Азия мен Қазақстанда Шыңғыс хан әулеттерi билiк құрған кезде оңтүстiк өңiрi Шағатай ұлысына қараған. 1348 жылы Шағатай ұлысы ыдыраған кезде Қашқар, Жетісу, Оңтүстік Қазақстан, Ташкент, Ферғана өңірлеріндегі ру-тайпалар жаңадан пайда болған Моғолстан хандығына қарады. Моғолстан жұртына Шағатай ұрпақтары хан болып танылғанымен, іс жүзінде барлық билік жоғарыдағы аймақтардың ежелгі тұрғындары боп саналатын қазақ руларының, әсіресе Дулат тайпасы көсемдерінің қолында болғаны тарихи шындық. Кезiнде Шыңғыс ханнан да асып түсемін деп, жарты әлемге ойран салған Ақсақ Темiр де алғашқы және басты шайқастарын дәл осы Моғолстан жерінде бастаған. Ақсақ Темір салған ылаңның кесірінен Моғолстан екіге бөлініп, Ташкент пен Жетісу, Балқаш пен Алатау аралығы Маңғылай Сүбе аталды. Маңғылай Сүбенiң орталығы һәм нақ ортасы қазiргi Оңтүстiк Қазақстанда болды және халқының бәрі қазақ руларынан тұрған. Олар – Моғолстан атын иемденiп, батыс Қытай, Қашғар мен Қырғыз жерлерiн билеп отырған хандармен де, Ақсақ Темiр қосындарымен де көп алысқа түстi. Камараддин Дулати басқарған Маңғылай Сүбе жұртының әскері 1371-72 жылдары Тараз, одан кейінгі кезеңдерде Сайрам, Арыс, Қазығұрт, Келес маңында Ақсақ Темiр қосындарына айтарлықтай тойтарыс берген. Бірақ уақыт өте келе, Ақсақ Темір басымдық алып, Ташкенттен Қаратауға дейінгі алапты түгел жау­лады. Бұдан кейін басты бағытын батыс пен солтүстікке бұрған Ақсақ Темір Тараз бен Жетісу тарапқа бас бұрмады. Дегенмен өмірінің соңында онсыз да тарихы бай оңтүстік өңірінің атын әлемге тағы бір әйгілейтін тарихи ескерткіш – Түркістандағы Қожа Ахмет Йассауи кесенесін салдырып кетті.

ХV ғасырдың алғашқы жартысында бұрынғы Көк Орда жерiнде билiкке жеткен Шайбан тұқымы Әбiлхайыр көшпелi өзбек хандығын құрды. Құзырындағы аумақты барынша кеңейтуге кiрiскен Әбiлхайыр Маңғылай Сүбе жерiне де бiрнеше рет шабуыл жасап, Созақ, Сығанақ, Аққорған, Өзкент қалаларын басып алды. Ақсақ Темір өлген соң Маңғылай Сүбе құрамына қайта кірген Шымқала мен Сайрам, Шаш пен Келес аймағына да ойран салып, жергiлiктi тұрғындардан жүздеген мың мал айдап әкеттi. Бiрақ Әбiлхайыр билеген көшпелi Өзбек хандығының Оңтүстiк Қазақстан жерiндегi билiгi мен шапқыншылығы тұрақсыздыққа әрi баянсыздыққа ұшырады. 1455 жылы Ертiстiң оң тарапы мен Хангай тауларының етегiнде бiр ортаға ұйысқан ойраттар (қалмақтар) Iле мен Балқаштың күнгей жағын көктей өтiп, Әбiлхайыр иелiгiндегi Қаратау өңiрiндегi қазақтарды шапты. Әбiлхайыр ойраттарға жөндi қарсылық көрсете алмай, Сығанақ қаласының қамалына тығылды. Ешкiмнен тойтарыс алмаған ойраттар Тараз, Түркiстан, Шымкент, Ташкент маңайын әбден тонап, көп олжамен керi қайтты. Мiне, ойраттардың нақ осы шабуылы – келешекте екi жүз жылға ұласқан қазақ-қалмақ шайқасының алғашқы бастамасы едi.

Жоғарыда келтiрiп өткен деректерiмiз – ХV ғасырдың алғашқы жартысына дейiн оңтүстікте болып өткен тарихи оқиғалардың тiзбегi. Әлбетте, уақыт шаңына көмiлген iлкi күндердегi тарихи оқиғалар, жоғарыдағы бiз келтiрген шолақ-шолақ мәлiметтермен ғана шектелмесi анық. Әлгiндей шолақ-шолақ мәлiметтердiң астарында қаншама сырлы дүниелер жатыр. Тағы да сондай шолақ мәліметтермен сөзімізді сабақтасақ, тап бүгiнде егемендiкке қол жеткiзген қазақ елiнiң әу бастағы өз алдына iрге көтерiп, уық бекiткен жерi де – 1936 жылға дейiн Оңтүстік Қазақстан облысы аталып, соның құрамына кірген – Шу өңiрi. Демек, елдiгiмiздiң алғашқы туы көтерілген, шаңырағы бекітілген жер – Оңтүстік алабы.

1465 жылы Жәнiбек пен Керей бастаған Алаш елi еңсе көтергелi бес ғасырдан астам уақыт iшiнде қазақ халқы, оның бiр бөлшегi саналатын оңтүстік өлкесінiң жұрты қандай замандарды бастан өткермедi десеңiзшi. Керей мен Жәнiбек мұнда Қазақ Ордасының негiзiн қалады. Жаңа орданың алғашқы ханы Керей (1456-70 жылдардың шамасында хандық құрды), одан кейін Жәнібек (хандық құрған тұсы 1471-80 жылдар) ел тізгінін ұстады. Жәнібек тұсында Қазақ ордасының ауқымын кеңейту, жан-жақтағы аймақтардағы тегі Алашқа жататын руларды бір ортаға ұйыстырып, оларды бір ханға бағынатын жеке ел ету үшін алғашқы қадамдар жасалды. Оның тұсында түп-тірегі Алаш боп саналатын тайпалар қоныстанған Сыр бойындағы қалаларды қазаққа қарату үшін Мәуреннахр және Ташкент билеушілерімен көптеген шайқастар жүргізілді.

Жәнiбектен кейiн хан сайланған Бұрындық ата жұртқа қарасты аумақты одан ары кеңейтуге кiрiстi. Ол кезде Мәуреннахрда Ақсақ Темiр әулетi билiк құрған әрi Сырдың ұзына бойы мен Қаратаудың күнгейi, Қазығұрт, Түлкiбас аймағы сол әулеттiң құзырында болатұғын. Бұрындық таққа отыра салысы- мен-ақ, Жәнібектің ісін жалғастырып, аталмыш өңiрлердi Қазақ хандығының құрамына қосуға ұмтылды. Бірақ Мәуреннахр билеушілері ол аймақтарды Бұрындыққа оңайлықпен бере салмақ емес-ті. Соған қарамастан, Бұрындық өз мүддесіне жету жолында талай жыл олармен алысқа түсті. Алайда мақсатына толық қол жеткізе алмады. Десе де, ол Керей мен Жәнiбектен басталған асыл мұрат – Сыр бойы мен оңтүстiк алаптағы Алаш балаларын жаңа хандықтың туы астына кiрiктiруге жанталасып бақты және келешекте аталған аймақтар Қазақ ордасының құрамында болу керектігін өз әрекетімен меңзеп кетті. Бұдан шығатын қорытынды – Оңтүстік өлкесі ұлтымыз тұңғыш рет жеке ел ретінде ту тiккен түп-қазық мекен ғана емес, сонымен бірге оның жерi мен қонысын ұлғайту мақсатында алғашқы қаһармандық шайқастар жүргізілген қасиеттi өңiр.

