قالي سارسەنباي: قوعامنىڭ بايلىعى – دارىندى ادامدار

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ابىزى شەرحان مۇرتازانىڭ «شەكپەنىنەن» شىعىپ، بۇگىندە سول ءىزدى جالعاستىرىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا قالي سارسەنبايدىڭ ورنى ەرەكشە. «…سەنىڭ جازۋىڭدا كۋلتۋرا بار» دەپ ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ايتقانداي، مادەنيەتتى، دەگدار ادام كىم دەسەڭىز دە، بىردەن قالي اعا ويعا ورالادى. قاشاندا بايىپتى، بايسالدى مىنەزىمەن وي ساباقتاپ، اڭگىمە وربىتكەندە ساعاتتاپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قر پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى، «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – 22 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلىپتى.

«قاسيەتتى قارا شالداردىڭ ارقاسى»

 – قالي اعا، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قۇتتى بولسىن! قازاق دالاسى ناۋرىز مەيرامىن اتاپ وتۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءوزىڭىز دە ءدال ۇلى مەرەكە كۇنى تۋعان قالامگەرسىز. دەمەك، بۇل مەيرام كوپ نارسەنى ەسكە تۇسىرەتىن شىعار…

– بۇگىن كيەلى جەر – تەاتردا وتىرمىز. بۇل – ونەردىڭ ورداسى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ قاسيەتتى قارا شالداردىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان. قاسيەتتى قاراشاڭىراق سالىنعانعا دەيىن اكەمتەاتردىڭ ورنى ەكى جەردە بولدى. ءالى ەسىمدە، ابىلايحان مەن قابانباي كوشەسىندەگى تەاتر ۇيىنە سپەكتاكل كورۋگە اسىعا جەتەتىن ەدىك. كەيىننەن سول ورىن ورتەنىپ كەتتى. بىراق تاريحي ورىن رەتىندە ساقتاپ قالعاندا جاقسى بولار ما ەدى دەگەن وي كەلەدى. ودان كەيىن ۇجىم بۇگىنگى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاتردا ونەر كورسەتتى. كەيىننەن وسى تەاتر سالىندى. الماتىنىڭ رۋحاني، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى شوعىرلانعان جەرى كوپ ەمەس. سونىڭ ەڭ باستىسى – وسى تەاتر. ءبىز تەاتر مەن كىتاپحانادان شىقپايتىن ەدىك. الماتىدا قازاقىلىقتى، قازاق ءتىلىن ۇستاپ قالعان بىردەن-ءبىر وردا – تەاتر. «ءاي، بۇگىن قويىلىمدا كىم وينايدى ەكەن؟» دەپ ءبىر-بىرىمىزدەن سۇراستىرىپ، سەركە قوجامقۇلوۆ، ءسابيرا مايقانوۆا، ءاسانالى ءاشىموۆ، ءسابيت ورازباەۆ، ت.ب. وينايدى دەسە، تۇرا ۇشاتىن ەدىك. سولاردىڭ ارقاسىندا ونەردى سۇيدىك، شىعارماشىلىقتىڭ الىپپەسىن بىلدىك. ەگەر بويىمىزعا ءبىر قاسيەت دارىسا، تام-تۇم دۇنيە جازعان بولساق، ەلگە ازدى-كوپتى ەڭبەگىمىز ءسىڭىپ جاتسا، ول – ەڭ الدىمەن قاسيەتتى قارا شالداردىڭ، وسى تەاتردىڭ ارقاسى.

مىنە، اسەم شاھاردا، ونىڭ قاسيەتتى ورنىندا ناۋرىز وزگەشە سيپاتتا اتاپ وتىلۋدە. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك ناۋرىزدى الەمدىك دەڭگەيدە قالاي تويلاۋ كەرەكتىگىن كورسەتۋىمىز كەرەك دەدى. ناۋرىز – اس ءىشىپ، اياق بوساتۋ ەمەس. ناۋرىزدا بارلىق ۇلتتىق بولمىسىڭ جاڭارادى. ناۋرىز – رۋحتىڭ تازارۋى. باياعىدا اجەم تاڭ اتپاي تۇرعىزىپ الىپ، ناۋرىزعا دايىندىق جۇرگىزەتىن. ماڭايدى تازالاتىپ، سىرلاتىپ، ۇيگە ءۇت كىرسىن دەپ تەرەزەلەردى اشىپ تاستايتىن. ءۇت دەگەنىڭىز، كادىمگى ۇلپىلدەگەن جىبەك جەل عوي.

