Әбілқайыр мен Бопай сұлу

Қазақ елінің тарихында есімдері алтын әріппен жазылған батыр әйелдер болды. Ерлігі мен ақылдылығының арқасында тарихта аты қалған Бопай сұлу (Әбілқайырдың бәйбішесі, ХVІІІ ғасыр), Бопай (Кенесарының қарындасы, ХІХ ғасыр). Алдымен Бопай сұлуға тоқталуға міндеттіміз. Бопай сұлу туралы өте аз жазылды және жалған жазылды. Бопай түгілі оның жұбайы Әбілқайыр хан туралы қанша көп жазылса да, көбіне өтірігі басым болды.

Əйгiлi қазақ батыры Жəнiбек (өлген жылы − 1751 ж.) жаздың бiр əдемi күнiнде, нөкерiмен келе жатқанда ағаштың түбiнде ұйықтап жатқан бозбаланы көредi. Бала алаңсыз ұйқыға берілген, жанында қару-жарағы. Тегiн бала емес екенiн сезген Жəнiбек батыр танысып, жөн сұраспақшы болып, найзасының ұшымен түртiп оятады. Оянып кеткен бала бұған шамданып, садағына жармасады да, дереу атып салмақшы болып кезене бергенде Жəнiбек батыр:

− Тоқта, бала, тентек болма, жөн сұрасайық. Мен Жəнiбекпiн, атымды талай естiген боларсың. Бiз саған доспыз. Өзiң кiмсiң? − деп сұрапты. Сонда Əбiлқайыр садағын кезеген күйi:

− Əйгiлi Жəнiбек батыр болсаң боларсың, мен ешкiмге бағынышты адам емеспiн. Алайда жаныма келiп, ат үстiнде тұрып найзамен түрткен адамды аямаймын. Мен кедеймiн, кедей болсам да намысымды ешкiмге бермеймiн. Достығың рас болса, өз жөнiңмен жүре бер, мен де өз жөнiммен кетейiн. Мен сұлтан Əбiлқайырмын, – дегенде қатесiн мойнына алған Жəнiбек батыр атынан түсiп, баланың қолын алады. Бозбаланың əрбiр сөзi мен оттай жанған көзi, келiстi батыр пiшiнi Жəнiбек батырға қатты әсер етеді. Мiне, сол күннен бастап олардың жолы өмiр бойы бiрге болған. Қысқасын айтқанда, Əбiлқайыр туралы аңыздардың көбi оның балалық шағының оншалықты жеңіл бола қоймағанын дəлелдейдi. Сондықтан ол ерте ержетiп, жастық өмiрiн қиыншылықпен өткiзген.

Қажы сұлтанның жəне оның туыстарының балалары Арал теңiзiнiң солтүстiк жағын қыстап, жазда Торғай, Ырғыз өзендерiнiң жоғарғы жағында, яғни Ембi өзенiне жақын жердi жайлайтын. Бұл жерлер 17-ғасырдың соңынан бастап Ресей итаршыларының шабуылына душар болды. Олар − негiзiнен Ресейдiң атты казак отрядтары мен солардың жандайшаптары қалмақтар еді. Ресей патшасы I Петрдiң сүйген құлы Аюке тұсында қалмақтар аса күшейдi. Қазақ елiне шабуыл жасау үшiн Ресей патшасы қалмақтардан ештеңе аяған жоқ. Едiл қалмақтарының жəне орыс казак отрядтарының қазақ елiне жасаған шабуылдары мен зұлымдықтары туралы белгiлi ғалым Н.Я. Бичурин: «Желая соблюдения договора с Россией, согласить с удовлетворением своей склонности (к хищничеству он (Аюке хан) обратил свое оружие на Урал на киргиз-казахов, которых беспощадно ограбил и сверх того покорил своей власти маньмолакских туркменцев», − деп жазған едi. XVIII ғасырдың бiрiншi жартысы, əсiресе, Аюке хан тұсында (1724 жылы өлдi) Ресей империясы Едiл қалмақтарын бақайшағына дейiн қаруландырып, казак отрядтарына не берсе, оларға да соны бердi. Аюке ханның күшейгенi соншалық, Каспий өңiрiндегi халықтардың бəрi одан қорқатын едi. Тiптi, елiн жан-тəнiмен қорғаған жас батыр Əбiлқайырдың өзi Аюке ханмен достық қатынаста болуға тырысты.

Орал (Жайық) орыс казак отрядтары мен Кiшi жүз қазақтарының ұзақ жылғы соғыстарын көре жүрiп, Əбiлқайыр осынау қырғын соғысқа белсене араласты. Əбiлқайырдың осындай ерлiктерiн көрген қазақ елiнiң игi жақсылары оны қалай құрметтесе, Ресей отаршыларымен қайта-қайта соғысып жүрген башқұрт халқы да оны сыйлап, бас идi.

1704-1711 жылдары башқұрттардың Ресей отаршыларына қарсы ұзақ уақытқа созылған қарулы көтерiлiсi кезiнде Кiшi жүзден оларға ерекше көмек бергендердiң бiрi Əбiлқайыр батыр едi. Аталмыш көтерiлiстiң ең қарқын алған кезi, 1708-1709 жылдарда Əбiлқайыр Арал өңiрiнен 3000 əскермен келiп, башқұрттарға көмектескен. Арал өңірі деп аталатын өлкенің бір шеті қазіргі Маңғыстау жері екенін айта кету міндетіміз. Сонда ол қарақалпақтардың да 100 жiгiтiн өзiмен бірге ала келеді. Сол кездегi оның беделiнiң өскенi соншалық, башқұрт халқына Ресей отарынан босану үшiн Əбiлқайыр сияқты қолбасшы керектігі сезілді. Сондықтан оны башқұрт халқы хан көтермекшi болған. Сол кездегi құжаттарда қазақтардың Башқұртстанға келiп, көтерiлiстi қолдағаны туралы: «…Пришли к ним казачьи орды силы многое число…» , «С ним за одно каракалпаки, касаки и ногайской даруги башкиры все…» – деп жазған болатын. Басқа бiр құжатта «…из казачьи орды ушли в башкирцы воевать 3000 человек, да каракалпаков 100 человек, да каратабунцев 250 человек…» – деп нақты санын жазған. Алайда башқұрт көтерiлiсiне көп жəрдем еткен Əбiлқайыр батыр 1709 жылдың күзiнде əскерiмен Түркістан жаққа қайтып кетедi. Мiне, Əбiлқайыр өмiрiндегi осы аталған жылдар Қазақ тарихында ерекше орын алады. Өзi қызу араласқан башқұрт көтерiлiсiн орта жолда тастап кетуге Əбiлқайырды не итермеледі?