Көне тарих тәмсіліне ден қойсақ, көк шалғынды, табиғаты әсем, халқы бай, мәуелi оңтүстiкті сыртқы дұшпан, әсіресе Бұқар-өзбек хандығы уысынан шығармай, біржолата иелініп қалуға қатты тырысып баққан. Осы себепті Бұрындықтан кейiн хан тағын иеленген Қасым бүкiл Мәуреннахрдың тежеусiз билеушiсiне айналған Әбiлхайыр ханның немересi Мұхаммед Шайбанимен оңтүстiктегi шұрайлы қоныс пен қалалар үшiн бiрнеше рет шайқасады. Мұхаммед Шайбани алдымен қазақ хандығын экономикалық қыспаққа түсiру мақсатымен көне Жiбек жолының бойындағы – Тараз, Бұдекент, Құрлық, Сайрам, Шарапхана, Сауран, Түркiстан, Созақ, Саудакент, Сығанақ қалалары арқылы өтетiн керуендерге тосқауыл қояды. Одан соң аталған қалаларға әлденеше мәрте шабуыл жасайды. Сондай соғыстардың бiрi Шымқала iргесiнен ағатын Бадам жағасындағы Қасқа жазығында өткен (Абдулла Насруллаһ «Зубадат ал-асар»). Алайда анадан асып туған данагөй де қаһарман Қасым хан Шайбанидiң бетiн қайтарып, бұл атырапты қазақ иелiгiне қалдырады. Сонымен қатар ол, 1513-15 жылдары Жетiсу өңiрiндегі қазіргі ұлы жүз тайпаларының негізгі жұртын Қазақ хандығының құрамына қосады.

Қасымнан кейiн қазақ билiгiнiң тiзгiнiн ұстаған Тайыр, Тоғым, Бұйдаш хандардың тұсында (1520-1558 ж.ж.) Алаш баласы бiрiккен Бұқар-өзбек пен Моғолстан әскерiнен жеңiлiс тауып, Ташкент пен Түркiстан уәлаятынан айрылады. 1560 жылы үш Арыстың маңдайына бақ боп бiткен Хақназар (Ақназар) хандыққа келген кезде ғана қазақ қайтадан ес жиып, Түркiстан мен Сайрам өңiрiн қайтарып алады. Ол кезде Бұқар ханы атақты Абдолламен ауыз жаласқан Баба сұлтан Ташкент уәлаятында жеке билiк құрған едi. Шымқаланың Ташкентке қараған – Қазығұрт, Келес маңы тәрiздi оңтүстiк жақ алабы сол Баба сұлтан иелiгiнде-тұғын. Хақназар бұл алаптарды қазақтар иелiгiне керi қайтарды және Бұхар шегiне аттанып бара жатқан жорық үстiнде әлгi Баба сұлтанның қолынан опасыздықпен ажал құшады.

Бұл – 1550 жылдың жазында болған оқиға. Дәл сол уақытта Баба сұлтан құтырынып, қазақтың Сауран мен Созақ, Талас пен Тараз қалаларына дейiнгi жерлерiн басып алып, жергiлiктi жұртқа ауыр салықтар салады. Бiрақ опасыздың жазасын әдiл тарихтың өзi-ақ беретiн кезi болады. Хақназар өлiмiнен кейiн iле-шала таққа отырған Шығай хан бiр жылдың iшiнде баяғы Алаштың құдiретiн қайта орнына келтiрiп, Баба сұлтанға қарсы шығады. Алайда Шығай Қаратаудың батысындағы жазықта өткен соғыста Баба сұлтанды жеңгенiмен, Сыр бойындағы қалаларды қайтаруға мұршасы келмейдi. Өйткенi бұл уақытта Шығай жауға жойқын жорықтар ұйымдастырып, қол бастауға тым кәрi едi. Есесiне, 1582 жылы оның орнын басқан жас Тәуекел баһадүр Баба сұлтанды өлтіреді, Бұқардың құдiреттi әмiршiсi Абдолламен ұзақ текетiреске түседi. 1588-98 жылдар аралығында Тәуекел мәуелi оңтүстiкке қарайтын өз қалаларымыз бен даламызды қайтарып қана қоймайды, Ташкент маңындағы Абдолланың әскерiн жеңiп, Самарқан мен Бұқараға дейiн жорық жасайды. Сөйтiп Сырдарияның екi жақ қапталындағы отызға жуық қалалармен қатар бүкiл Ташкент уәлаятын иеленедi.

ХVI ғасырдың аяғында ұлы Тәуекел бекiтiп берген қазақ шекарасының шетi көп кешiкпей-ақ бұзыла бастады. Тәуекелден кейiн қазақ тағына ортырған Есiм хан да, Тәуекел кезiнде елдiгiнен айырыла жаздаған, бiрақ кейiн қайта ұйысып, бұрынғы күшiне мiнген Бұқар хандығымен бiрнеше жыл үздiксiз соғысуға мәжбүр болады. Бұл соғыс жиырма жылға созылып, екі жақ жеті рет үлкен майданға түседі. Осы жылдар iшiнде оңтүстік өлкесі талай рет қолдан-қолға өтеді. Алайда қай кездегі қарымта шабуылда да қазақтардың мерейі үстем шығады, ақыры 1624 жылы Ферғана жазығында өткен үлкен соғыста Есiм хан түбегейлi жеңiске жетедi.

Солай болғанмен де, оңтүстікте мамыражай кезең орнай қоймайды. Есiм хан тұсында шығыс тарапта әбден күшейген ойрат-қалмақтар Жетiсуға шабуыл жасайды. 1627 жылы өзiне қарасты жауынгердi атқа қондырған Есiм хан қалмақты жуасыту үшiн Жетiсуға аттанып, зор жеңiске жетедi. Тап осы уақытта Тәшкент уәлаятының (Ташкент уәлаятына осы күнгi Сайрам, Шымкент, Арыс, Келес өңiрi түгел кiрген) билеушiсi, қазақтың Жәнiбек ханнан тарайтын Тұрсын атты билеушiсi өзiн хан жариялап, өз бауыры – қазақ елiн, оның астанасы Түркiстанды шабады. Онымен қоймай, Жетiсу жақтағы ауыр жорықтан қалжырап келе жатқан Есiм хан бастаған қазақ қосындарын Сайрам түбiнде күтiп алып, бәрiн қырып салмаққа, содан соң күллi қазақтың билiгiне жетуге бекiнедi. Әйтсе де, ел iшiнде бүлiк шығарған екiжүздi билеушiні заманынан озып туған, дара да дана хан Есiм кешiрмек емес. Тұрсын хан қолын Сайрам мен Түркiстан түбiнен түре қуып, Ташкентке әкеп бiр-ақ қамайды. Есiм ханды қала түбiнде қарсы алған Тұрсын қазақ аламандарының тегiреуiнiне екi күн де шыдас бере алмай, басы найзаға шаншылады.

Қазiргi ұрпақтар санасында берiк орныққан қазақ-қалмақ соғысының ең үлкен шайқастары да Оңтүстiк жерiнде болған. Орталық Азиядағы үстемдiк үшiн қазақ-қалмақ арасындағы кенеусiз ұрыстар сонау 1520 жылдары басталып, ара-тұра аз ғана үзiлiстермен 1756 жылға дейiн (1771 жылғы «Шаңды жорықты» есептемегенде), яғни екi ғасырдан астам уақытқа созылған. Осы екi ғасырдан астам уақыт iшiнде қай кезде болмасын, Балқаш пен Жетiсуды көктей өткен қалмақтар қиян-кескi шайқастарын осы Оңтүстiк жерiнде өткерген. Себебi түсiнiктi, бос жатқан даланы иемденуден гөрi экономикалық тұрғыда пайдасы зор қалалы өлкелердi егелену табысты. Қалмақтар ХVII ғасырдың аяғына таман Сайрам, Қаратау, Түркiстан, Келес өңiрiн әлденеше рет шауып, сансыз мал мен адамдарды олжалап әкеттi. ХVIII ғасырдың басында әртүрлi саяси жаңдайларға байланысты бұрынғы құдiретiнен айырылған қазақ елi қалмақтың келесi бiр – 1723-24 жылдардағы шабуылы кезiнде «ақтабан шұбырындыға» түсiп, босып кеттi. «Ақтабан шұбырындының» ең басты қасiретiн оңтүстiк өлкесi тартқан. Содан бастап қазiргi Жамбыл, Оңтүстiк Қазақстан, Ташкент облыстарының дерлiк аумағын және Қызылорда мен Жезқазғанның, Семейдiң солтүстiк атыраптарын бiржолата бауырына басуды ойлаған қалмақтар аталмыш алаптарда 25-30 жылдай, ал Жетiсуда 50-60 жылдай орнығып, үстемдiк құрды. 1725-40 жылдар арасында бiр ғана Ташкентүшін үш рет жойқын соғыс болған. Қазақтар Ташкенттi үш рет азат етiп, үш рет қалмақ иелiгiне уақытша қалдырған. Бөген, Шаян, Қостұра, Төрткүл, Түлкiбас, Қасқасу, Қазығұрт, Арыс, Шолаққорған аймақтарында «Қалмақтұрған», «Қалмақтөбе», «Қалмақсай», «Жоңғарсiлтi», «Жоңғарсiлем» деп әлi күнге дейiн аталатын төбе-жазықтардың атауы сол кезден қалған. Айтпақшы, 1726 жылы қазақ көсемдері қалмақ басқыншыларына шешуші соққы беру үшін оңтүстіктегі Ордабасы жерінде айтулы жиын өткізген. Бұл уақиға да, біздің өлкеміздің қазақ тарихында қаншалықты маңызды рөл атқарғанының тағы бір жарқын көрінісі.