«وتىزعا تولماعان ادامدار «حالقىم» دەپ سويلەيدى»

– بۇل ناۋرىز تويىنىڭ سول ءسىز اۋىلدا كورگەن ناۋرىز مەيرامىنان ايىرماشىلىعى بايقالا ما؟ سىزدىڭشە، جاڭاشا ۇلگىدە اتاپ ءوتۋ دەگەنگە نە جاتادى؟

– جاڭاشا سيپات – قازىرگى قوعامنىڭ فورماتىنا ساي دەگەنى عوي. شىن مانىندە، ول كورىنىپ تۇر. بۇرىنعىداي كوپ ءسوز جوق. مۇندايدا ءوز ونەرىڭدى، مادەنيەتىڭدى كورسەتۋ كەرەك. مىسالى، قالادا قىزمەت ىستەيتىن قانشاما تەاتر ءبىر-بىرىمەن قاۋىشىپ، كورىسىپ جاتىر. ناۋرىزدىڭ ەڭ ماقساتى – ەلدىڭ بىرلىگىنە قىزمەت ەتۋ. مەنىڭشە، بۇگىن سول كورىندى. سوسىن قايىرىمدىلىق جۇمىستار قاتار ءجۇرىپ، بالالارعا سىيلىق بەرىلدى. ءوزىم دە ءماسليحات دەپۋتاتى رەتىندە ءار مەرەكە سايىن بالالارعا سىي-سياپات جاساپ تۇرامىن. سوندىقتان ناۋرىز – بىرلىك، ىنتىماق، قايىرىمدىلىق مەيرامى. قازىر بۇل مەيرامدى الەمدىك دەڭگەيدە تويلاپ جاتىر. مىسالى، لوس اندجەلەس قالاسىندا وسىمەن التىنشى رەت تويلانۋدا ەكەن. كاليفورنيادا دا سولاي. بۇۇ شەشىمى بويىنشا الەم بويىنشا حالىقارالىق مەرەكە كۇنى بولىپ جاريالاندى. سوندىقتان بۇل مەرەكەنىڭ ماڭىزى دا ەرەكشە.

كەڭەس ۇكىمەتىن جامانداي بەرەمىز عوي. سول كەزدە دە بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ ءوزىن بيىك سانايتىن جەرلەرى بولدى. ارينە، باسقا ۇلتتارعا قىسىم جاساۋ كورىندى. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تاربيەسى مەن ونەگەسىن ۇمىتپاعان ءجون. ول كەزدە ءار ۇيگە شام الىپ كىرىپ، «سەن ناۋرىزدى تويلاما» دەگەن جوق. ءداستۇر سول كەزدە دە بولدى. اۋىلداعىلار ايتتاپ كەلىپ، كورىسىپ جاتاتىن. ەگەر داستۇرگە تىيىم سالسا، قازاق ءتىلىن قۇرتۋعا كىرىسكەن بولسا، وسى كەزگە دەيىن قازاق قالماس ەدى. قازاقتىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى وتە كۇشتى بولدى. بىراق ونى ءداستۇر ساقتاپ قالدى. ءداستۇر بار جەرگە جىن-شايتان جولامايدى. ۇنەمى شىعىستاعى ءۇش ەل – جاپونيا، قىتاي، كورەيا تۋرالى وقىپ، تانىسىپ وتىرۋعا تىرىسامىن. وسى ءۇش مەملەكەت ءوز ءداستۇرى ارقىلى دامۋدا. ءتىپتى، بۇرىنعى ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ، جاڭاشا كوزقاراستا دامىتۋعا كىرىسكەن. 1995 جىلدارى جاپونيانىڭ 14 قالاسىن ارالادىم. بىزدە كومپيۋتەر دەگەن اتىمەن جوق زامان. ءبىر كۇنى توكيودا كەلە جاتىر ەدىك، پوشىمى وزگەشە ۇيگە كوزىم ءتۇستى. باس­تاۋشىدان «بۇل نە ءۇي؟» دەپ سۇراپ ەدىم، «كىرىپ-شىعايىق، سوسىن ءتۇسى­نەسىز» دەدى. ءار تۇستا جامىراپ جاس­تار وتىر. قىزۋ پىكىر تالاس. شاماسى 20-25 اراسىنداعى جاستار. «بۇلار نە دەپ قىزىل كەڭىردەك بولىپ جاتىر» دەيمىن عوي. سونداعى الگىلەردىڭ ويى «جاپونيانى قايتسەك العا سۇيرەيمىز، مىنا ءداستۇر توزدى، مىنا جاڭالىق ەسكىردى، جاڭاسىن ويلاپ تابۋ كەرەك» دەگەنگە سايادى. ال بىزدەگى كلۋبتاردا نە بولىپ جاتقانىن سەندەر جاقسى بىلەسىڭدەر. كوردىڭىز بە، ورىمدەي جاستار ەلدىڭ كەلەشەگىن ويلاپ شىرىلداپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ وسى جاستاعى ادامدار «حالقىم» دەپ سويلەپ، ساندالىپ ءجۇر. بۇل ءداستۇردى قاتتى ۇستاناتىن ەل. 13 جاسقا دەيىن بالاعا باسقا ءتىلدى وقىتپايدى. ءوز تىلىندە وقىتىپ، ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەيدى. قازاق «ون ۇشتە – وتاۋ يەسى» دەگەندى نە ءۇشىن ايتقان؟ قازاق مۇشەلگە كوپ ءمان بەرگەن. بىرەۋلەر بۇل ۇيلەنىپ، امەڭگەرلىكتى ۇستاپ قالۋ دەپ ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتەدى. بۇل ولاي ەمەس. ون ۇشتە تاي ءمىنىپ، ەلگە ءسوز ايتاتىنداي جاعدايعا جەتەسىڭ. ون ۇشكە دەيىن بالا قالىپتاسىپ بىتەدى. كەشە قاز داۋىستى قازىبەك بي 13 جاسىندا بيلىك ايتقان جوق پا؟ قالماقپەن ارادا قانداي ءسوز ايتتى؟ ەگەر 13-كە دەيىن ءداستۇرىن يگەرىپ، ءتىلىن جاقسى بىلگەن بالا ءارى قاراي قانشا ءتىل بىلسە دە، نەگىزىن ساقتاپ قالادى، ەشقاشان ۇمىتپايدى. ەلجاندىلىق دەگەن نارسە سول 13 جاسقا دەيىن قالىپتاسادى. كادىمگى دالانىڭ وقىماعان قارتتارىنىڭ ءوزى قانداي قازىنا ەدى؟! ناعىز دانالىقتىڭ كوزى. باياعى دەموسفەن، تسيتسەرون، تالەيراندارمەن ءبىزدىڭ تولە بي، ايتەكە بي، قازىبەك بي پارا-پار ەمەس پە؟ كەشە ءوزىمىز كورگەن شالداردىڭ اڭگىمەسى قانداي ەدى؟! قازىر كوبىسىنىڭ كوزى كەتتى. سولاردىڭ ورنىن باساتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ كەرەك.