Əбiлқайыр өзiнiң 3 мың əскерiмен башқұрт ағайындарға көмектесiп жүргенде Қазақстанның оңтүстiгiне 1708 жылы жəне 1709 жылдың басында жоңғарлар қайта-қайта шабуыл жасады. Қазақ елi аса қиын жағдайда едi. Қазақ елiнiң игi жақсылары – билерi ақылдасып, Тəуке ханның келiсiмiмен башқұрт жерiнде жүрген көп əскерi бар Əбiлқайырды шұғыл шақыртады. Сол кезге дейiн оның беделi, батырлығы жəне қолбасшылық қабiлетi жан-жақты көрiнiп, зор құрметке ие болып үлгерген. Едiл мен Жайық өңiрiн қызғыштай қорғап, талай ерлiк жасап, орыстың казак отрядтарын сан рет талқандаған Əбiлқайырдың еңбегi қазақ халқына да, башқұрт халқына да белгілі едi. Əбiлқайырды арнайы шақыртқан билер кеңесi Қарақұмдағы 1709 жылғы құрылтайда оны ақ киiзге көтерiп, Кiшi жүздiң ханы сайлайды. Бұл, əрине, қазақ тарихында күтпеген оқиға едi, себебi осы уақытқа дейiн Кiшi жүзде хан болған жоқ, басқа жүздер секiлдi Орталық ханға бағынатын. Алайда Орал казактары отрядтары мен оның итаршылары − қалмақтар шабуылынан əбден титықтаған елдi қорғау үшiн ендi ресми хан басқару керек болды. Ал осынау құрметтi орынға жан-жақты еңбегi сiңген Əбiлқайырдан асқан адам жоқ. Мiне, осылай көптiң ұйғарымымен, халықтың қалауымен, хан Тəукенiң ықыласымен Кiшi жүздiң, яғни Ресей империясымен қақтығысы əлдеқашан басталған қазақ елiнiң бiр бөлiгiнiң ханы болып Əбiлқайыр сайланды. Ендi Əбiлқайырдың жауапкершiлiгi мен қызметi көбейдi. Кiшi жүздi хан болып басқарып, оны Ресейден қорғау мiндетi үстiне қазақ елiн жоңғарлардан қорғауды ұйымдастыру мiндетi де жүктелдi. Ес бiлгелi Ресеймен соғысып жүрген Əбiлқайырдың əскерi көп едi жəне халық алдында беделі де зор болатын. Қытай мен Ресей секiлдi алпауыттардың айтағымен шығыстан қайта-қайта шабуыл жасап жатқан жоңғарларға қарсы тұру, алда тұрған үлкен шайқастарға елдi ұйымдастыру керек болды.

Жас батыр Əбiлқайыр адай елiнiң қызына құда түсіп, барлық ырым, салт-дәстүрмен алғаны рас. Сол əйгiлi сұлу Бопай туралы айтатын болсақ, тарихи жазба деректерде оның аты жиі кездеседі. Əбiлқайырдың басқа əйелдерi болса да, Бопайды екiншi əйелi болғанына қарамастан «сұлтанша» деп жазады, яғни қазақ тiлiнде жəне əдет ғұрпында оны «бəйбiше» секiлдi құрметтеп айтады. Талай жiгiт ғашық болған Бопай сұлу Кiшi жүздегi белгiлi батыр Мырзатайдың апасы (əлде қарындасы) болатын. Əбiлқайырдың Бопай сұлуға үйленуi жəне екеуiнiң арасындағы шынайы махаббат пен ынтықтығы туралы ел iшiнде көптеген аңыз əңгiмелер тараған. Сандаған нұсқасы бар. Сол ғашықтар хикаясы туралы əдемi аңыздың қысқаша мазмұны мынадай.

…Кiшi жүздегi əйгiлi батыр Жəнiбек пен Əбiлқайыр келе жатып, күн батар алдында бiр ауылға түседi. Бұл бiр батырдың ауылы екен. Ауыл иесi аса бай адам, жасы үлкен кiсi екен. Оның бойжетiп отырған қызы Бопай сұлуды көргенде Əбiлқайыр ес-ақылы кетiп ғашық болады. Жəнiбек батыр бұған таңқалады. Себебi ол бұрын қыз көрмей жүрген жiгiт емес, үйленген азамат яғни отау иесi жас төренiң мына мiнезiне таңданбай қайтсiн… Келесi күнi жолға шыққан соң Əбiлқайыр күтпеген өнер шығарып, сол жерде қалатынын айтады. Қайтсем де Бопай сұлуды алмай тынбаймын деп Жәнібек батырға ермей қалып қояды. Сол ауылға қайтып келген Əбiлқайыр өзiнiң төре тұқымынан екенiн жасырып, Бопайдың əкесiнiң малын бағуға жалданады. (Невольник. Предание о киргиз-кайсацком хане Абулхаире. //ТОВ. (Тургайские областные ведомости). 1899. № 52. стр. 7-8…) Ұзын бойлы, батыр тұлғалы Əбiлқайыр жылқышы болып жүрсе де, аз уақыт iшiнде ауыл адамдарына жақсы жағынан көрiнiп, құрметке ие болады. Əрине, ерекше жылқышы көп ұзамай Бопай сұлуға да ұнап қалады. Сырын ашқан жас батырды Бопай сұлу да жан-тəнiмен ұнатып, ғашық болады. Осылай ғашықтар романы басталады. Ғашықтар енді Бопай сұлудың əкесiнiң рұқсатын сұрайды. Сұлтан деген аты болғанмен жалғыз атты кедей жiгiтке қызын бергiсi келмеген шал неше түрлi айла-шарғыны ойлап табады. Соның бiрi:«Қызымның қалың малына ала аяқты 90 күрең ат жəне 60 ақсұр ат əкелесiң, əйтпесе қызымды бермеймiн…», − деп шарт қояды. Осындай ауыр шартқа амалсыз келiскен жас батыр, бiр айдың iшiнде осы айтқаныңызды əкелемiн деп аттанып кетедi. Ғашықтық өртiне күйiп-жанған жас батыр, тiрi жүрсем Бопай сұлуды алмай тынбаймын деп серт берген Əбiлқайыр əлгi айтқан жылқыны ағайындарынан сұрайды, алайда ешқандай нəтиже шықпайды. Шарқ ұрған жас батырдың осындай аянышты күйiн естіген Жəнiбек батыр жетiп келедi. Қу кедейлiк қолын кесiп отырған жас төренi аяған, əрi келешегiне сенген Жəнiбек батыр Əбiлқайырға керектi 150 айғырды санап бередi. Оған қоса өзi барып, Бопай сұлуға құда түседi. Сөйтiп, əйгiлi қазақ батыры Жəнiбек екi ғашықтың басын қосып, үлкен азаматтық жасайды. Əрине, бұл оқиға халық аңыздарының əртүрлi нұсқаларының бiрi. Алайда Əбiлқайырдың Бопай сұлуға үйленуi аса көп қиыншылық жағдайда болғанын осындай аңыздардың көптiгi дəлелдейді. Қазақ елiндегi ежелден келе жатқан дəстүр бойынша, əрине, Бопай сұлудың басы бос болмаған. Басқа қазақ қыздары сияқты оның да атастырған жерi болды. Оның үстiне осындай байдың қызын кез келген адам айттырмайды, əрине, мықты адам айттырады. Мiне, осынау қиыншылықты жеңу үшiн Əбiлқайыр мен Бопай сұлу тек бiр-бiрiне ғашық болып қана қойған жоқ, сондай-ақ, ежелгi дəстүрдi бұзуға мəжбүр болды. Қалай болғанда да Əбiлқайыр сынды жас батырдың Бопай сияқты əйгiлi сұлуға үйленуi оның өмiрдегi бақыты едi. (Невольник. Предание о киргизском хане Абулхаире. ТГ. (Тургайская газета). 1900. № 1.стр.5…)

Бопай Əбiлқайыр үйiне құтты келiн болып түстi. Ол келiн болып түскелi Қажы сұлтан шаңырағының тасы өрге домалай бастады. Көп ұзамай Əбiлқайырды халқымыздың игi жақсылары ақ киiзге көтерiп, хан етiп сайлады.