Қалмақтар оңтүстік өңірден 1745-46 жылдары түпкiлiктi түрiлген. Қалмақ кеткен соң Алатау мен Өгем, Қосмола мен Шыршық, Ташкент пен Келес, Созақ пен Қаратау, Әулиета мен Шу маңайында қырық жылға созылған қазақ-қырғыз қақтығысы өршiген. Ақиқатында, бұл екi бауырлас халықтың қақтығысы 1740 жылы Ташкент төңiрегiнде басталған. 1740 жылдары басталған бұл қақтығыстың ақыры үлкендi-кiшiлi майданға ұласып, оған Барақ, Бердiқожа, Ақпан, Сұраншы, Жәпек сияқты айтулы батырлар мен Абылай сұлтанның араласуына тура келген. Қырғыз шапқыншылары да қалмақтар тәрiздi Оңтүстiк халқына көп жапа шектiрген. Тек 1779 жылы қазақ қолдарын басқарған Абылай ханның Меркі жеріндегі «Жайыл қырғыны» деген атпен қалған соғысынан кейiн ғана екi ел бiраз тынышталып, қазiргi шекаралары айқындалған.

Қазаққа мейлi Бұхар-өзбек болсын, Моғолстан болсын, қалмақ болсын, ең ақыры қырғыз болсын, шабуыл жасағанда олардың қайсысы болмасын, бiр-ақ мүдденi – қазақ жерiн иелену мақсатын алға қойған.

Қалмақ заманынан 1860 жылдарға таман орыс отарлаушылдары келген уақытқа дейінгі аралықта оңтүстiк өлкесi (бұған Жетiсу да қосылады) сырт қараған адамға бейтарап, бейбiт кезеңде болғандай көрiнедi. Әсілі, олай емес. Ташкент айналасы мен Оңтүстiк қазақтары қалмақтан кейiн қырғыз және әбден күшейген, Орта Азияда іргелі үш хандықтың біріне айналған Қоқан хандығының басқыншылығына ұшыраған. 1798 жылы Қоқан ханының көмегiмен қашғарлық ұйғыр Жүнiсқожа Төле бидiң баласы Қожамжардың билiгiндегi Ташкенттi тартып алады. Артынша қоқандықтар өзiнiң жақтасы Жүнiсқожаны талқандап, Ташкенттi хандық иелiгiне қаратады. 1800 жылдан бастап өз жерлерiн кеңейтудi әрi оңтүстiк қазақтарының байлығына ие болуды ойлаған Қоқан ханы Әлiм 1808 жылы Шымқалаға 20 мыңдық қолмен шеру тартады. Ортақ көсемi жоқ, әр руы өз билерiне ғана бағынышты қалыпта бытыраңқылыққа түскен оңтүстiктiң қазақтары қоқандықтарға айтарлықтай қарсылық көрсете алмайды. Әлiм хан айналасы екi-үш жылдың iшiнде Шымқаладан бастап, Түркiстан, Жаңақорған, Созақ, Саудакент, Әулиеата, Ұзынағаш, Сарысу төңiрегiн және бүкiл қырғыз жерiн тұтасымен жаулап алады. Содан 55 жыл бойы Оңтүстiк Қазақстанда емiн-еркiн билiк құрады.

Бiздiң қазiргi ұрпақтардың көпшiлiгiнiң санасында өткен ғасырларда қазаққа қалмақтан басқа дұшпан болмағандай ұғым орнығып қалған. Сол үшiн де базбiреулер қазақтың қырғыз бен қоқан басқыншыларына қарсы күрескен кейбiр батырларын қалмақ заманының қаһарманы етiп көрсетiп, шатасып жүр. Ақиқатына келгенде, Қоқан басқыншыларының қазақтарға көрсеткен зұлымдығы қалмақтардың қиянатынан кем емес. Қоқандықтар халыққа он екi түрлi салық салған. Бұл салықтар халықты күйзелтiп қана қоймады, моральдiк тұрғыдан да азып-тоздырды. Осыған байланысты жер-жерде жекелеген батырлар топ құрып, қоқандықтарға дүркiн-дүркiн шабуылға шығады. Бiрақ бiрiгiп, күштi әскер құра алмаған топтар үнемi жеңiлiс тауып отырады.

Қоқан хандығы кезiнде Оңтүстiк Қазақстан жерiнде алғаш рет аймақтарды басқарудың хандық жүйесi пайда болады. Бұрын қазақтың әр ауылы, өз биiне, ауыл билерi ру биiне, ру билерi тайпа биiне, тайпа билерi төбе биге қарасты болатын. Ендi бұл жүйе өзгередi. Қоқандықтар далалықтарды шаһарлық билiк жүйесiне көшiредi. Ол кезде оңтүстiк өлкесiнде iрi-iрi Ақмешiт, Түркiстан, Шымқала, Әулиеата сияқты шаһарлар болатын. Сайрам, Меркi, Ұзынағаш, Созақ, Саудакент, Шолаққорған, т.б. кенттер кiшiлеу қалалар саналған. Iрi шаһарларды билеушiлер – даруға, кiшi қалалардың қожалары – хәкiм деп аталады. Шаһарлар мен қалашықтардың құзырына белгiлi бiр аумақтарға бөлiнген датқалықтар қарады. Датқалық дегендi қазiргi гографиялық ұғыммен айтсақ, бiр немесе екi ауданның халқын әрi территориясын бiрiктiрген орталық. Оны басқаратын датқаны шаһар даруғалары мен хәкiмдерi жергiлiктi қазақ руларының арасынан таңдаған. Ал оны бекiту – Ташкент билеушiсiнiң құзырына жатқан. Өйткенi Ташкент құшбегiсi хандықта далалық қазақтарды басқарушы тұлға болып табылған.

1864 жылдың күзiне қарай Ресей отаршылдары Ұзынағаштан бас­тап, оңтүстiк өңiрiн түгелдей жаулап алады. Мешеу тұрпаттағы әрі заманға сай өркениеттердің бірде-біріне қол жеткізе алмаған Қоқан хандығы заман талабына сай қарумен жарақтанған орыс әскерлерiне төтеп бере алмайды. Отаршылдарға қарсы қаншама қиян-кескi ұрыс жүргiзсе де, қоқандықтар жерiмiздегi үстемдiгiн ұстап тұра алмай, әп-сәтте күйреп түседi.

