Жаңалықтар

ҚАЗАҚ  ЖӘНЕ ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ

ашық дереккөзі

ҚАЗАҚ  ЖӘНЕ ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ

Қандай заман болмасын маңайына шуақ сыйлайтын жандардың қатары сиремеген. Қайырымдылықты ғылыми тұрғыда зерттеушілер интеллектуалдық һәм этикалық деп екіге бөледі. Этикалық түрі – ұстамдылық, батылдық, жомарттық, әділдікпен сипатталса, интеллектуалдық қайырымдылыққа даналық, парасат, ақыл-ой тапқырлығы мен өткірлігі, сезімталдық жатады. Ислам ғұламалары болса оны зекетпен тығыз байланыстырады. Батыс зерттеушілері «қайырымдылық жарысы» әлеуметтік жобасын ұйымдастырып, онда Қазақстан 96-орынға орналасқан. Әлеуметтанушы мамандар жүргізген зерттеу нысаны ретінде 146 ел таңдап алынған.  Нақты деректерге сүйенсек, жалпы 150 мыңнан астам адам әлеуметтанушылар ұсынған сауалнамаға жауап берген. Зерттеу қорытындысы бойынша, әрбір бесінші адам өмірінде бір рет болса да қайырымдылық жасап, еріктілер қатарында болған. Сауалнамаға қатысқандардың жартысынан көбі өздері танымайтын жандарға қол ұшын беруді әдетке айналдырған. Сондай-ақ олардың 30 пайызы қайырымдылық ретінде коммерциялық емес ұйымдарға ақша аударған. Негізінен әлемде жақсылық жасаушылардың көбі ер адамдар екен. Соңғы жылдары еріктілердің қатарында әйелдердің де саны артқан. Оған себеп мамандар қайырымдылықтың пайдасын жиі зерттеп, ел арасында насихатын күшейткені болса керек. Солардың бірі белгілі әлеуметтанушы Дейв Адамс. Ол қайырымдылыққа ерікті болуға итермелейтін себептердің тізімін жасаған. «Игі істер денсаулыққа оң әсер етіп, адам өмірін ұзартады. Сондай-ақ жеке тұлға ретінде дамуға көмектеседі» дейді зерттеуші. Қайырымдылық жасаудан көш басында Индонезия, Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ және Ирландия тұр. Ауғанстан, Морокко және Йемен елдерінде керісінше. Ал Қазақстан халқының 28 пайызы қайырымдылық жасауды дағдыға айналдырған.

МЕЦЕНАТ – «КІМ» ЖӘНЕ «НЕ»?

Қайырымдылық ұғымының аясында «меценат» атауы пайда болды. Ғылым тілінде меценат білім мен өнердің дамуына материалдық көмек көрсеткен тұлға делінсе, тарихы сонау Рим империясындағы мемлекеттік қызметкер Гай Цильный Меценаттан бастау алады. Меценат Рим империясының негізін салушы Актавиан Август заманында өмір сүріп қана қоймай, онымен жақын дос болды. Сенімді адамы ретінде араласты. Осы қарым-қатынас түрткі болса керек, алғашында заңды түрде мемлекеттік қызметкер болмаса да, Рим империясының сәулет құрылысына, мәдениетіне, әдебиетіне өлшеусіз еңбек сіңірді. Оның есімі ең үлкен мемлекеттік саясатты орнатқан тұлға ретінде қалыптасты. Императордың қолдауымен Римнің дамуына жұмсалатын қаражаттың басым бөлігін мәдениетті қолдауға жұмсады. Мәдениет министрі болып тұрған шақта инвестиция тарту арқылы мәдениеттегі саяси тапсырманың шешімін тапты, осылайша Рим империясы мен билігінің бағытын бекітті, әлеуетін нығайтты. Осыдан кейін меценат ұғымы – қоғамның рухани кемелдігі мен тереңдігін қалыптастыруда мәдениет дамуына үлес қосқан тұлғаларға телініп келеді. Тарихта меценаттар көп болған. Солардың көшін бастап тұрған Медичи жанұясы. XIII-XVIII ғасыр аралығында Флоренцияны басқарған Медичилер әлемде теңдессіз деп бағаланған сәулет туындыларының құрылысына демеушілік жасап отырған. Әлемге әйгілі болған меценаттар қатарында Ротшильдтер есімі де алғашқылардың бірі болып аталады. Еуропалық банкирлер әулеті XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап мәдениетті дамытуға қаржы құя бастады.