Адамзат тарихындағы ұлы адамдар сүйiспеншiлiгiн еске алсақ, Юлий Цезарь мен Клеопатра, Аттила мен Онория (Рим императорының қарындасы), сондай-ақ, Шоқан Уəлихановтың басындағы махаббат хикаялары адамдар арасындағы сүйiспеншiлiктiң аса құдіреттi күшiн көрсетедi. Əбiлқайыр мен Бопай сұлу арасындағы шынайы ғашықтық пен махаббат қазақ елiндегi келешек ұрпақ үшiн тамаша үлгiлi оқиғаның бiрi болды. Əбiлқайыр қазақ елi алдындағы азаматтық борышын адал орындағаны белгiлi. Ал Бопай сұлудың өз басы да қазақ əйелiне тəн кiшiпейiлдiлiк, ақылдылық, ұстамдылық, парасаттылық жəне басқа ізгі қасиеттерiмен Əбiлқайыр шаңырағында жақсы келiн, əрi жақсы бəйбiше атанды.

Əбiлқайыр шаңырағына келiп түскен Бопай сұлудың аса беделдi болғаны соншалық, көптеген саяси iстерді ақылмен шешуге көмектескен. Жасынан батыр атанған Əбiлқайыр тез ашу шақыратын жəне бойында өркөкiректiк, яғни өктем қасиеттер болған. Ал сондайда Бопай ханым тоқтау салып, сабырға шақырып, сабасына түсiрiп, қиын мəселелердi шешiскен. Сондықтан Бопай ел iшiнде ол «Бара бəйбiше» атанған. Бара бəйбiше деген термин туралы батыс Қазақстанда бiрнеше ұғым бар. Негiзiнен − ақылымен, даналығымен елге қадiрлi болған бəйбiшелердi солай атаған. Жалпы, бəйбiше деген сөз тек бiрiншi əйелi болғаннан басқа да сыйлы, қадiрлi жəне беделдi əйелдерге айтылады. Ал Бара бəйбiше деп, бəйбiше атанған əйел ғана емес, ел iшiндегi аса беделдi аналарымызды айтқан.

Осы уақытқа дейiн Бопай туралы арнаулы зерттеулер болмаса да, зерттеушiлер ол туралы көбіне төре қызы деп, ал кейбiреулерi адай руының қызы деп жазғаны рас. Бопай төренің қызы деп жазғандардың бірі Көшім Есмағанбетов (Қазақ Ұлттық энциклопедиясы, 1 том)… Бiздер де кезiнде Джон Кэстлдiң «Сұлтанша» деп жазғанына қарап, төре қызы болар деп ойлағанбыз. Белгiлi зерттеушi И.В. Ерофеева төренің қызы деп арнайы жазған болатын. Дегенмен ол «…дядя хана Нуралы, батыр Младшего жуза Мырзатай…», – деп пікір білдірді. Мысалы, Тевкелевтің күнделігінде: «…Июля двадесят третияго ж числа Абулгаир-хана шурин, а ханши ево Попай родной брат адайского роду Муртазай Сатыралды-биев сын брегадиру Тевкелеву от большаго Абулгаир ханова сына Нурали-салтана подал письмо и отправил от него, салтана…» – деп Бопай сұлудың руы нақты айтылады.

Бопай сұлудың шыққан тегiн осылай деп жазған басқа мақалаларды ескере келiп, белгiлi ақын Светқали Нұржанның «Хан кегi» атты поэмасына тоқталайық. Бұл көлемдi поэмада Əбiлқайыр қастандықпен өлтiрiлгеннен соңғы оқиғалар жырланады. Автор сол кездегi ел iшiндегi беделдi адамдар портреттерiн сомдай келiп, Бопайдың шыққан үйi мен туыстары туралы жан-жақты айтыпты. Ол негiзгi материалдарды шежiреден алған секілді. Шежiренiң барлық нұсқасында Табынай Сүйiндiк батыр жазылған. Ол ХVII ғасырдағы белгiлi тарихи тұлға, елiмiздi қалмақтардан қорғағанда талай ерлiк көрсеткен. Сүйiндiк батырдың 5 ұлы, 2 қызы болған. Солардың үшеуi белгiлi батырлар − Мырзатай, Құрмантай, Тұрмантай. Ал қыздары Қанай мен Бопай.

Əбiлқайыр үйiнiң Мырзатай батырмен тығыз байланыста болуы тарихи шындық, себебi Бопай Мырзатай батырдың қарындасы. Ол, əсiресе, Əбiлқайыр хан қастандықпен өлтiрiлгеннен кейiн Барақ пен оның жанына ергендерден кек алуға белсене қатысады. Бұл тарихи оқиғаларды дəлелдейтiн Мырзатайдың Орынбор басшыларына, яғни И.И. Неплюевке арнап жазған хаттары. Батыр Орынборға жазған əрбiр хатын Барақ пен оның айналасындағылардың өлтiрiлгенiн хабарлау үшiн емес, Неплюевтiң Əбiлқайыр өлiмiн мұқият ұйымдастырғанын бетiне басу үшiн жəне олардың да басында сондай трагедия болуы мүмкiн деп қорқытып, ескерту жасағысы келген сияқты. Мырзатай батырдың жазған хаттарындағы хабарларды Нұралы хан Əбiлқайырұлы да растайды. Осы жағдайлар туралы И.В. Ерофеева: «Информацию Мырзатая об убийстве султаном Ералы батыра Сырымбета, как о завершающей акции дела кровной мести семейства покойного хана, полностью подтвердил и уточнил три года спустя сам Нуралы, сообщивший о поступке своего брата в личной письме к А.И. Тевкелеву от 3 января 1753 года», − деп жазған болатын. Нұралы ханның сол хатында: «Султан Ералы совершил ночью с дружиной своих батыров военный набег в ставку фамильного врага, где убил батыра Сырымбета и его жену, а семью Барака и все имение, служителей, служанок и верблюдов их… в добычу получил» − деп жазылған. Жəне одан ары қарай: «Через одну ночь… всех трех злодеев разорил…» деген Нұралының сөзiне қарағанда, Күшiк, Барақ жəне Сырымбет батырдың отбасынан ешкiм тiрi қалмаған. Трагедия деген осы емес пе? Осынау қайғылы қырғын кезiнде Барақтың бiр келiнi мен қызы ғана аман қалған деседі.

Мырзатай батырдың жəне оның əкесi Сүйiндiк батырдың есiмдерi қазақ тарихында өшпес орын алған. Бопай сұлу есiмi «Ардақты бəйбiше», «Бара бəйбiше» жəне «Ардақты ана» болып ел есiнде мəңгi қалды. Ел iшiнде қыздарға Бопай деп ат қоюшылар көбейді. Мысалы, Кенесарының қарындасы Бопай Қасымқызы ХIХ ғасырдағы қазақтың батыр қызы едi. ХVII ғасырдың екiншi жартысында, яғни 1748 жылы Əбiлқайыр өлгеннен соңғы дəуiрдегi тарихи документтерде Бопайдың аты көп кездеседi. Оның Орынбор басшыларына жəне Петербургке жазған хаттары сақталған.

Бопай Сүйiндiк қызы 1780 жылы 31 мамырда қайтыс болғанын жоғарыда айтқанбыз. Алайда ел ақындары мен ақылгөй қарттары аузынан Бопай есiмi түскен жоқ. Белгiлi жырау Абыл Тiлеуұлы /1777-1864жж./ Есiм ханға айтқан толғауында:

Ассалаумағалейкум, сұлтан Есiм,

Ақсұңқар алған аңын өзi жесiн.

Адайға алмағайып күн туып тұр,

Бiр қолда осы жерде сүйектесiм! − деп, оның Əбiлқайыр мен Бопайдың немересi екенiн айтып тұр. Есiм Нұралының үлкен баласы, шешесi Күшiк сұлтанның (Барақтың ағасы) қызы болатын. Ол 1795-97 жылдары Кiшi жүз ханы болды, бiрақ Сырым Датұлы бастаған көтерiлiсшiлер қолынан қаза тапты. Ал Абыл ақынның Баймағамбет сұлтанға айтқандарының iшiнде мынандай толғаулар бар:

…Апамнан (Бопайдан) туған əкең Айшуақ хан,

Табаның таймай тұр-ау мiнген тақтан.