 «جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا «تۇلعاتانۋ»، «شەشەندىك ونەر» پاندەرىن ەنگىزۋ كەرەك»

 – ولاردىڭ ورنىن باساتىن ۇرپاق قاشان تاربيەلەنەدى؟

– تۇلعا دەگەن اڭگىمە وسىدان كەلىپ شىعادى. قازاق ادامدى سوزىنەن تانيدى. «مىنانىڭ ءسوزى ءىرى ەكەن» دەيدى. ءسوز ۇستاعان ادام ەلدى دە ۇستايدى. قازاق كوشتى سوزبەن باستاعان، سوزبەن ۇيىتقان. سوندىقتان شەشەندىك ونەر كەرەمەت دامىعان. قازىر ءسوزدىڭ دە قاسيەتى كەتىپ تۇرعان زامان عوي. قازىرگى جاستار وتە ساۋاتتى، كوپ بىلەدى، ءتىلدى مەڭگەرگەن. وعان تالاسا المايسىڭ. بىراق سول ءبىلىمىن ءوز تىلىندە جەتكىزە المايدى. ورىس، اعىلشىن تىلىندە ايتادى دا، قازاقشا ەلگە جەتكىزىپ ايتا المايدى. باياعىدا شەشەندىك ونەر دەگەن بولدى. قازىر سول جوو-دا جوق. ەگەر «تۇلعاتانۋ» ءپانىن، شەشەندىك ونەردى قايتا ەنگىزسەك، وقىمىستى، كوپتى بىلەتىن جاستار ويىن انىق جەتكىزە الادى. بۇل ءپاندى بارلىق فاكۋلتەتتە وقىتۋ كەرەك. سوسىن تۇلعالارمەن كەزدەسۋدى جانداندىرۋ قاجەت. كەزىندە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ جاتاقحاناسى مەن اۋديتوريالارى كەزدەسۋدەن بوسامايتىن. جۋرفاك ۋنيۆەرسيتەت ىشىندەگى ۋنيۆەرسيتەت سياقتى ەدى. مىسالى، قازىردىڭ وزىندە مىقتى دەگەن تۇلعالاردى وقۋ ورىندارىنا اقى-پۇلسىز-اق ءدارىس وقۋعا شاقىرسىنشى، ولار قۋانا-قۋانا بارادى.

ءسىز ءۇشىن اسەم قالا الماتىنىڭ، ونداعى مادەنيەت جانە رۋحانيات وكىلدەرىنىڭ ورنى بولەك ەكەنى اڭگىمەڭىزدىڭ بىسمىللاسىنەن-اق بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە «مىڭ جاساعان شاھاردىڭ شامشىراعى» اتالعان گازەتتى باسقارىپ كەلەسىز. مەنىڭشە، ءسىز سول ماحابباتىڭىزدى «الماتى اقشامىنىڭ» كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن دۇنيەلەر ارقىلى دالەلدەپ جۇرگەندەيسىز. سولاي ما؟