 ҚАЗАҚҚА КІМ ҮЛГІ?

 Қазақ даласындағы меценаттық үлгіні Маманқұттың ұрпақтары көрсетті. Жетісу өңіріндегі Маманұлы Тұрысбек қажы жиған-тергенін білім жолында жұмсап, Құдайберген, Тәңірберген деген балалары мен інісі Есенқұлды Семей, Омбы, Уфа қалаларында оқытады. Тұрысбектің өзі 18 жыл болыс болған, 2 рет қажылық сапарымен Меккеге барған. Әке өнегесін жалғаған Құдайберген, Тәңірберген, аға жолын ұстанған Сейітбаттал, Есенқұл қажылар Қарағашта жаңа заманға сай «Мамания» мектебін салдырады. Мектеп Уфадағы «Ғалия» медресесінің үлгісінде салынып, Маман атына «ия» жалғанған. Есенқұл бастаған кісілер Уфаға арнайы барып, медресенің құрылу үлгісін, оқытылатын пәндер мен ұстаздар біліктілігінен хабар алып келген деген деректер бар.  Архивте сақталған Мамания мектебі туралы құжаттарда «Мектеп 1909 жылы ризашылықпен ашылып, жұмыс істеп, төрт кластық болды. 1912 жылы арнайы ашылуға рұқсат берілді. Мектеп тоғыз кластық болып ашылды. 1911 жылдың күзінен бастап мектепті Ғабдолғазиз Мұсағалиев басқарды. Жылына төрт мың ақшаны Құдайберген Тұрысбеков бөліп беріп отырды», – деп жазылған. Тұрысбек қажының балалары мен інілері оқытушылар мен оқушыларды жатын орынмен қамтамасыз етіп, 60 баланы толықтай ас-сумен азықтандырып отырған. Онан бөлек кітап, жазу дәптерлері, қарындаш секілді оқу құралдарының бәрі тегін үлестірілген. Кейіннен «Мамания» мектебінің жанынан қыз балаларға арналған оқу орны ашылып, 30 қызға білім берген. Маман ұрпақтарының ішінде Есенқұл аты ерекше аталады. «Қазақ» газетінің 1914 жылы 28 ақпанында қазақ романына 2 мың сом бәйге жариялайды. 1914 жылы «Айқап» журналында Маманұлы Есенқұлдың «Романға бәйге тігемін» деген ашық хаты беріледі. Роман бәйгесіне Спандияр Көбеев, Мұхаметжан Сералин, Сұлтанмахмұт Торайғыровтан басқа тағы алты елге танымал атақтылардың жазған романдары сараптап алынады. 1914 жылы Семей облысына қарасты Қоянды жәрмеңкесінде «Кім жазықты?» өлеңмен жазылған романмен Сұлтанмахмұт Торайғыров жеңімпаз атанған. 1915 жылы «Айқап» журналының алқасы: «Есенқұл Мамановтың романға бәйгесі Альфред Нобель жұмысымен қатар дәрежеде болмай, піл қасында бүргедей болғанымен, құдығына қарай қауғасы деп, жаңа ғана әдебиет жолында аяғын апыл-тапыл басып келе жатқан жұрт үшін бұл ерлік, тіпті Нобель жұмысынан да артық деп айтқымыз келеді», – деп жазады.