Дəлiрген тажал сынды дəрежеңдi,

Деп жүрсiң Құдай қорып, Қыдыр баққан, – деп оның əкесi Айшуақ Əбiлқайыр мен Бопайдың төртiншi баласы екенiн меңзеген. Сондай-ақ, ол Баймағамбет сұлтанның ел iшiнде жасаған қылмыстарын:

…Ер өлдi деп етек бұлап жылай-тұғын,

Бай-еке, қай iсiң бар елге жаққан! – деп, бетiне басады.

Жоғарыда айтқанымыздай Əбiлқайырдың Бопайдан басқа да əйелдерi болды. Бопайдан кейiн əртүрлi жағдайда екi əйел алған екен. Алайда барлық құжаттарда Бопай сұлудың ғана аты аталады. Оның осынша құрметке ие болуы тек Əбiлқайыр ханның əйелi ғана емес, өзiнiң жеке басының ақылдылығы мен беделiнде болса керек. Басқа хан-сұлтандармен салыстырғанда Əбiлқайырдың əйелдерi өте аз. Мысалы, оның баласы Нұралының 13 əйелi, ал Абылай сұлтанның 12 əйелi болғаны белгiлi. Бұл жағдай, өмiр бойы Ресей империясымен соғысқан Əбiлқайырдың жеке басына уақыты аз болғандығынан болар. Əбiлқайыр хан мен Бопай сұлудың алты перзентi дүниеге келдi. Солардың бесеуi ұл, бiреуi қыз бала. Ұл балалары:

  1. Нұралы – (1710/11-1790). 1748-1786 жылдары Кiшi жүз ханы,
  2. Ералы – (1720-1794). 1791-1794 жылдары Кiшi жүз ханы; 1771 жылы қалмақтарды Балқаш өңірінде екі рет талқандаған қолбасшы.
  3. Қожахмет – (1722-1749),
  4. Айшуақ – (1723/24-1810). 1797-1805 жылдары Кiшi жүз ханы;
  5. Əдiл – (1730-1750). Əбiлқайыр балаларының iшiнде Қожахмет пен Əдiл жастай қайтыс болған. Əдiлдiң суретiн 1736 жылы алғаш салған Джон Кэстл. Қызы Зылиха шамамен 1745 жылдары дүниеге келген. Әкесi Əбiлқайыр хан қаза болғанда ол əлi кiшкентай бала едi. Əбiлқайыр ханның кейінгі екi əйелiнiң бiрi қалмақтың торғауыт руының қызы болатын. Одан Шыңғыс деген ұлы мен бiрнеше қыздары дүниеге келдi. Шыңғыс 1720 жылдары дүниеге келiп, 1750-55 жылдары қайтыс болған. Соңғы əйелi башқұрт елiнiң қызы болатын. Одан Əбiлқайырдың Қаратай (1738-?) деген ұлы дүниеге келдi. Соңғы екi əйелi туралы айтатын болсақ, Əбiлқайыр қалмақпен көп соғысты, башқұрттарға көп көмек бердi. Əбiлқайыр 1736 жылғы көтерiлiс кезiнде де башқұрттарға ерекше жəрдем берген едi. Қаратай сұлтанның 1738 жылы туғанына қарағанда Əбiлқайыр осы əйелiне башқұрлардың көтерiлiсі кезiнде үйленген болар. Қалмақ əйелi туралы əртүрлi мəлiметтер баршылық. Соған қарағанда ол Едiл қалмақтары мырзаларының бірінің қызы болуы керек. Егер ол қарапайым қалмақ қызы болса, Орынбор бастықтарына шағым жасап, əкесiнiң үйiне қайтарылуын өтiнбес едi. Əбiлқайырдың жетi ұлы болса, оның қыздары да әжептәуір көп еді. Жоғарыда айтқанымыздай бiрiншi əйелiнен туған бiр қызды Кiшi жүздегi Жəнiбек сұлтанға жəне бiр қызын Абықай сұлтанға берген. Қалмақ əйелiнен туған бiр қызын Бұхар ханы Əбiлфейзге беретiн болып құдаласып қойғанда, Əбiлфейз қайтыс болып кетедi. Кейiн сол қызын кiмге бергенi белгiсiз. Өзiнiң туған ағасы Тоқтамыстың жəне əкесi Қажымен бiрге туған ағаларының қыздарын да жақсы жерлерге ұзатқан. Мысалы, бiреуiн Кiшi жүздегi сұлтан Батырға күйеуге берген болса, Қарашаш атты сұлуды жас батыр, сұлтан Абылайға ұзатқан. Қарашаш Абылайдың бiрiншi əйелi. Осы мəселе туралы алғаш жазғандардың бiрi Ш.Уəлиханов болатын. Ол Абылайдың бiрiншi əйелi Қарашашты «Əбiлқайыр ханның əлде Қайыптың қызы болу керек» деп екi-ұшты жазған. Шындығында, Қарашаш сұлу Əбiлқайырдың да, Қайыптың да қызы емес едi. Ол Əбiлқайырдың ағасы Тоқтамыстың қызы болатын. Əбiлқайыр ағаларының бiр қызын Хиуа ханы Шахтемiрге ұзатады, оның есесiне, iнiсi Бұлғайыр сұлтанның баласы Досалы сұлтанға Хиуа ханы Шерғазының қызын алып бередi. Бiз жоғарыда айтқанымыздай Əбiлқайырдың шыққан қара шаңырағы, яғни Бөлекей сұлтан əулетi басқа төрелерге қарағанда өспей қалған аз ауыл. Оның үстiне бұл әулеттен бұрын ешкiм хан болып сайланбаған. 1709-10 жылы осы аз үйлi ауылдан Əбiлқайыр хан болып сайланды. Оның арманының бiрi Едiл-Жайық өңiрiне қазақты еркiн жайлату болса, екiншi арманы өзiнiң аз үйлi ауылын көп үйлi ауылға жеткiзу болатын. 1748 жылы дүниеден өткенiне дейiн тек соңғы арманы ғана орындалды. Бопай сұлудан туған бес арыстан көп немере көргенi рас. Əсiресе, үш ұлы Нұралы, Ералы жəне Айшуақтан сансыз немере көрдi. Егер Қожахмет пен Əдiл дүниеден ерте өтпегенде олардан да талай немере көрер ме едi? Мысалы, Əдiлден тек екi немересi (Тұрсын мен Ағын) дүниеге келдi. Қожахметтен жəне қалмақ əйелiнен туған Шыңғыстан ұл балалар қалған жоқ. Башқұрт əйелiнен туған Қаратайдан төрт ұл қалды, басқа перзенттерi қыз балалар едi. Көп немеренi үлкен баласы Нұралыдан көрдi. Ол 1711 жылы туған. Əбілқайыр хан 1748 жылы қаза болған соң, оның орнына халық хан сайлаған себепті, Нұралы өмiр бойы байлық пен сəн-салтанат ортасында өмiр кештi. Сондықтан оның көп əйелi болды. Əкесi Əбiлқайыр əйгiлi батыр, қолбасшы, хан болса да, қазақ елi үшiн ұшан-теңiз көп еңбек сiңiрсе де, əйелiнiң саны төртеуден асқан жоқ едi. Бұл жағдай оның өмiр бойы сыртқы жауларымен күресiп өткенiн, яғни тəттi өмiрдiң қызығын аз көргенiн бiлдiредi. Ал Нұралы ханның көп əйел алғандығы соншалық, И.Г. Георги мəлiметiне қарағанда 12 əйелi, А.И. Левшиннiң жазуларына жүгiнсек 16 əйелi болғанын көремiз. Нұралы хан көп əйелiнен 75 перзент (Левшин бойынша 66) көрген екен. Ұлдарының саны – 40. Нұралы хан ұлдарының iшiнде тарихи құжаттарда 36 баласының аттары кездеседi. Олар: Есiм, Бөкей, Ғизалы, Қожахмет, Бабық, Шошқара, Бөлеке, Бердiғали, Пiрəлi, Бегəлi, Елтай, Есенəлi (Есентай), Жалтыр, Ишалы, Қаратай, Қондырау, Жиеналы, Құлтай, Мыңдалы, Сейдалы, Сығай, Көбей, Жарас, Қорқылтай, Айтөре, Артыққали, Шоқа, Мұхаметқали, Абылай, Арыстан, Бердəлi, Орман, Өзбекəлi, Жүсiп, Дербiсəлi, Фазылбек….