– ءبىز تۇلعاعا ۇنەمى ورالىپ وتىرۋىمىز قاجەت. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، تۇلعا تۋرالى مەرەيتوي كەزىندە عانا ايتىلادى، جازىلادى. اسىرەسە، باسىلىمدار تۇلعاتانۋ تۋرالى ۇدايى جازۋى كەرەك. تۇلعانى جازۋ ارقىلى ۇرپاقتىڭ تانىمدىق دەڭگەيىن تاربيەلەيمىز. تۇلعا – باعىت بەرۋشى. تۇلعاتانۋ – ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمى. سوندىقتان قازىر رۋحاني قاجەتتىلىك وتەلمەي جاتقان كەزدە تۇلعاعا كوپ ءمان بەرۋ كەرەك. الماتىعا كۇن سايىن ءسوز ارنايتىن، بارى مەن جوعىن تۇگەندەپ، شامشىراعى ىسپەتتى بولىپ وتىرعان جالعىز باسىلىمى «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ دە ورنى بولەك. جۇمىستى تۇلعالارعا بەت بۇرۋدان باستادىق. مارقۇم اشىربەك سىعاي قاپان بادىروۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن تابىستادى، ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ كۇندەلىكتەرى جارىق كوردى. بۇل بەتبۇرىس ءسابيت ورازباەۆتىڭ ەستەلىك-اڭگىمەلەرىنە ۇلاستى. كەشەگى كۇننىڭ اڭگىمەسىن بۇگىنگى ءتىرى شەجىرە اسەكەڭدەر، سابەڭدەر ايتپاسا، ەرتەڭ ول اڭگىمەنى بىرەۋلەر وتىرىك ايتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل كىسىلەر قاللەكي، شاكەن، ەلۋباي، سەركەلەردەن باستاپ ءبارىنىڭ كوزىن كوردى، اڭگىمەسىنىڭ دە ءوزىن اسقاق، وزگەنى الاسارتىپ كورسەتەتىن پەنداۋي پيعىلمەن ەمەس، بيىك پايىممەن پاراساتتى ايتا بىلەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ وسى «اقشامنىڭ» ىشىنەن-اق «الماتى اقشامىنىڭ» كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن اسەكەڭنىڭ  كوپتومدىقتارى، سابەڭنىڭ «ءومىردىڭ ءوزى  – تەاتر»، «تازارعىڭ كەلسە، تەاترعا بار» دەگەن ەكى كىتابى جارىق كوردى. «اقشامنىڭ» ەل اۋزىندا جۇرگەن ايدارلارى كىتاپتىڭ اتاۋىنا اينالىپ شىعا كەلدى.

شىنتۋايتىندا، وتكەندى، تۇلعاسىن ۇمىتقان ادامنىڭ ءارى قاراي ءوسۋى ەكىتالاي. وسىدان كەلىپ «تۇلعاتانۋ» دەگەن ءپان ەنگىزىلسە دەگەن ۇسىنىس ايتتىق. مىسالى، دامىعان ەلدەردە، سونىڭ ىشىندە جاپونيادا مەكتەپتى بىتىرگەن بالالار ءوزىنىڭ تۇلعالارىن ءبىلىپ شىعادى. بىلايشا ايتقاندا، جوعارى وقۋ ورنىنا دايىن بوپ بارادى. ولاردىڭ قىر-سىرىن، قۇپياسىن، ءومىرىن جەتىك بىلمەسە دە، جالپى ماعلۇمات الىپ شىعادى. مەنىڭشە، بۇل ءپاندى مەكتەپكە ەنگىزۋ قاجەت. سول جاپونياعا بارعان ساپارىمدا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان كىشكەنتاي كىتاپشالاردى كوزىم شالدى. ءوز ەلىنىڭ تۇلعالارى تۋرالى، جاپونيانىڭ تاريحى تۋرالى وتە تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان. نەگە وسى ءۇردىستى بىزگە ەنگىزبەسكە؟! بۇل بۇگىن ايتىلعان ماسەلە ەمەس. قازىر «تۇلعاتانۋ» بويىنشا كەيبىر جوو-دا كافەدرالار اشىلدى، ارنايى ورتالىقتار بار. بىراق ءالى دە بولسا، كەمشىن.

«ورتاڭقول تالانتتار  العا شىعىپ كەتتى»