1865 жылдың 5 ақпанында отаршыл Ресей өлкемiзде жаңа әкiмшiлiк құрылым енгiздi. Яғни, бұрын Қоқан қолының астында болған қазақ жерiнде Түркiстан облысын құрды. Алғашқы алты айда Түркiстан облысының орталығы Шымкент қаласы болады. 1865 жылдың жазына таман ол Ташкентке көшiрiлдi. 1867 жылдың 17-шiлдесiнде Ресей министрлер кабинетiнiң шешiмiмен Түркiстан генерал-губернаторлығы құрылады. Оған – Сырдария, Жетiсу, Самарқан, Закас­пий, сәл кейiнiрек Ферғана облыстары кiредi. Оңтүстік өлке – қазiргi Оңтүстiк Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда және Жызақ, Ташкент облыстарының шығыс, шығыс-солтүстiк ауданын қамтыған Сырдария облысына қарады. Сырдария облысы – Ташқазақ (Ташкент), Жызақ, Самарқан, Ақмешiт, Түркiстан, Әулиеата, Шымкент, Қазалы атты сегiз уезден тұрған. Уездер болыстықтардан тұрған. Шымкент уезiне жиырма үш болыстық қарайды. Түркiстан тоғыз, Әулиеата он сегiз, Ташқазақ жиырма бір болыстыққа бөлiнген. Өлкенi – генерал-губернатор, облыстарды – әскери губернаторлар, уездердi әскери шенi подполковниктен кем емес орыс офицерлерi басқарған. Болыстықтарды басқаратын болыстар 1904 жылға дейiн әр үш жылда, 1905 жылдан кейiн әр төрт жылға сайланған.

Патша өкiметiнiң 1897 жылғы кең көлемдегi санағы бойынша Сырдария облысында 1 млн. 413 мың халық тұрған. Соның 913 мыңы қазақтар болған. 1914 жылғы санақта 1 млн. 692 мың халық тұрса, оның 1 млн. 200 мыңын қазақтар құраған. Ал 1927 жылғы санақта мұндағы қазақтардың саны 1 млн. 300 мыңнан асқан.

Оңтүстiк өңiрi Ресей құрамына өткеннен кейiн өлкемiзде тарихта таңбаланған үш ұлы жұт өткен (1888, 1898, 1917-18 ж.ж.). Әсiресе соңғысы халыққа ауыр тиген. Т.Рысқұловтың есебi бойынша 1917-18 жылдардағы «Жылантақыр» деп аталған ұлы жұт – ашаршылықта Сырдария мен Жетісу облыстарында 400 мыңға жуық қазақ опат болған. Ал бұдан бiр жыл бұрынғы, яғни 1916 жылғы патшаның айтулы жарлығына қарсы ұйымдастырылған көтерiлiсте екі облыста 100 мыңдай қазақ шейiт кеткен немесе басқа жаққа қоныс аударған.

Түркiстан өлкесiнде, оның iшiнде Сырдария облысы аумағында 1918 жылдың көктемiнде кеңес өкiметi толық орнап бiткен. Сол жылы Ташкентте Түркiстан АСР-i (кейiн Түркiстан АССР-i) құрылған. Сырдария мен Жетiсу облыстары 1924 жылға дейiн Қырғыз (Қазақ) АССР-ына қосылмаған. 1924 жылдың күзiне таман өзбек және тәжiк ССР-ы құрылуына байланыс­ты, аталған екi облыс қазақ автономиясына қосылған. Бірақ Ташкент пен оның айналасын- дағы бірнеше ондаған қазақтардың ата мекені болып табылатын уездер мен болыстықтар Өзбекстанға беріліп кеткен. Сол жылы Сырдария мен Жетісу облыстарының атауы губерния болып өзгертiледi және құрамындағы уездер iрiлендi. 1928 жылы бүкiл кеңестер елiнде губерния атаулары жойылып, олар округ атына ауыс­ты. Дәл сол жылы аудандар құрылады. Сырдария округi – 21, Жетісу – 12 ауданға бөлінеді. 1930 жылы округтер тарап, аудандар тiкелей ел астанасы – Алматыға бағынады. 1932-33 жылдардағы қолдан ұйымдастырылған ашаршылықта Оңтүстік Қазақстан мен Алматы облыстарында 600 мыңдай қазақ аштан өліп, 300 мыңдайы шет ел асып кеткен.

1932 жылы бүкiл Қазақстанды алапат ашаршылық жайлап тұрған кезде ҚазАКСР орталық партия ұйымы мен атқару комитетiнiң шешiмiмен шын мәнiнде кеңестiк тұрпаттағы облыстар құрылады. Соның бiрi – қазiргi Жамбыл мен Қызылорда аумағын қоса қамтыған Оңтүстiк Қазақстан облысы едi. Одан 1938 жылы Қызылорда, 1939 жылы Жамбыл облыстары бөлiнiп шығады. 1962 жылы Оңтүстiк өлкесi құрылып, оған бұрынғы Сырдария облысына жатқан үш облыс түгелдей кiредi. 1964 жылы өлке жойылып, үш облыс өз алдына дербес үш облысқа айналады.

Айтпақшы, ислам діні де қазақ жеріне Оңтүстік арқылы енген. Қазақстанның ешбір жерінде дәл Оңтүстіктегідей ислам дінін таратушы ғұламалардың кесенелері мен іздері жоқ. Бүкіл қазаққа тарап, бата жасағанда «Сайрамда бар сансыз бап, Түркістанда бар түмен бап, Баптардың бабы – Арыстан бап, Ең үлкені – Кәлен бап, Шапағаттарыңды бере көр!» деп медет сұрайтын исламдық дәстүрге сай нанымдық ұғымға айналған сөздер де, Оңтүстік жерінің киелілігін меңзейді. Ендеше, Оңтүстік өлкесінің қазақ тарихында алар орны ерекше.

 Момбек ӘБДӘКIМҰЛЫ,  жазушы

Редакция таңдауы

Жаңатастағы өрттің себептері анықталды

Алдын ала мәліметтер бойынша, Жаңатастағы тұрғын үйдегі (пәтердегі) өрт оқиғасы тез тұтанғыш материалдың бетіне ашық от көзінің түсуі салдарынан туындаған. Бұл туралы өңірлік коммуникациялар қызметінің...

Жаңатастағы өрт: зардап шеккен отбасыға жан-жақты көмек көрсетіледі

Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жаңатас қаласындағы 2 ықшамаудандағы 5 қабатты тұрғын үйдің 3-ші қабатында өрт болып, 16 шаршы метр аумақты шарпыды (киімдер мен жиһаз...

Сөз құдіреті

Қайдан оқығаным есімде жоқ, бірақ мына бір ойлы әңгіме көп жылдан бері жадымда сақталып қалып­ты. Аласапыран, қантөгіс, қырғын  соғыс жүріп жатқан кезде неміс фашизмінің...

«Тілді бұзып емлеге ыңғайлау емес, емлені тілге ыңғайлау керек»

Филология ғылымдарының кандидаты, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры Анар Фазыл­жа­нова латын таңбасына негізделген жаңа қазақ әліпбиі жайындағы бірер сайтқа сұхбат берген екен. Рас,...
photo 344903

1 наурыздан бастап Қазақстанда карантин жеңілдейді

Биылғы жылдың 1 наурызынан бастап Қазақстанда карантин талаптары жеңілдейді. Жағымды жаңалықты Facebook...
ll

Президент Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшелерін қабылдады

Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшелері Рахым Ошақбаевпен және Қанат Сахарияновпен...
1439780

«Шектеулер қажет емес»: ДДСҰ пандемиямен күрес қашан аяқталатынын хабарлады

Данияның DR телеарнасына берген сұхбатында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық аймақтық бюросының...

Жаңалықтар

Алматыда 16 мыңнан астам студентке арналған бірнеше жатақхана салынады

Алматы қаласы әкімінің орынбасары Ержан Бабақұмаров жоғары оқу орындары басшылығымен жатақхана құрылысы мәселесі жөнінде кеңес өткізді. Жиында «Елбасының бес әлеуметтік бастамасы» аясында жатақхана құрылысының барысы...

Атырауда Қайтпай сұлтан мешітінің іргетасы қаланды

Атырау облысының әкімі Махамбет Досмұхамбетов пен Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы Атырау қаласының іргесіндегі Еркінқала ауылында атақты Қайтпай сұлтан мешітінің іргетасын қалады,- деп хабарлайды...

«Менің пірім- Сүйінбай» халықаралық жас ақындар айтысы

Абай атындағы ҚҰПУ-інде Жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың 175 жылдығына арналған «Менің пірім-Сүйінбай» халықаралық жас ақындар айтысының ақтық кезеңі 19 ақпанда өтті. Ақтық кезеңге 12...

Жаңаөзендегі балабақша 22 миллиард теңгеге азық-түлік сатып алмақ болған

Мемлекеттік сатып алулар сайтында ерекше лот  -  Жаңаөзендегі балабақша 22 миллиард теңгеге азық-түлік сатып алмақ болған, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. Балабақша 22,3 миллиард теңгеден астам...