Əбiлқайырдың екiншi баласы Ералыдан көрген немерелерiнiң тарихи құжаттарда бесеуiнiң ғана аттары кездеседi. Олар: Темiр, Жантөре, Ақай, Бөлекей жəне Бабу…

Ал, үшiншi баласы Айшуақтан Əбiлқайыр 17 немере көрген. Олар: Сығали, Сапақ, Жантөре, Айтмұхамбет, Серғазы, Баймұхамед, Қыдыр, Өтебəлi, Қатан, Шайбақ, Тоққожа, Жақсылық, Қадырғали, Əлғазы, Нұрмұхамет, Тəуке, Жақып…

Ералы жəне Айшуақ хан атанса, немерелерiнiң iшiнде де хандық дəрежеге жеткендерi баршылық. Есiм Нұралыұлы, (1795-1797), Пiрəлi Нұралыұлы (1770-1815), Жантөре, Айшуақұлы (1805-1809), Серғазы Айшуақұлы, (1812-24), Бөкей Нұралыұлы (1802-15), Қаратай (1806-24), Сығай (1816-24), Бөлекей (1780-1808), Темiр (1817-24) сынды немерелерi Кiшi жүз жерiнде хандық дəрежеге жеткендер болса, Бөлекей Ералыұлы жəне Ағын Əдiлұлы сияқты немерелерi Хиуа хандығына қолы жеткендер едi. Мысалы, Ағын Əдiлұлының 1770-71 жылдары Хиуа ханы болғаны белгiлi. Сол орынға Əбiлқайыр көзiнiң тiрi кезiнде үлкен ұлы Нұралыны да отырғызған болатын.

Əбiлқайырдың шөберелерiнiң iшiнде хандыққа қолы жеткендерi Қасым (1808-27), Маты (1817-24), Жəңгiр (1824-45), Қайыпқали (1830-50), Сауқым (1837-43). Олардың iшiнде ең бiлiмдiсi жəне Бөкей ордасында ұзақ уақыт хан болған Жəңгiр хан.

Əбiлқайырдан бастап өсiп-өнiп, көбейген Бөлекей сұлтанның əулетiнде батыр ұлдар ғана емес, сұлулығымен жұртты таң қалдырған қыздар да көп болды. Күйеу балалардың iшiнде Батыр сұлтанның баласы, Орта жүз ханы Əбiлмəмбеттiң баласы Əбiлфейiз (1783 ж. өлген) сұлтан, Кiшi жүздегi аса белгiлi ханның бiрi Арынғазы (1815-21 жылдары хан болған), сондай-ақ, Хиуа хандары Елтүзер (1804-06), Аллақұл (1826-42) жəне Мұхаммед Амин (1846-55) т.б. бар едi…

Бөкей ордасының ханы Жəңгiрдiң татар əйелi Фатимадан туған қызы Зылиқа − қазақ əйелдерi iшiнде алғаш рет еуропалық бiлiм алған жан.

Жалпы, Əбiлқайыр хан ұрпақтарының көбi ХIХ ғасырда Орынбор, Қазан, Петербург сияқты үлкен бiлiм ордаларында бiлiм алды.

Əбiлқайырдың беделiнiң күштi болғаны соншалық, Хиуа ханы тағына талай рет өз адамдарын отырғызды. Мысалы, 1727 жылы Хиуа ханы етiп ағасы Тоқтамыстың баласы Мамай сұлтанды отырғызды. Одан соң күйеу баласы Батыр Қайыпұлы (1771 жылы өлген) сұлтанды отырғызды. Кейiнiрек ол Кiшi жүз сұлтаны Елбарысты Хиуа ханы етiп отырғызды (1728-40 жылдары). Көп ұзамай Елбарыс Əбiлқайырға күйеу бала болды.

Жалпы айтқанда, Əбiлқайыр 1748 жылы қаза болғанға дейiн Қазақстан – Орта Азия, Қазақстан – Жоңғария, Қазақстан – Ресей, Қазақстан – Иран сияқты халықаралық қатынастарда шешушi тарихи тұлға болды.

 

Самат ӨТЕНИЯЗОВ,

әл-Фараби атындағы

ҚазҰУ және Мадрид университеті

профессоры, тарих ғылымдарының

кандидаты

Редакция таңдауы

Екінші рет коронавирус жұқтырып алған Толқын Забирова 74 жастағы анасына қатты алаңдауда

Белгілі әнші Толқын Забирова коронавирус індетін екінші рет жұқтырып алды. Бұл туралы әнші Instagram-дағы парақшасында жазды. «Екінші рет ауырып қалу мүмкін емес, деп жүріп...Антителаның...

Қазақ киносы Германияда өтетін фестивальдің шымылдығын ашады

Режиссер Әділхан Ержановтың «Сары мысық» көркем фильмі Германияның Висбаден қаласында 2021 жылғы 20-26 сәуір аралығында онлайн өтетін 21-ші Орталық және Шығыс Еуропа goEast кинофестивалінің...

Қазақстан-Ресей шекарасы: Көптоғай аулындағы дау неден шықты?

Қазақстан-Ресей шекарасындағы Атырау облысы Көптоғай ауылының тұрғындары шекара сызығы ауысуымен келіспей, оны заңсыз деп санайды, – деп хабарлайды Tengrinews.kz. Көптоғайлықтар шекара бекеттерін орнату бойынша жұмысты тоқтатуды...

Мемлекет басшысы көрсеткен 7 басымдық

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев VII шақырылымдағы Парламенттің бірінші сессиясында Мәжілістің қызметке кірісуі еліміз үшін символдық мәні бар екі оқиғамен тұспа-тұс келіп отырғанын айтты. Оның...
zabirova

Екінші рет коронавирус жұқтырып алған Толқын Забирова 74 жастағы анасына қатты алаңдауда

Белгілі әнші Толқын Забирова коронавирус індетін екінші рет жұқтырып алды. Бұл туралы...
facebook anita gurman

Алматыда белгісіз біреулер иттің төрт сирағын кесіп тастаған

Алматыда белгісіз біреулер иттің төрт сирағын кесіп тастап, мазақ етті, деп хабарлайды...
photo 325268

Түркістан облысында тағы бір үлкен той тоқтатылды

Түркістан облысында 100-ге жуық адамды жинап, бесік той өткізіп жатқан тұрғын анықталды,...

Жаңалықтар

Екінші рет коронавирус жұқтырып алған Толқын Забирова 74 жастағы анасына қатты алаңдауда

Белгілі әнші Толқын Забирова коронавирус індетін екінші рет жұқтырып алды. Бұл туралы әнші Instagram-дағы парақшасында жазды. «Екінші рет ауырып қалу мүмкін емес, деп жүріп...Антителаның...