«تۇلعاتانۋعا» اتسالىسقان قالامگەر رەتىندە كىمدەردى جازدىڭىز، كىمدەر تۋرالى جازىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– «تۇلعاتانۋ» سەرياسى بويىنشا ءاسانالى ءاشىموۆ، شەرحان مۇرتازا سياقتى تالانتتى تۇلعالار تۋرالى شاعىن كىتاپتارىم شىقتى. الداعى ۋاقىتتا وزبەكالى جانىبەكوۆ، قادىر مىرزا ءالى، ايتكەش تولعانباەۆ، امانگەلدى سەمبين تۋرالى جازسام دەيمىن. وسى ءتىزىمنىڭ سوڭىنداعى امانگەلدى سەمبين دەگەن ءانشى ەلەۋسىز كەتتى. العاش رەت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «سول جايساڭدار قايدا ەكەن؟» دەگەن ايدار اشىپ، «قارعاش» دەگەن ەسسە جازدىم. بۇرىن كوزدەن تاسا بولعان تالانتتارعا ىزدەۋ سالدىم. ول كەزدە امانگەلدى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى اكادەميادا ءجاي كافەدرا وقىتۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن. ءان پانىنەن وقۋلىق جازۋمەن اينالىستى. ارنايى ىزدەپ بارىپ، اڭگىمەلەستىم. وسى پروتسەستى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. تاريحتى جاسايتىن توبىر ەمەس، تۇلعا. كەيبىر تۇلعا تۋرالى جازعاندا ونىڭ ومىرىنەن الاتىن تاعىلىم، ونەگە كوپ. ول تۋرالى جازعان كەزدە قالامىڭ جۇردەك بولادى. قينالمايسىڭ. ال ەندى ءبىر تۇلعالار تۋرالى جازايىنشى دەپ، قولىڭا قالام الساڭ، ءبىراۋىز ءسوز تاپپاي، يت بولاسىڭ. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ سەبەبى، مۇندايلار قولدان جاسالعان تۇلعا. قازىر سوندايلار كوبەيىپ بارادى. ولار حالىققا نە بەرەدى؟ مىسالى، قوعامدا ورتاڭقول تالانتتار العا شىعىپ كەتتى. ول بيلىككە ۇناۋى مۇمكىن. قاشاندا ورەسى بيىك تۇرعان ادام ويلانىپ، اينالاسىنا ەكى شوقىپ ءبىر قارايدى. ال ورتاڭقول تالانتتار بيىك بىرەۋدىڭ نۇسقاۋىمەن جۇرەدى. جاپپارقۇل سياقتى جۇمىس ىستەي بەرەدى. بىراق قوعامعا تانىمال. قوعامدى، ۇرپاقتى وسىنداي ادامدار تاربيەلەپ، قازىر قوعامنىڭ دەڭگەيى وسىنداي بولىپ تۇر. عابەڭشە ايتقاندا «اۆگيدىڭ اتقوراسىنان» قوعامدى تازارتۋ كەرەك. بۇرىن كوركەمدىك كەڭەس دەگەن بولاتىن. قازىر تۇلپار قايسى، ماستەك قايسى، اجىراتا المايتىن بولدىق قوي. ونەردە ەڭبەكقور جانە تالانتتى ادامدار بولادى. ەكەۋىن شاتاستىرۋعا بولمايدى. بىرەۋلەر تازا ەڭبەگىمەن كورىنەدى. ال تالانتتى ادام مۇلدەم بولەك. ەڭبەكقور ادام ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلىپ كەتۋى مۇمكىن. تالانتتى ادام ۇمىتىلمايدى. پەندەشىلىكتەن بيىك تۇرماعان تالانت تاۋسىلادى. دەمەك، قوعامدا تالانتتى تانۋ، باعالاۋ، باردىڭ باعاسىن، جوقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ دەگەن نارسە ەڭ ءبىرىنشى تۇرۋى كەرەك. قوعامنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن رۋحانيات پەن ونەر جانە سونىڭ دارىندى وكىلدەرى. شەتەلدە، اسىرەسە، اقش-تا تالانتتى قورعايتىن ارنايى اگەنتتىك بار. كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەيدى. ولار سول تالانتتىڭ بۇكىل ءومىرىن بەس ساۋساقتاي ءبىلىپ،قاداعالاپ وتىرادى. سەبەبى، قوعامنىڭ بايلىعى – دارىندى ادامدار. قوعامدى ۇستاپ تۇرعان سولار. بۇل تالانتتى ادامدار قوعامدا قورعانسىز قالدى دەگەن اڭگىمە ەمەس. قۇدايعا شۇكىر، قارا حالىق تالانتتىڭ باعاسىن بىلەدى، ال ول مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك. تالانتتى ادامدار بىرەۋدىڭ الدىنا بارۋعا قورسىنادى.

گازەت بەتىندە «ءبىز بىلمەيتىن قازاقتار» اتتى ايدار بويىنشا جازىلىپ تا جاتىر. سوندىقتان كۇندەلىكتى اعىمداعى اقپاراتتاردىڭ قۇرساۋىنان وقىرماندى قۇتقارۋ ءۇشىن وسىنداي ىزدەنىستەرگە بارۋ كەرەك. كلاسسيكالىق جۋرناليستيكاعا ورالۋ كەرەك. گازەتتىڭ ينتەلللەكتۋالدىق، ەليتالىق دەڭگەيىنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. حالىقتىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ، تالعامىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وسىنداي باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءبىزدىڭ باستى ۇستانعان پرينتسيپ وسى.

«باس سالىپ انانى-مىنانى جامانداسام، گازەتىم وقىلادى دەۋ توبىرلىق سانانىڭ ءتۇرى»

– گازەت دەمەكشى، ەندى جۋرناليستيكاعا اۋىسساق. ءبىر پىكىرىڭىزدە «بۇرىن گازەتتىڭ بەتىندە ءتىرى ءسوز بولاتىن، مىنەز كورىنەتىن» دەپسىز.