БЖЗҚ еліміздегі ең жоғары зейнетақы қанша теңге екенін айтты

Еліміздегі ең жоғары зейнетақы 522 610 теңгеге жетті, деп хабарлайды БЖЗҚ баспасөз қызметі. Қордың мәліметінше, 2021 жылғы 1 ақпандағы көрсеткіш бойынша БЖЗҚ 167 423 алушыға...

Ертісбаев Путиннің беделін көтеретін факторды атады (видео)

«Спутник V» вакцинасы бүкіл әлемде мойындалса, бұл жетістік Ресей үшін алғашқы Жер серігі ғарышқа жіберілген сәттегі КСРО-ның даңқымен пара-пар болуы мүмкін. Мұндай пікірді Yertysbayev...

ҚР Мәдениет және спорт министрлігі аппаратына жаңа басшы тағайындалды

ҚР мәдениет және спорт министрінің бұйрығымен Ернат Архатұлы Мұхамадиев ҚР МСМ аппаратының басшысы қызметіне тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі хабарлайды. Ернат Мұхамадиев...

Елорданың ірі мәдени ошақтары пандемия салдарынан қанша шығынға батқаны белгілі болды

«Astana Venue Management» ЖШС-ның бас директоры Мәлік Хасенов елордадағы мәдени нысандардың 2020 жылғы шығыстарына қатысты нақты деректермен бөлісті. «Егер әр нысанға қатысты нақты айтар болсақ,...

Қарызын қайтармаған досына оқ атқан павлодарлық 8 жылын түрмеде өткізеді

Сот үкімі Павлодар облысының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотында жарияланды деп хабарлайды Pavlodarnews.kz. Іс алқабилердің қатысуымен қаралды. Сот 28 жастағы павлодарлықты қылмысқа дайындалғаны және кісі...

Ертісбаев Ұлттық кеңес туралы заңға екіұдай пікір білдірді (видео)

 Белгілі саясаткер Ермұхамет Ертісбаев Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі туралы заң қабылдау жайлы ұсынысқа қатысты пікір білдірді. Бұл туралы ол өзінің Yertysbayev Live  атты Youtube-арнасында...

«Абай» мәдени-іскерлік үйінің атқарар міндеті мол

Бүгінде жер-жаһанның 43 елінде тұратын этникалық қазақтардың қарасы 7 миллионға жетіп жығылады, алайда, ақпарат көздерінен белгілі болғандай, шекараның арғы шебіндегі отандастар саны 5 миллион...

Әлемді мойындатқан актерге адам зорлады деген айып тағылды

Есімі әлемге белгілі француз актері Жерар Депардьеге адам зорлау және сексуалдық зомбылық бойынша айып тағылды. Бұл туралы Риа Новости France-Presse (AFP) агенттігіне сілтеме жасап...

Қазақстандықтар министрлерге қандай мәселемен келеді?

Nur Otan-ның Республикалық қоғамдық қабылдау бөлмесінде азаматтардың министрлермен және мемлекеттік органдардың басшыларымен онлайн-кездесулері жалғасуда. Қазақстандықтардың министрлерге қандай мәселелермен келетіні туралы партия Орталық аппаратының баспасөз...

1 наурыздан бастап Қазақстанда карантин жеңілдейді

Биылғы жылдың 1 наурызынан бастап Қазақстанда карантин талаптары жеңілдейді. Жағымды жаңалықты Facebook парақшасы арқылы Атамекен ҰКП төрағасының орынбасары Юлия Якупбаева хабарлады. «Сүйінші жаңалық! Ведомствоаралық комиссияның...

БҚО-да 24 елді мекен жарықсыз қалды

Батыс Қазақстан облысында 24 елді мекен электр жарығынсыз қалды. БҚО Төтенше жағдайлар департаментінің баспасөз қызметінен түскен мәліметке қарағанда, сегіз ауданда барлығы 3112 абонент жарықсыз қалды. Атап...

ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің аппарат басшысы тағайындалды

ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрінің бұйрығымен Серік Рахметоллаұлы Егізбаев ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің аппарат басшысы лауазымына тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің...

Жол апатына кінәлі әйел полициядан қашамын деп мерт болды

Ресейдің Благовещенск қаласында жол-көлік оқиғасын жасап, із суытпақ болған әйел жол апатына түсіп мерт болды. Тағы екі адам жарақат алған, деп хабарлайды РИА Новости....

Экология министрлігі «АрселорМиттал Теміртау» компаниясына қатаң талаптар қойды

Экология министрлігі "АрселорМиттал Теміртауға" Теміртауда 500 мың ағаш отырғызуды міндеттеді. Бұл туралы ҚР экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі ұйымдастырған брифинг барысында хабарланды. Министрліктің...

Алматыда қандай кәсіп иелері тапшы екені белгілі болды

Алматы қаласының Жұмыспен қамту орталығының директоры Диляра Иманқұлова онлайн брифинг барысында мегаполисте қандай мамандық иелері тапшы екенін айтты. Оның айтуынша, денсаулық сақтау саласында мамандар тапшылығы...

«Қытаймен бәсекені күшейтеміз»: АҚШ пен Канада күш біріктірді

АҚШ пен Канада Қытайға қарсы тұру үшін күш біріктірді.  Бұл туралы АҚШ президенті Джо Байден Канаданың премьер-министрі Джастин Трюдомен өткізген бейнеконференциядан кейін мәлімдеді, деп...

Алматы мәйітханасының директоры ірі көлемде пара алған деп айыпталды

Алматы бойынша Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі Қалалық паталогоанатомиялық бюросының директоры Б.Әлібековке қатысты тергеу ісін аяқтады. Ол 2020 жылы мемлекеттік сатып алу бойынша қол қойылған...

Шымкентте тойханаларды мектепке айналдыру ұсынылды

Шымкенттегі банкет залдары иелеріне жергілікті билік мектеп немесе кафе ретінде жұмыс істеуді ұсынды. Коронавирус пандемиясына байланысты көптеген ойын-сауық кешендері бір жылға жуық жұмыс істемейді. "Атамекен"...

Қазақстан нарығына екі жаңа автокөлік бренді шығарылмақ

Astana Group холдинг компаниясының негізін қалаушы және президенті Нұрлан Смағұлов екі жаңа автомобиль бренді биыл ел нарығына шығарылатынын мәлімдеді. Олар - Haval және Genesis...

Зейнет жасы: Әлеуметтік кодекс тұжырымдамасы әзірленуде

Премьер-Министр Асқар Маминнің мәжіліс депутаттарының сауалына берген жауабында елімізде Әлеуметтік кодекс тұжырымдамасының жобасы әзірленіп жатқаны туралы айтылды. Қазіргі уақытта зейнетақымен қамсыздандырудың барлық үш деңгейі (ынтымақты, базалық...

Мәжілісте қатесіз жазуға қатысты құжат мақұлданды

Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне көрнекі ақпарат мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бірінші оқылымда мақұлданды. Бұл...

Төменгі жалақы мөлшерін арттыру мақсатында Жол картасы әзірленеді – Үкімет басшысы

Премьер-Министр Асқар Маминнің мәжіліс депутаттарының сауалына берген жауабында елімізде жалақының төменгі мөлшерін арттыру мақсатында арнайы Жол картасы әзірленетіні айтылды. «Ең төмен әлеуметтік стандарттар және олардың...

6,6 млрд теңге: Орал әуежайының ғимараты жаңартылмақ

БҚО құрылыс басқармасының басшысы Әлібек Антазиевтің айтуынша, «ҚПО б.в.» компаниясы арқылы әлеуметтік инвестициялар жобасы аясында құрылыс-монтаж жұмысы басталды. Жоба бойынша терминал алаңы 4 мыңнан 10...

ШҚО-да жасанды жолмен қар көшкіні түсірілді

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, соңғы күндері өңірде күн жылып, жиі қар жауып тұр. Жел жылдамдығы да артқан. Таулы аймақтарда көшкін жүру ықтималдығы жоғарылады....

210 мыңға жуықтады: коронавирус жұқтырғандар саны азаймай тұр

Қазақстанда өткен тәулікте 753 адамның коронавирус жұқтырғаны белгілі болды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 93, Шымкент қаласы...