Әлеуметтік желі теріс діни ағымдардың насихаты үшін таптырмас алаңға айналып отыр

Ислам атын жамылған деструктивті діни ағымдардың белсенді дамуы, әдетте, белгілі бір тарихи оқиғалар мен саяси жағдайларға тұспа-тұс келеді. Еліміз соңғы онжылдықта әртүрлі саяси-тарихи кезеңдерді...

Интернетте деструктивті діни материалдарды таратқандарға қандай жаза қолданылады – маман пікірі

Мади  Тайпин,  Нұр-Сұлтан қаласы Діндерді зерттеу орталығының директоры: -   Мади Шойынбекұлы, әңгімемізді бастамастан бұрын орталықтың жұмыс барысына тоқталып өтсеңіз. Елордадағы діни ахуал қалай? -   Біздің...

Б.Байбек: «Болашақ» бағдарламасы – Елбасының сәтті іске асырған жобасы

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек «Болашақ» бағдарламасы бойынша оқыған мамандардың ел дамуына қосқан үлесі зор екенін айтады. Бұл туралы ол саясаткер...

Алматыда белгісіз біреулер иттің төрт сирағын кесіп тастаған

Алматыда белгісіз біреулер иттің төрт сирағын кесіп тастап, мазақ етті, деп хабарлайды Liter.kz.   "Медеу аумағында "маньяк" бар. Иттің төрт сирағын, сіңірлерін, мұрынын кесіп тастады. Ол...

«Тұрғын үйлерді бұзуға тура келеді». Алматыда жаңа экологиялық орталық салынбақ

Алматыда экологиялық инновациялар орталығын салу үшін "Қазақфильм" студиясының жанындағы тұрғын үй алабын бұзу жоспарланған, деп хабарлайды ҚазАқпарат. ⠀ Үйлерді бұзуға тура келетіні әкімдіктің презентациясында көрсетілген. ⠀ Алматы әкімдігінің...

Ақмола облысында бастауыш партия ұйымының жиналысы өтті

Целиноград аудандық партия филиалына қарасты «Родина» бастауыш партия ұйымының жиналысы өтті. Бұл ұйымда 4 партиялық топқа біріктірілген 133 партия мүшесі бар. Іс-шара барлық карантиндік...

Түркістан облысында тағы бір үлкен той тоқтатылды

Түркістан облысында 100-ге жуық адамды жинап, бесік той өткізіп жатқан тұрғын анықталды, – деп хабарлайды Polisia.kz. Созақ АПБ-ның қызметкерлері карантин режимін және шектеу шараларын сақтау...

Семей қаласының аумағы кеңеймек

Семей әкімдігі қалалық мәслихатпен бірлесіп "Семей қаласының елді мекендерінің шекарасын (шегін) белгілеу туралы" қаулысын дайындады, деп хабарлайды zakon.kz. Қаланың шекарасы үш елді мекенді қосу есебінен...

Білім мен ғылымды дамытудың Республикалық Қоғамдық кеңесінің алғашқы отырысы өтті

«Nur Otan» партиясының Орталық аппаратында партияның ұйымдастыруымен Білім мен ғылымды дамытудың Республикалық Қоғамдық кеңесінің алғашқы отырысы өтті. Аталған жиынға Мәжіліс депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің...

«Білім және Ғылым» бастауыш партия ұйымының есептік жиналысы өтті

«Nur Otan» партиясы Шымкент қалалық филиалы Саяси Кеңесі Бюросының қаулысына сәйкес 1300-ден астам партия мүшесін біріктіріп отырған «Білім және Ғылым» бастауыш партия ұйымында есептік-сайлау жиналысы...

Әнуарбек Байжанбаевтың шеберлігі

Қазақ радиосының тарихына ой жүгіртсек, есімізге ең бірінші Әнуарбек Байжанбаевтың есімі оралатыны сөзсіз. Әнуарбек Байжанбаев өмір бойы Қазақ радиосында диктор болып қалың жұртшылыққа кеңінен...

Инфрақұрылымды дамытуға ерекше көңіл бөлінеді

Шығыс Қазақстан облысы Қасым Қайсенов кентінде №9 бастауыш партия ұйымының жиналысы өтті. Жиында БПҰ-ның 2019-2020 жылдары атқарған жұмыстары сараланып, алдағы уақытта орындалуы тиіс мәселелер...

Қазақстан жастарына этномәдени дәстүрді сіңіруіміз қажет – Әділбек Ыбырайымұлы

Қазақстан халқы Ассамблеясының ұйымдастыруымен «Қазақстан жастарын тәрбиелеудің этномәдени дәстүрлері» атты республикалық семинары өтті. Аталған онлайн жиында Дүниежүзі  қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары Әділбек Ыбырайымұлы «Қазақ  ұлтынан этностардың...

Келелі жиын – келешек үлесі

Өткен апта маңызды басқосуларға толы болды. Әрбір жиынның астарында ел болашағын жарқын ету, келешегін кемелдендіре түсер мақсат бар. Нақты мәселелер көтеріліп, оны шешудің жолдары...

«Тоттенхэмнің» бас бапкері Жозе Моуриньо қызметінен босатылды

Лондондағы "Тоттенхэм Хотспур" футбол клубының бас бапкері Жозе Моуриньо қызметінен кетті. Бұл жаңалықты vesti.ru сайты Тhe Athletic-тің Twitter-дегі парақшасына сілтеме жасай отырып хабарлады. Моуриньо 2019...

Әскери қайраткер Ким Серікбаев қайтыс болды

Әскери қайраткер, полковник, әскери ғылым кандидаты Ким Серікбайұлы Серікбаев қайтыс болды. Қайғылы хабарды Алматы қаласындағы «ҰОС ардагерлері, тыл еңбеккерлері және соғыс балалары кеңесі» қоғамдық...

«Тоқтықтан»: Асты аяқ асты еткен челлендж жұртты ашуландырды (видео)

Tik-Tok әлеуметтік желісіндегі кезекті челлендж Facebook қолданушыларының наразылығын тудырды. Челленджге қатысқан жасөспірімдер тамақты аяқпен таптаған. "Біреу тойып секіреді, біреу тоңып секіреді. Мұның арты жақсы болмайды....

Қазақстандық дизайнер Нұр-Сұлтанда Сақ алаңын салуды ұсынды

Отандық сәулет дизайнері Мансура Жәкен қазақстандық қалалардың бейнесін қазақтардың этникалық стилінің элементтерімен қайта жасауды ұсынды. Оның пікірінше, астанада "аң стилінде" сәнделген және ежелгі сақ...

Нұр-Сұлтандағы саябақтан жалпы құны 8 млн теңге болатын 66 шам ұрлаған күдіктілер ұсталды

Нұр-Сұлтан қаласындағы Триатлон паркінен 66 шам ұрланған. Полицейлер екі жүргізуші мен көше мен саябақты жарықтандырумен айналысатын ЖШС монтерін күдікті деп танып отыр, деп хабарлайды...

Ұлттық банк коллекциялық монеталар сатылатын интернет-дүкенді іске қосты

Ұлттық банк интернет-дүкеннің жұмысын пилоттық режимде қайта бастады, деп хабарлайды KAZAKHSTAN TODAY. Қазақстан Ұлттық Банкі 19 сәуірден бастап коллекциялық монеталардың онлайн саудасын жаңарту үшін пилоттық...

Мүмкіндігі шектеулі Қазақстандық әйел Эверест шыңын бағындырды

Мария Әуезова Эверестің биіктігі 5364 метр болатын шыңын бағындырды. Мариямен бірге бірге күйеуі мен тәлімгері де тауға бірге шыққан - деп хабарлады sxodim.astana Instagram...