– ول راس. مارقۇم جازۋشى دۇكەنباي دوسجانوۆ «مەن ءتىرى ءسوز جازام عوي» دەيتىن. شىنىندا دا، تالانتتى جازۋشى عوي. قازىر جاساندى سويلەۋ كوپ. اقپاراتتىڭ ءتىلى – قاي ءتىل؟ قازاق ءتىلى ەمەس. بۇل كادىمگى كەشەگى ورىس ءتىلىنىڭ قازاقىلانعان رەسمي ءتۇرى. قازىر جۋرناليستەردىڭ ماقالاسىنان تۇشىناتىن ءسوز تابا بەرمەيسىز. ىلۋدە بىرەۋ كەزدەسەدى. ءبارى ساياسي سارىنمەن سويلەپ، سول لەپپەن جازادى. كەزىندە اقپاراتتى قازاقىلاندىرىپ، جولعا قويعان «انا ءتىلىنىڭ» باس رەداكتورى بولعان جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى ەدى. كەيبىرەۋلەر ادەمى سويلەيدى، بىراق جاساندى، تۇك اسەرى جوق. ەندى بىرەۋلەر شەشەن كورىنەدى، بىراق كىتابي ءسوز. سوندىقتان حالىقتىڭ ءوز تىلىمەن سويلەۋ كەرەك. ءسوز مادەنيەتى، تىلدىك قولدانىس دەگەن بار. جازعان وسى ەكەن دەپ، بىرەۋدى بوقتاپ جاتقانداي تۇيرەيدى. ءسوز مادەنيەتى، ىشكى مادەنيەت جۋرناليستيكادا كەمشىن. مەنىڭشە، بۇل جۋرناليستەردى جەككورىنىشتى ەتەدى. كوكبەتتەنىپ جازۋ، ءزىلدى سويلەۋ – ادامنىڭ السىزدىگىنىڭ، بىلىمسىزدىگىنڭ بەلگىسى. سونىڭ ءبارى جازۋىنان دا كورىنىپ تۇرادى. باسپاسوزدەن مادەنيەتتىلىكتىڭ، زيالىلىقتىڭ، تەكتىلىكتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرۋى كەرەك. بەكزات جۋرناليستيكاعا ورالۋىمىز قاجەت. جۋرناليستيكانىڭ پاراساتتى، بيىك ونەر ەكەنىن ۇعىنۋ كەرەك. گازەت شىعارۋ – ونەر. گازەت شىعاراتىن ادامدى رەجيسسەر دەۋگە بولادى. العاش «الماتى اقشامى» گازەتىنە كەلگەندە «مەنىڭ ماقساتىم – قىڭىر گازەت ەمەس، قوڭىر گازەت شىعارۋ» دەگەنىم بار. سوندا عانا وقىرمان تۇشىنىپ وقيدى. باس سالىپ انانى-مىنانى جامانداسام، گازەتىم وقىلادى دەۋ توبىرلىق سانانىڭ ءتۇرى.

– بەكزات جۋرناليستيكانى قالىپتاستىرۋعا نە كەدەرگى؟ بۇل مامان دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ولقىلىعى ما، الدە ينتەرنەت جۋرناليستيكاعا دەن قويىپ كەتتىك پە؟ الدە ءسىز ايتپاقشى، كىم كورىنگەن جۋرناليست بولىپ كەتتى مە؟

– بۇل ءبىزدىڭ دەرتىمىز. ارينە، گازەتتىڭ كوپ بولعانى، كىتاپتىڭ كوبىرەك جارىق كورگەنى جاقسى. بىراق سۇزگىدەن وتكىزۋ دەگەن بار. ارنايى مەكەمە وسىمەن اينالىسىپ، رەيتينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ السىرەپ، تالانتتى جۋرناليستەردىڭ تاسادا قالاتىنى سوندىقتان. كىمنىڭ تالانتتى، كىمنىڭ دارىنسىز ەكەنىن بىلمەيمىز. سان بار، بىراق ساپا جوق. ال مەملەكەت ۇلتتىڭ ءداستۇرلى باسىلىمدارىن ساقتاپ قالۋ كەرەك. قالاي دەسەك تە، ۇلتقا، مەملەكەتكە جانى اشيتىن، جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭدايتىن ۇلتتىق باسىلىمدار. قوعامعا سول باسىلىمداردى ۇلگى ەتۋ كەرەك.

گازەتكە كەلگەن جاستاردان بىردەڭە سۇراساڭ، «ينتەرنەتتە ايتقان عوي» دەيدى. ءوزىنىڭ ويى، كوزقاراسى جوق. ينتەرنەت نە ايتپايدى؟ ءبىر تۇلعا تۋرالى پورترەت جاسا دەسەڭ، ينتەرنەتتەن مالىمەت الىپ، جازا سالادى. باياعىدا ءوز اياعىمىزبەن بارىپ، كوزىمىزبەن كورىپ جازاتىن ەدىك. ونى تانۋ كەرەك، ىزدەنۋ كەرەك. باياعىدا ءسابيرا مايقانوۆا اپايدان سۇحبات الۋ ءۇشىن تەاترعا ون شاقتى رەت بارعام. سودان كەيىن «تولعاناي» دەگەن ەسسە جازدىم. قازىر ءدال سولاي ىزدەنەتىن جۋرناليستەر ازايىپ كەتتى. جاستار كوبىنە جۋرناليستيكاعا ءسان ءۇشىن، «جۇلدىز» بولۋ ءۇشىن، اتاق-داڭق ءۇشىن كەلۋدى ماقسات ەتەتىن ءتارىزدى. قىسقاسى، باسپاسوزگە قولبالا رەتىندە قاراۋ پىكىرى ۇستەم.