Мас күйінде көлік тізгіндеген азаматтың бас бостандығы шектелді

Өскемен қаласында алкагольді ішімдік ішіп  алып көлік тізгіндеген ер адам жазаға тартылды. ШҚО бойынша ҚАЖ департаментінің мәліметіне сүйенсек, былтыр көктемде ер адам әкімшілік жауапкершілікке...

Қасым-Жомарт Тоқаев Президент Телерадиокешенінің жаңа аппараттық-студия кешенін аралады

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің жаңа аппараттық-студия кешенін аралап көрді, – деп жазды Берік Уәли Facebook-тегі парақшасында. «Биыл Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешеніне...

Елімізде боран соғып, қар жауады – Қазгидромет

Сәрсенбі күні елімізде жел күшейіп, боран соғады, солтүстікте қалың қар жауып, оңтүстік өңірлерде тұман түсіп, көктайғақ болуы мүмкін, – деп хабарлады Қазгидромет. 24 ақпанда Қазақстан...

Oppo компаниясы ауа арқылы сымсыз қуаттау технологиясын ұсынды (видео)

OPPO компаниясы көпшілікті Oppo X 2021 құрылғыларын сымсыз қуаттаудың жаңа жүйесімен таныстырды, - деп хабарлайды EVO-RUS.COM. https://youtu.be/xALQxs1bJM0 Wireless Air Charging технологиясын Қытайлықтар MWC 2021 Shanghai көрмесінде...

Google қазақ тіліндегі аудиожазбаларды аудара бастады

Google Translate сервисі енді қазақ тіліндегі аудиожазбаларды аудара бастады, деп хабарлайды АА "NewTimes.kz". Бұл жаңарту 22 ақпанда пайда болды – 6.17.0. Айта кету керек, аудиоаударма тек...

АҚШ-та салынғанына 139 жыл болған үй алып тіркемемен жаңа орынға көшірілді (видео)

Калифорния штатындағы Сан-Франциско қаласының тұрғыны Тим Браун 139 жыл бұрын іргетасы қаланған өз үйін жаңа мекен-жайға көшірді. https://www.youtube.com/watch?v=u8l6eBUK-rM 1882 жылы салынған үй үлкен тіркемеге салынып, жүк...

«Алтын Орда» тарихына арналған киножобаға дайындық басталды

Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы Алтын Орда тарихына арналған ірі киножобаның тұжырымдамасын әзірлеуге кірісті. Осы мақсатта кино орталығының жанынан жұмыс тобы құрылған, ол ел...

Қандасымыз Риза Әлімжанқызы – Қытай киноиндустриясының жұлдызы

Қытайдың kazakcnr.com сайтында талантымен танылған қандасымыз, белгілі актриса Риза Әлімжанқызы туралы мақала жарық көрді. Аталған мақаладағы деректерге сүйенсек, Қытайда өнерімен көрермен көзайымына айналған Риза...

Елбасы Ақан Сатаевты қабылдады

Елбасы Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының президенті Ақан Сатаевты қабылдады, – деп хабарлайды elbasy.kz. Кездесуде Нұрсұлтан Назарбаев тәуелсіздік алғаннан бері мемлекет әрдайым өнер саласының...

«Nur Otan» партиясының жол картасы: «Баспанамен қамту – басты назарда»

«Nur Otan» партиясы Нұр-Сұлтан, Алматы және Шымкент қалаларына арналған Жол карталарын бекітті. «Nur Otan» партиясы сайлаудан кейінгі бір ай уақыт ішінде өзінің 216 сайлауалды бағдарламасын...

Президент Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшелерін қабылдады

Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшелері Рахым Ошақбаевпен және Қанат Сахарияновпен кездесті, – деп жазды Ақорда. «Талап» қолданбалы зерттеулер орталығының директоры Рахым Ошақбаев Президентке...

Мемлекет басшысы Каспий теңізіндегі қызметке қатысты заңға қол қойды

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Каспий теңізінде қызметті жүзеге асыруға байланысты мәселелер бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының...

Қарағанды фармацевтика кешені «Спутник V» вакцинасының өнеркәсіптік партиясын шығарды

Премьер-Министрдің орынбасары Ералы Тоғжанов пен ҚР денсаулық сақтау министрі Алексей Цой Қарағанды фармацевтика кешені (ҚФК) базасында «Гам-КОВИД-Гак» («Спутник–V») вакцинасының өнеркәсіптік өндірісі барысын және вакцинаның...

Білім саласының бір орында тоқтап қалған кезі жоқ

Аягүл МИРАЗОВА, Қазақстан педагогика ғылымдары академиясының академигі, Қазақстанның Еңбек Ері: – Тәуелсіздік алған жылдары жалпы халықтың жағдайы жақсы болды, мына саланың дамуына ерекше жағдай жасалды...

Президенттің құжаттарды цифрландыру процесіне қатысты тапсырмасы орындалды – Берік Уәли

ҚР Президентінің баспасөз хатшысы Берік Уәли Facebook парақшасында мемлекеттік органдар тарапынан берілетін құжаттарды цифрландыру процесі қалай жүргізіліп жатқаны туралы жазды. ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев былтыр...

Қазақстандықтардың зейнетақы жинағы 13 трлн теңгеден асты

2021 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Қазақстан салымшыларының зейнетақы жинағының сомасы 13,1 триллион теңге болды. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры салымшыларының шотында 13,1 триллион теңге зейнетақы...

Коронавирусқа қарсы екпе салдырған 73 жастағы хирург вакцинаның әсері туралы айтты

Атырауда 73 жастағы хирург Марат Есжанов коронавирусқа қарсы вакцина салдырды. Оның айтуынша, вакцинаның жанама әсері жоқ. «1 ақпанда әріптестеріммен бірге коронавирусқа қарсы вакцинаның бірінші кезеңін алдым....

Елімізде жекеменшік университетте білім алушылардың саны көбейді

Білім және ғылым министрлігі 2016-2020 жылдар аралығында жеке меншік университетте білім алушылардың саны 53,8% өскенін мәлімдеді.  «Қазіргі уақытта елімізде жалпы 127 жоғары оқу орны бар,...

Су тасқанына қарсы 45 пойыз жасақталып жатыр – министр

ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі Бейбіт Атамқұлов елімізде су тасқанына қарсы 45 пойыз жасақталып жатқанын айтты. «Поездардың үздіксіз және қауіпсіз қозғалысын қамтамасыз ету, жолдарды,...

«Nur Otan» партиясы сайлауалды міндеттемені іске асырудың қадамдық жоспарын бекітті

«Nur Otan» партиясы Орталық және Шығыс Қазақстанға арналған сайлауалды міндеттемелерді іске асырудың қадамдық жоспарын бекітті. Партия 216 сайлауалды бағдарламаны іске асыру бойынша әр жылға нақты...

Асқар Мамин әкімдерге тапсырма берді

Үкімет отырысында Премьер-Министр Асқар Мамин өңір әкімдері су қоймалары толуына үнемі бақылау жасап отыруы тиіс екенін айтты. «Су тасқынының алдын алу үшін жүйелі шаралар қабылдау...

«Шектеулер қажет емес»: ДДСҰ пандемиямен күрес қашан аяқталатынын хабарлады

Данияның DR телеарнасына берген сұхбатында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық аймақтық бюросының басшысы Ханс Клюге коронавирус пандемиясы 2022 жылы аяқталатынын мәлімдеді, деп хабарлайды aa.com.tr.  Ұйым...

COVID-19: Бес өңір «сары» аймақта тұр

23 ақпандағы жағдай бойынша, Қазақстан өңірлеріндегі коронавирусқа қатысты эпидахуалды бағалау матрицасы жарияланды. Оған сәйкес, «сары» аймақта: Нұр-Сұлтан қаласы, Ақмола, Батыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстары...

Алматы әкімі АТУ студенттеріне арналған 9 қабатты жатақхана құрылысын тоқтатты

Алматы әкімі Бақытжан Сағынтаев тұрғындардың шағымынан кейін тоғыз қабатты жатақхананың құрылысын тоқтату туралы шешім қабылдады. Әуезов ауданындағы «Алтын бесік» ықшамауданының тұрғындары 17 ақпанда өткен Алматы...