Тоқаев Еуразиялық экономикалық одаққа қатысты заңға қол қойды

Бүгін Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше заңға қол қойды.  Бұл туралы Ақорда сайты хабарлады. Мемлекет басшысы Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде бағалы металдармен және асыл тастармен...

Нұрсұлтан Назарбаев Түрікменстан Президентіне көңіл айтты

Нұрсұлтан Назарбаев Түрікменстан Президенті Гурбангулы Бердімұхамедовке көңіл айту жеделхатын жолдады, деп хабарлайды elbasy.kz. Елбасы Түрікменстан Президенті Гурбангулы Бердімұхамедовтің әкесі Мяликгулы Бердімұхамедовтің өмірден өткені туралы...

Англияның ұлттық денсаулық сақтау қызметі парацетамолдың қаупі туралы айтты

Англияның ұлттық денсаулық сақтау қызметі парацетамолды шамадан тыс қолдану қауіп тудыруы мүмкін екенін ескертеді, - деп хабарлайды ВЗГЛЯД басылымы. Дәріні шамадан тыс қолданудың белгілері -...

Қазақстанның Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі тағайындалды

Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды. Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев – 1970 жылғы 2 сәуірде Ақтөбе...

Қазақстанның Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі тағайындалды

Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО)...

Қазақстанның Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі тағайындалды

Мемлекет басшысының Жарлығымен Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды. Рәпіл Жошыбаев –  1963 жылғы 22 тамызда Жамбыл облысында...

Жол сапасына жауапты мыңнан астам шенеунік айыппұл арқалаған

Әкімшілік полиция комитеті төрағасының орынбасары Серік Түсіповтың айтуынша, жол сапасының сын көтермегені үшін бірқатар  шенеуніктер жазаланған, - деп хабарлайды BaigeNews.kz  "2021 жылы Жол инспекциясы бөлімшелері...

«Қазақстан темір жолының» БАҚ-пен жұмыс жөніндегі департамент директоры тағайындалды

Қайсар Жұмабайұлы «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының БАҚ-пен жұмыс жөніндегі департаментінің директоры болып тағайындалды.«ҚазАқпарат» агенттігінің жазуынша, бұл ақпаратты Қайсар Жұмабайұлының өзі растады. Қайсар Жұмабайұлының...

Қазақ киносы Германияда өтетін фестивальдің шымылдығын ашады

Режиссер Әділхан Ержановтың «Сары мысық» көркем фильмі Германияның Висбаден қаласында 2021 жылғы 20-26 сәуір аралығында онлайн өтетін 21-ші Орталық және Шығыс Еуропа goEast кинофестивалінің...

Президент жарлығымен жаңа елшілер тағайындалды

Мемлекет басшысының 2021 жылғы 19 сәуірдегі жарлығы бойынша Қырғыз Республикасындағы, Бельгия Корольдігіндегі және Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елші тағайындалды. Бұл туралы akorda.kz сайты хабарлады. Хабарламаға...

Мемлекет басшысы Түрікменстан президенті Гурбангулы Бердымұхамедовке көңіл айту жеделхатын жолдады

Мемлекет басшысы Қазақстан халқының және жеке өзінің атынан Түрікменстан Президенті Гурбангулы Бердымұхамедовке әкесі Мяликгулы Бердымұхамедовтің қайтыс болуына байланысты көңіл айтты, - деп хабарлайды akorda.kz. «Әкеңіздің...

Әлемдегі ең үлкен айсберг еріді

Әлемдегі ең үлкен А68 айсбергі еріп, бірнеше бөлікке бөлінді, – деп жазды Sky News. 2017 жылы Антарктика жартылай түбегінің мұздығынан ажыраған кезде оның ауданы 5800...

Коронавирустан 23 науқас көз жұмды – ДСМ

ҚР Денсаулық сақтау министрлігі коронавирусқа қатысты соңғы тіркелген қайғылы жағдайларға қатысты мәлімет берді. 17 сәуірде коронавирустан 23 науқас көз жұмған. Оның 22 КВИ+, бір адам...

Президент бірқатар лауазымды тұлғаны қызметінен босатты

Бүгін, 19 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен  еліміздің шетелдегі бірқатар төтенше және өкілетті елшілері қызметінен босатылды, деп хабарлайды Ақорда. «Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: Қайрат...

Павлодарда қарағай орманынан шыққан өрт мың гектарға жетті

Павлодар облысындағы қарағай орманында ірі өртті сөндіру жұмысы жалғасуда. Өртке оранған алқап мың гектарға жетті. «Галкин ауылдық округінің екі елдімекеніне қауіп төнді. Бірақ оның алдын...

«Кездесуге шақырамын». Алмас Кішкенбаев танымал блогер қызды ұнататынын айтты

Әнші Алмас Кішкенбаев танымал блогер қызды ұнататынын айтты. Ол өзінің Instagram желісіндегі парақшасында бойжеткеннің видеосын жариялап, көпшіліктен оның жеке өмірі жайлы сұрастырды деп жазады...

Ерлан Саиров: Шекараны жергілікті халықтың ыңғайына оңтайландыру амалын қарастыру абзал

Мәжіліс депутаты Ерлан Саиров Атырау облысындағы Көптоғай ауылының тұрғындарын алаңдатқан Қазақстан-Ресей шекарасына қатысты мәселеге орай Facebook әлеуметтік желісіндегі парақшасында пікір білдірді. «Атырау облысы, Құрманғазы...

Ерлан Әлімбаев ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды

Мемлекет басшысының өкімімен Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды, деп хабарлады Ақорданың баспасөз қызметі. Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев 1975 жылы 6...

Жамбыл облысында төрт елді мекен ішімдіктен түбегейлі бас тартты

Жамбыл ауылдық округіне қарасты Шәкен Ниязбеков, Шайқорық, Танты, Қапал ауылдары ішімдіктен біржола бас тартты. Осы төрт елді мекендегі 22 дүкен иелері ішімдік сатуға берілген...

Жағдай мәз емес: жеті өңір «қызыл аймақта» тұр

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссияның Telegram каналында еліміздің өңірлеріндегі эпидемиологиялық жағдайды бағалау матрицасы жарияланды. 2021 жылдың 19 сәуіріндегі жағдайы...

Қазақстан Бокс федерациясына жаңа басшы тағайындалды

Қазақстан Бокс федерациясының атқарушы директоры лауазымына Маратбек Мықтыбеков тағайындалды, – деп хабарлады ҚБФ баспасөз қызметінің мәліметі. Ал соңғы 11 жыл бойы осы лауазымды атқарып келген Бекжан...

Келіссөз жүріп жатыр: Головкиннің келесі қарсыласы кім?

Қазақстандық боксшы Геннадий Головкин (41-1-1, 36 КО) жыл соңында жапондық Риота Муратамен (16-2, 13 КО) жекпе-жекке шығуды жоспарлап отыр, – деп жазды Sports.kz. Алғашқы болып...

Қызылордада қолдан жасалған құрттан есірткі табылды

Қызылордада түзеу мекемесіне келген сәлемдемедегі қолдан жасалған құрт ішінен есірткі табылды. Бұл оқиға Қызылорда облысы бойынша қылмыстық атқару жүйесі департаментіне қарасты ЗК-169/5 мекемесінде болды. Қылмыстық кодекстің...

19 сәуір: ел тарихындағы маңызды оқиғалар күнтізбесі

1960 жылы 19 сәуірде Бұқтырма су қоймасын толтыру басталды. 1993 жылы Алматыдан Түркияның Трабзон қаласына алғашқы жолаушылар әуе рейсі ұшырылды. Бортында 120 турист болған...