 «كۇن سايىن الدىما جۇزدەگەن قيسىق شەگە كەلەتىن»

 – تالاي باسىلىمدا باسشىلىق قىزمەتتە بولدىڭىز. الگىندەي جۋرناليستەر «قاليدىڭ قايراعىنان» وتپەيتىن شىعار، ءسىرا؟

– جۋرناليستەرگە قاتىستى ايتاتىن بولسام، قازىرگىلەر جۋرناليستيكاعا ونەر دەپ قارامايدى. تەك كوشىرىپ الىپ، بەرە قويۋ دەيتىن سياقتى. مىسالى، جۋرفاكتا رەداكتسيالىق وڭدەۋ دەگەن ءپان جۇرەتىن. اۆتورلاردىڭ ءبارى جازعىش ەمەس. سىزگە اۆتوردان ماقالا كەلدى، ونى جاريالاۋ كەرەك. ونىڭ يدەياسى ۇناسا دا، جازۋى كەدىر-بۇدىر. سول يدەيا ءۇشىن ماقالانى رەداكتسيالاپ، جارىققا شىعارۋ قاجەت. ءار ءتۇرلى باسىلىمدا جۇمىس ىستەگەن كەزىمدە كۇن سايىن الدىما جۇزدەگەن قيسىق شەگە كەلەتىن. سونىڭ ءبارىن تۇزەپ وتىراتىن ەدىم. سول تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا كىتابىن شىعارىپ العاندار دا بارشىلىق. بۇگىنگى جاس جۋرناليستەردىڭ كوبىنە ءتان كەمشىلىگى – نە جازۋى جوق، نە ماقالانى وڭدەي المايدى. ءوزىم مۇنداعا دەيىن سالىق زيمانوۆتىڭ لەكتسياسى بولاتىنىن ەستىسەم، ەلەڭ ەتە قالاتىنمىن. ارنايى بارىپ قاتىساتىنمىن، تىڭدايتىنمىن. ءتىپتى، ءبىر جەردە اسقا باراتىنىن ەستىسەم دە، زيمانوۆتىڭ ءبىراۋىز ءسوزىن تىڭداۋ ءۇشىن باراتىنمىن. ودان بولەك زەينوللا قابدولوۆتىڭ، تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا جان-جاقتان ستۋدەنتتەر كەلەتىن. وسىنداي تۇلعالارمەن جۇماسىنا ءبىر رەت كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ وتىرسا، ۇلت ءۇشىن دە، ۇرپاق ءۇشىن دە دۇرىس بولار ەدى. بۇگىندە كوزى تىرىلەردەن اكادەميك شارمانوۆ، اكادەميك كامال ورمانتاەۆ، امانگەلدى ايتالى، مامبەت قويگەلديەۆتەر بار. بۇل كىسىلەر – تۇنىپ تۇرعان قازىنا. جاستار تىڭداۋى كەرەك. حالىققا وسىنداي تۇلعالاردىڭ اڭگىمەسى كەرەك جانە ولار ەلدىڭ الدىنا شىعىپ ءسوز العانى ءۇشىن ءبىر تيىن سۇرامايدى.

 «ادامدى تەك اتاعىنا قاراپ قانا باعالاۋعا بولمايدى»

 – قازىر ءدال سول تۇلعالار سياقتى ءدارىس بەرەتىندەر بار ما؟ جاستارعا شىن جانىڭىز اشىسا، سىزدەر نەگە بارىپ ءدارىس وقىمايسىزدار؟

– باسىندا ويىم بولدى. بىراق تىرشىلىك مويىن بۇرعىزباي قويدى. گازەتتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. لەكتسيا وقىدىم. بايقاعانىم، جاستار دارىسكە ءزارۋ ەكەن. كوپ سۇراق قويىلدى. بۇرىنعى رەداكتورلاردان باستاپ، شەراعانىڭ، كامالدىڭ مەكتەبى تۋرالى، ولاردىڭ جۋرناليستيكاداعى ءرولى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتتىم. رەداكتورلىق قىزمەتتەن قايراتكەرلىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنە توقتالدىم. سوسىن ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى راحمان الشان ۇلىنا: «وسى باعىتتا ستۋدەنتتەر اراسىندا ايىنا اقىسىز ەكى رەت ءدارىس وقىپ تۇرايىن» دەدىم. كەزىندە تالاي باس رەداكتورلار كەلىپ، ءدارىس وقيتىن ەدى. كونسەرۆاتورياعا تاپسىرىپ، تۇسە الماي، 1976 جىلى كازگۋ-گە توپ ەتە قالعانىمدا تاۋمان اماندوسوۆ «ماماندىققا كىرىسپە» دەگەن پاننەن ءدارىس وقىدى. ول كەزدەسۋگە جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتى الىپ كەلدى. قولىندا ءبىر بۋما قويىن داپتەرى بار. قانشاما قىزىقتى ەستەلىك ايتىپ بەردى. ول كەزدە ءبىز قايدا وقۋعا تۇسكەنىمىزدى بىلمەيتىن بالا ەدىك قوي. اماندوسوۆ جۋرناليستيكانىڭ الىپپەسىنەن باستاپ وقىتتى.