АҚШ туы төмен түсірілді: Америкалықтар 5 күн аза тұтады

АҚШ-та коронавирустан көз жұмғандарды еске алу мақсатында 5 күн аза тұту жарияланды. Елдің федералды және әскери нысандарында мемлекеттік ту төмен түсірілетін болады, деп хабарлайды...

Адамдар көп жиналатын орындарда бірден екі маска тағу міндеттелді

Чехия билігінің жарлығына сәйкес, республика тұрғындары 25 ақпаннан бастап адамдар көп жиналатын жерлерде бірден екі маска киюге міндеттелді. Бұл туралы Ceske noviny хабарлады.  Елдің денсаулық...

Жаңа қаулы: ШҚО-да 4 санитарлық бекет қойылады

Шығыс Қазақстан облысының бас мемлекеттік санитар дәрігері міндетін атқарушы Хамит Илюбаевтың 2021 жылғы 19 ақпандағы №4 қаулысына өзгерістер енгізу туралы 2021 жылғы 22 ақпандағы...

Зейнетақы жинағы: Қанша отбасы баспана алғаны белгілі болды

Зейнетақы жинағын алған 28 мың қазақстандық қарыздарын өтеп, пәтер сатып алған. Бұл туралы Отбасы банкі хабарлады. Достар, enpf-otbasy.kz онлайн  платформасы іске қосылғалы бері 28 мыңнан астам қазақстандық ипотека...

Путин мен Лукашенко табиғат аясында демалып, шаңғы тепті

Ресей президенті Владимир Путин мен Беларусь басшысы Александр Лукашенко Красная Полянадағы келіссөздерден кейін табиғат аясында демалып, шаңғы тепті. Президенттердің демалу сәтінен түсірілген суреттер Кремльдің...

СҚО-да әйелінің көңілдесін өлтірген ер адам 9 жылға сотталды

Солтүстік Қазақстан облысындағы ЕС-164/3 мекемесінде жазасын өтеп жатқан ер адам әйелінің көңілдесін өлтіргеніне өкінеді. Қызғанышқа салынып, адам қанын мойнына жүктеген оған 9 жылға жаза...

Жамбыл облысында 200-ге жуық ата-ана жауапкершілікке тартылды

Жамбылдық полицейлер жасөспірімдер арасында профилактикалық рейдтер өткізді. Бір апта ішінде ювеналды полиция қызметкерлері 74 рейд жүргіздіп, оның барысында ішкі істер органдарына 131 кәмелетке толмаған жасөспірім...

Бертран Расселдің «Батыс философиясының тарихы» қазақ тілінде «сөйледі»

Мемлекетіміздің қазақстандық жастардың жоғары ғылыми стандарттарға сәйкес сапалы білім алуын қамтамасыз ету және бұл мәселеде тың көзқарастар қалыптастыру, осы істе халықаралық тәжірибеге сүйену мақсатына...

Отандық «18 килогерц» фильмі прокатқа шықты

Режиссер Фархат Шарипов түсірген «18 килогерц» фильмі 18-ші ақпаннан бастап Қазақстан бойынша прокатқа шықты. «18 килогерц» - бұл 90-шы жылдардың соңындағы жасөспрімдердің өмірінен сыр шертетін...

Жаңатастағы өрт салдарынан жапа шеккен отбасыға пәтер берілді

Жаңатастағы өрт салдарынан қайтыс болған балалардың ата-анасына демеушілер есебінен Жаңатас қаласынан 3 бөлмелі пәтер берілді, ал Сарысу ауданының кәсіпкерлері баспанаға қажетті жиһаз бен техника...

ҰҚК Шекара қызметі браконьерлік жүкті қолға түсірді

2021 жылдың 20 ақпанында Батыс қазақстан облысы бойынша ҰҚК Шекара қызметі департаментінің әскери қызметшілері БҚО бойынша Экономикалық қылмыстарды тергеу департаменті және облыстық ПД Криминалды...

425 мың сәби дүниеге келді: Өткен жылы туу көрсеткіші жөнінен алға шыққан өңірлер аталды

2020 жылдың қаңтар-желтоқсанында республикада 425,6 мың сәби дүниеге келді, бұл 2019 жылмен салыстырғанда 22,6 мың адамға көп, деп хабарлайды Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің...

Қытай елінің кино жұлдызына айналған қазақ қызы

Қытайдың kazakcnr.com сайтында Қытай елде миллиондаған бәсекелесінің оза шығып, талантымен талайды таңдай қақтырып жүрген қандасымыз, белгілі актриса Риза Әлімжанқызы туралы мақала жарық көрді. Аталған мақаладағы...

Мәулен Әшімбаев: Біз бойымызды да, ойымызды да Абай сөздеріне қарап түзейміз

ҚР Парламенті Сенатының Төрағасы Мәулен Әшімбаев Елордадағы Музыкалық жас көрермен театрының «Абай-Тоғжан» қойылымына жоғары баға берді. «Былтыр елімізде Абайдың 175 жылдығы кеңінен аталып өтті. Соның...

Пошта қызметкері клиентпен орысша сөйлескені үшін жұмыстан қуылды

Украинада  "Укрпочтаның" Кривой Рогтағы пошта бөлімшесі меңгерушісінің орынбасары клиентпен орыс тілінде сөйлескені және эпидемияға қарсы шараларды сақтаудан бас тартқаны үшін жұмыстан босатылды. Бұл туралы...

Оқушы қыздар педофилді өз беттерінше жазалап, түрмеге түсірді

АҚШ-тың Пенсильвания штатында екі оқушы 22 жастағы педофилге қарсы айғақ жинап, оны бопсалады, деп хабарлайды The Morning Call.  Жергілікті тұрғын Кайл Кустер балабақша автотұрағында 14...

Ақтауда тұрғын үй кешенінің көлік тұрағында той ұйымдастырғандар анықталды (видео)

Ақтауда әлеуметтік желілерге мониторинг жүргізу кезінде жергілікті пабликтердің бірінде жарияланған тұрғын үй кешенінің көлік тұрағында өткізілген тойдың бейнежазбасы анықталды, – деп хабарлайды Polisia.kz. 2021...

Алматы әкімдігі трамвай депосының орнына не салынатынын айтты

Алматыда бұрынғы трамвай депосының орнында құрылыс жұмыстары жанданды. Қалалық әкімдіктің хабарлауынша, бұл жерде креативті жастарға арналған қоғамдық парк ашылады. Тұжырымдамаға сәйкес, бұл нысанда арт шеберлік кластары,...

Нұр-Сұлтанда карантин қашан жеңілдетіледі – Бас санитар жауап берді

Елордада карантиндік шектеулер жеңілдеуі мүмкін. Бұл туралы қаланың бас мемлекеттік санитар дәрігері Сархат Бейсенова айтты. Оның сөзінше, астана 30 қаңтарда "сары" аймаққа шықты, бірақ 8-10...

Коронавирус: Елордада 21 мектеп карантинге жабылды

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорданың білім беру ұйымдарындағы коронавирус статистикасына тоқталды. «2021 жылдың 22 ақпанындағы жағдай бойынша жаңа оқу жылы басталғаннан...

Желідегі хабарландыру арқылы ШҚО тұрғынының 1 млн теңгесін үптеп кеткен алаяқ ұсталды

Қызылорда тұрғыны әлеуметтік желі арқылы Шығыс Қазақстан облысының тұрғынын алдап соқты,  деп хабарлайды Polisia.kz. 20 ақпан күні Қызылорда қалалық Полиция басқармасына Шығыс Қазақстан облысының...

Жаңатастағы апат: Қара жамылған отбасыға «Birgemiz» қорынан 2 млн теңге бөлінеді

«Birgemiz» қорының қамқоршылық кеңесі Жамбыл облысының Сарысу ауданы Жаңатас қаласында өрттен зардап шеккен Әбдімәліковтер отбасына 2 млн теңге бөлу туралы шешім қабылдады. «Қор атынан қаза...

Тегін WI-FI қаншалықты сенімді?