– قازىر گازەت بەتىندە كەز كەلگەن تاقىرىپتى اشىق جازۋعا كەدەرگى جوق پا؟

– كەدەرگى جوق. الماتىدا ءۇشىنشى اكىممەن جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. ماعان وسى ۋاقىتقا دەيىن «سەن انانى جاز، مىنانى جازبا» دەگەن اكىم بولعان جوق. گازەتتىڭ باعىتىن ءبىلدى. شىندىقتى ايتاتىن بولسام، قادىر ايتپاقشى، «وتكىزۋ ءۇشىن شىندىقتى وتىرىك قوستىم ازداعان». قازىر بيلىكتىڭ باسىلىمدارى انانداي، مىنانداي دەيدى. ولاي ەمەس. ول وقىمايتىن ادامنىڭ ءسوزى. شىندىقتى جەتكىزۋدىڭ ءوز جولى بار. بىزدە كەرىسىنشە بۇلدىرەدى. باس سالىپ ماڭدايعا ۇرادى. ومىردە اقيقات ەشقاشان ۋاقىتىندا ايتىلمايدى. اقيقات دەگەن – سوڭعى ءسوز ەمەس. ول – پروتسەسس. ول دامي بەرەدى. دەمەك، گازەتىمدە جازام دەگەن دۇنيەنى جازدىم.

– قوعامنان الاتىنىڭىزدى الىپ بولدىڭىز با، ءالى دە بەرەرىڭىز كوپ پە؟

– الىپ بولدىم دەپ ايتۋعا بولمايدى. شاماسى كەلگەنشە، بەرۋگە تىرىسۋ كەرەك. ادامدى تاربيەلەيتىن ورتا. قوعام قانداي دەڭگەيدە وسەدى، ونداعى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ادامدار سوعان وراي قالىپتاسادى. ادامدى اتاعىنا قاراپ باعالاۋعا بولمايدى. اتاقسىز دا اتاقتى ادامدار بار. كەيدە اتاعى بار ادامدى ەشكىم بىلمەيدى. نەگىزى اقيقات سالىستىرۋ ارقىلى بايقالادى. بەتحوۆەننىڭ «چەرەز سترادانيا ك رادوستي» دەگەن ءسوزى بار. كەز-كەلگەن ادام قيىنشىلىقتان وتەدى. ءبىز دە ءبىراز قيىندىقتى باستان كەشتىك. الماتىداعى قازاق زيالىسىنىڭ كوبى باسپانا ازابىن تارتتى. سونداي قيىنشىلىقتى كورگەن ادام العان تاربيەسىن، تاعىلىمىن ايتۋ كەرەك. الاش قايراتكەرى ءا.بوكەيحانوۆ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن عوي. ءبىلىم مەن مىنەز قاتار ءجۇرۋ كەرەك. ءبىلىمدى ادامدار، تۇلعالار كوپ. سولاردىڭ ءبارى دە بىلگەنىن حالىققا جۇمساي المايدى. نەگە؟ سەبەبى مىنەز جەتىسپەيدى. كەرەمەت دارىندى، ءبىلىمدى، بىراق مىنەز جوق. مىسالى، شەرحان مۇرتازانى الساق، ول كىسىدە ءبىلىم دە، دارىن دا، مىنەز دە بولدى. شەراعانىڭ بۇكىل قاسيەتىن، ءبىلىمىن العا جەتەلەگەن مىنەزى. ءبىزدىڭ بۋىننىڭ دا ءبىر ارتىقشىلىعى – ءبىلىمدى، ساۋاتتى. بىراق وتە قاراپايىم. جۇلقىنىپ، ۇمتىلۋ دەگەن بولعان جوق. وسى كۇنگە سابىرمەن جەتتىك. مۇسىلمان بالاسىنىڭ قارۋى – دۇعا مەن سابىر. ءبىز سونى ۇستانعان ادامبىز.

– كونسەرۆاتورياعا تۇسكىم كەلدى دەدىڭىز عوي. ءسىزدىڭ ءاندى دە ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتاتىنىڭىزدى بىلەمىز. كەيدە نەگە ءانشى بولمادىم دەگەن وكىنىش بولماي ما؟

– وكىنىشسىز ادام بولمايدى. بىراق تاۋبەشىلىك ەتەتىنىم، ءبارىبىر شىعارماشىلىق سالادان الىستاعان جوقپىن. قۇداي شەبەر، ءبارىن ءوزى قيۋلاستىرىپ قويادى. ونەردىڭ ادامى بولماسام دا، ءومىر بويى ونەر ادامدارىنىڭ وبرازدار گالەرەياسىن جاسادىم. وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما كىتاپ جازسام، ءبارى سول تۇلعالار تۋرالى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button