Қоғамдық орындарда тегін WI-FI көрсек, қуанышымыз қойнымызға сыймайды. Жұмысымызды тез бітіру үшін, тегін желіге қосылуға асыққанымыз соншалық жеке деректеріді қолды болып жатқанына бейғам қараймыз....

«Ішкиіміне 17 түйіншек жасырған»: Қостанай облысына есірткі саудалап келген ерлі-зайыпты ұсталды

Жітіқара ауданының полицейлері есірткі саудасымен айналысып келген күдіктілерді ұстады, деп хабарлайды облыстық полиция департаментінің баспасөз қызметі. Полиция бөліміне түскен жедел ақпараттан кейін қызметкерлер іздестіру іс-шараларын...

Мексикада әскери ұшақ құлады (видео)

21 ақпан, жексенбіде Мексикада елдің әуе күштерінің реактивті жолаушылар ұшағы апатқа ұшырады. Ұшақ бортында болған алты адам қайтыс болды, деп хабарлайды El Universal. Learjet маркалы...

Көшелерге күйеуі мен туыстарының атын берген шенеунік жұмысынан айрылды

Мысырда көшелерге күйеуі мен туысқандарының атын берген шенеунік қызметінен айрылды, деп хабарлайды РИА Новости. Елдің солтүстігіндегі Кальюбия провинциясының губернаторы қаланы абаттандыру департаментінің директоры Кафр-Шукрды бірнеше...

Белгілі дизайнерді өлімі: Айыпталушы 11 жылға сотталды

Алматы қаласының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты «Bisen» атымен танымал дизайнер Сәбит Сыраханның өліміне кінәлі адамға қатысты үкім шығарды. «Сот үкімімен С. Дүйсенғалиев 11...

Ғалым қатерлі ісіктен қорғайтын өнімдерді атады

Бірқатар өнімдерде канцерогендер – қатерлі ісіктердің пайда болу жиілігін арттыруға қабілетті заттар бар. Олар тағамға қоршаған ортадан түседі немесе тамақты өңдеу кезінде пайда болады....

«Қазақстанның 100 жаңа есімі-2021» жобасына өтінімдерді қабылдау басталды

Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі «Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының төртінші кезеңінің басталғанын хабарлады. Өтінімдерді қабылдау 2021 жылғы 22 ақпаннан 15 наурызға...

Nur Otan Қазақстанның батыс өңірін дамытудың Жол карталарын дайындады

Nur Otan партиясы 2025 жылға дейінгі өзінің 216 сайлауалды бағдарламасын жүзеге асырудың егжей-тегжейімен азаматтарды таныстыруды жалғастыруда. Еліміздің батыс өңірлерінде жыл сайын қандай істер атқарылады...

Байқоңырда мәйіті табылған баланың неден көз жұмғаны белгілі болды

Бір күн бұрын Байқоңырда жоғалып, артынан мәйіті табылған баланың неден қайтыс болғаны анықталды. Бала суға тұншығып қалған, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан. Ресей Федерациясы тергеу комитетінің хабарлауынша,...

Қар, боран: Синоптиктер алдағы күндері ауа райы қандай болатынын болжады

Қазгидромет 23-25 ақпанға аралған ауа райы болжамын жариялады. «Қазақстанның солтүстік жартысына Исландияның суық ауа массаларын сіңірген белсенді циклон қарлы боран әкеледі. Оның артында келе жатқан...

20 мыңға жуық қазақстандық коронавирусқа қарсы вакцина алды

Бұл туралы Денсаулық сақтау вице-министрі – Бас мемлекеттік санитарлық дәрігер Ерлан Қиясов айтты. «Қазіргі күні ҚР-ның 20 мыңға жуық азаматы COVID-19-ға қарсы вакцинаның алғашқы дозасын...

Денсаулық сақтау вице-министрлеріне «Спутник V» вакцинасының 2-дозасы егілді

Денсаулық сақтау вице-министрі – Бас мемлекеттік санитарлық дәрігер Ерлан Қиясов және аталмыш ведомствоның тағы бір вице-министрі Ажар Ғиният «Спутник V» вакцинасының екінші дозасын салдырды. Денсаулық...

Коронавирус: 295 науқастың жағдай ауыр – ДСМ

Елімізде коронавирус инфекциясынан барлығы 21 285 адам емделуде. «22 ақпандағы мәлімет бойынша, 21 285 адам короновирус инфекциясынан (13 679 – КВИ+ және 7 606 –...

Биткойн бағасы тағы қымбаттады

Coindesk порталының мәліметінше, биткойн бағасы сауда сессиясы кезінде 1,97%-ға, 58,1 мың долларға қымбаттады. Осылайша криптовалюта бағасы тарихи максимумды жаңартып отыр. Биыл 9 ақпанда биткойнның бағасы...

Елімізде коронавирус жұқтырғандар саны 208 мыңнан асты

Қазақстанда өткен тәулікте 699 адамның коронавирус жұқтырғаны расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 72 Алматы қаласы - 101 Шымкент қаласы -...

Полицияға жалған хабар бергені үшін айыппұл төлейді

Облыстық полиция департаментінің мәліметінше, 18 ақпан сағат 22:50 шамасында 41 жастағы азамат заңды некедегі әйелін ұрып жатқанын айтып, полицияға хабарлама берген. «Осыған байланысты учаскелік...

22 ақпанға арналған ауа райы болжамы – Қазгидромет

Дүйсенбі, 22 ақпан күні фaронтальды құрылымдардың өтуіне байланысты еліміздің басым бөлігінде құбылмалы ауа райы сақталады, – деп хабарлады Қазгидромет. Кей жерде қар жауады, еліміздің...

Байқоңырда із-түссіз жоғалған жеті жасар екі бала бір тәуліктен бері іздестіріліп жатыр

Ресейлік және қазақстандық құқық қорғау органдары Байқоңыр қаласында 20 ақпан күні жоғалған жеті жасар екі баланы іздеп жатыр. 20 ақпанда таңертең сағат он жарымдар шамасында...

«Канело, vamos!». Қанат Ислам «Канелоны» жекпе-жекке шақырды

Майами (АҚШ, Флорида штаты) қаласында өткен бокс кешінде эквадорлық Джейсон Минданы жетінші раундта техникалық нокаутпен жеңген қазақстандық былғары қолғап шебері Қанат Ислам мексикалық Сауль...

Қанат Ислам техникалық нокаутпен жеңді (видео)

Қазақстандық боксшы Қанат Ислам (27-0, 21 КО) Майами (АҚШ, Флорида штаты) қаласында өткен бокс кешінде жеңіске жетті. Қанат бастапқыда ганалық Ободай Саймен (35-3-1, 26 КО)...

Қазақстан Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай Испанияда пошта маркасы шығарылды

Қазақстан Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай Испанияда пошта маркасы шығарылды. Бұл туралы ҚР Сыртқы істер министрлігінің ресми сайтында хабарланады. «Жоба Қазақстан Елшілігінің бастамасымен еліміздің тарихындағы елеулі...

Президент Жаңатастағы қаза болған бес баланың ата-анасына көңіл айтты

Президент Жаңатас қаласындағы қайғылы оқиғадан қаза болған балалардың ата-анасына көңіл айтты. Бұл туралы ҚР Президентінің баспасөз хатшысы Facebook-тегі парақшасында жазды. "Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жаңатас қаласындағы...

Димаштың есімі Марсқа жетті

"Атағы айға жетті" дегені осы болар! 18 ақпанда Perseverance атты жаңа ровер Марс бетіне қонды. Ғылыми жабдықтармен қатар, ол Қызыл планетаға миллиондаған адамның есімдерін...

Димаш Ниязов Майамидегі бокс кешінде жеңіске жетті

Қазақстан тумасы, Нью-Йорк полициясының қызметкері Димаш Ниязов  (13-1-3, 6 КО) Майами (АҚШ, Флорида штаты) қаласында өткен бокс кешінде жеңіске жетті.   Соңғы рет 2018 жылы...

Сапарбаев: Бұл жерде құрылыс сапасына қатысты мәселе бар

Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев Тараздағы жойқын желден бүлінген тұрғын үйлер мен нысандарды аралап шықты, деп хабарлайды Жамбыл облысы әкімінің баспасөз қызметі. Жамбыл даңғылындағы №123...