Өткен тәулікте 2700-ден астам адамнан коронавирус анықталды

Қазақстанда өткен тәулікте 2719 адамнан коронавирус анықталды, – деп хабарлады  coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 436, Алматы қаласы - 665, Шымкент қаласы - 114,...

Мешіттегі садақа жәшігінен ақша ұрлаған күдікті қамауға алынды

Жамбыл облысында мешіттегі садақа жәшігінен ақша ұрлаған күдікті ұсталды. Т.Рысқұлов аудандық полиция бөліміне Көкдөнен ауылының мешіт имамы xабарласып, түнгі уақытта белгісіз адамдардың мешіттің ішіне терезесін...

Еркін күрестен Азия чемпионаты өз мәресіне жетті

Еркін күрестен Азия чемпионаты өз мәресіне жетті. Айтулы жарыста есімдері төменде аталған балуандар жеңіс тұғырына көтерілді: 57 келі: 1. Құмар Рави (Үндістан), 2. Әлиреза Сарлақ (Иран),...

Нұр-Сұлтан қаласының іргесінен өрт шықты

Нұр-Сұлтан қаласын Ақмола облысының Қоғалжын ауданымен байланыстыратын тасжол бойындағы саяжайдан өрт шықты. Бұл туралы саясаттанушы Қазыбек Майгелдинов facebook парақшасында жариялады. «Қорғалжын тасжолы бойындағы саяжайлар өртеніп...

Танымал актриса Ғазиза Әбдінабиева қайтыс болды

Танымал актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері Ғазиза Мәкешқызы өмірден озды. Бұл туралы Мәдениет және спорт вице-министрі Нұрқиса Дәуешов хабарлады. Ол...

Нобель сыйлығының бес лауреаты Навальный ісі бойынша Путинге ашық хат жолдады

Францияның Le Monde басылымы және британиялық The Economist журналы әлем жұлдыздарының Ресей президенті Владимир Путинге жазған ашық хатын жариялады.  Онда танымал адамдар колонияда отырған оппозиционер...

Қазақстан-Ресей шекарасы: Көптоғай аулындағы дау неден шықты?

Қазақстан-Ресей шекарасындағы Атырау облысы Көптоғай ауылының тұрғындары шекара сызығы ауысуымен келіспей, оны заңсыз деп санайды, – деп хабарлайды Tengrinews.kz. Көптоғайлықтар шекара бекеттерін орнату бойынша жұмысты тоқтатуды...

Лукашенко вакцина алғысы келмейді

Беларусь президенті Александр Лукашенко коронавирусқа қарсы вакцина алғысы келмейтінін айтты. Бұл туралы tass.ru хабарлады. Лукашенконың баспасөз қызметінің хабарлауынша, жақында өткен тексерісте оның қанында антиденелердің жеткілікті...

Шыңжаңдық тағы бір қандасымыз Олимпиадаға жолдама алды

Қазақстанның Алматы қаласында өткен күрестен Олимпиадалық іріктеу турнирінен жақсы жаңалық келді. Шыңжаң өлкесінен шыққан Уәлихан Серікұлы 60 келі салмақта грек-рим күресінен өнер көрсетіп, Токио...

ҰҚК Атырау облысындағы акциялар туралы ақпаратты жоққа шығарды

Әлеуметтік желілерде жерімізді қорғап, бейжай қалмауға шақырған видеолар таралуда. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің хабарлауынша, онда «Қалқан-2021» оқу-жаттығуларында түсірілген кадрлар көрсетілген, деп хабарлайды stopfake.kz сайты. «2021...

Ақмола облысында ер адам қызымен бірге сарқырамаға құлап кетті (видео)

Куәгерлердің айтуынша, әкесі мен қызы суретке түспек болғанда, сарқырамаға құлап кеткен. Желіде сарқырама маңында өзеннің қатты ағысы ер адамды баламен бірге ағызып бара жатқаны...

Қазақстанда апта ішінде болған кадрлық тағайындаулар

Осы аптада Президенттік жастар кадр резервінің мүшелері түрлі жаңа лауазымдарға тағайындалды. Қазақстанда 12-18 сәуір аралығында болған кадрлық ауыс-түйіске «ҚазАқпарат» агенттігі шолу жасады. Апта басында...

Алматыдан 181 км қашықтықта жер сілкінді

ҚР Білім және ғылым министрлігіне қарасты «Сейсмологиялық тәжірибе-әдістемелік экспедициясы» ММ-нің сейсмикалық стансалар желісі 04 сағат 38 минутта жер сілкінісін тіркеді, деп хабарлайды ҚазАқпарат. «Зілзаланың эпицентрі...

«Намазсыз ораза қаза болады» деген рас па? – дінтанушы жауабы

Белгілі дінтанушы Қайрат Жолдыбайұлы Faceboоk  әлеуметтік желісінде қызу талқыланып жатқан сауалға жауап берді. Желіде мынадай («Намазсыз ораза қаза болады» деген рас па? –ред.) діни...

Өмірзақ Шөкеев қарияларды жаңарған Түркістанды тамашалауға шақырды

Түркістан облысының әкімі Өмірзақ Шөкеев Шардара ауданындағы ардагерлер үйінде болды. Ақсақалдармен кездесіп, үстел басына жиналғандарды ашық сұхбат құруға шақырды, деп хабарлайды облыс әкімінің баспасөз...

Қазақстан-Ресей шекарасында әскерилер қоршау орната бастады

Қазақстан мен Ресей шекарасында қоршау орнату жұмысы басталды. Қоршау Атырау және Астрахан (Ресей) облыстарының шекарасында орнатылуда. «2021 жылғы 14 сәуірде Құрманғазы ауданының Көптоғай ауылында...

Айқын Төлепберген Алматыда өзі куә болған келеңсіз жағдай туралы айтып, жұртты сақтандырды (видео)

Қазақстандық әнші Айқын Төлепберген Алматыда өзі куә болған келеңсіз жағдай жайлы айтып, жұртты абай болуға шақырды. Бұл туралы ол Instagram парақшасында жазды. Айқын Төлепбергеннің...

Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі биржа басқармасына төраға болып тағайындалды

Astana International Exchange (AIX) Директорлар кеңесі акционерлер мен реттеуші органдардың мақұлдауымен 23 мамырдан кейін күшіне енетін AIX басшылығының құрылымындағы өзгерістерді жариялады, деп хабарлайды ҚазАқпарат. Директорлар...

Ақмола облысында жүк көлігі жүргізушісімен бірге суға батып кетті

Ақмола облысының Шортанды ауданында жүк көлігі суға аударылып, жүргізуші тұншығып көз жұмды. Ведомствоның мәліметінше, қайғылы жағдай сәуірдің 16-да Бектау ауылы маңында болған. «Анықталғандай, қарғын су шайып...

Adobe компаниясының негізін қалаушылардың бірі қайтыс болды

Чарльз Гешке – PDF форматты жасауға қатысқан, Adobe компаниясының негізін қалаушылардың бірі. Калифорнияда тұратын Чарльз 82 жасында дүниеден өтті. Бұл туралы Adobe компаниясы хабарлады....

Африкада аң аулаған қазақтарды елдегі аңшылар қолдап пікір білдірді

Қазақстанның аңшылық қауымдастық өкілдері Африкада жабайы аңдарды атып, аңшылық құрған әріптестерін қолдап видео түсірді. Кадрлар Instagram-дағы ohotniki_kz парақшасында жарияланды, деп жазды Tengrinews.kz . «Табиғат»  республикалық қауымдастығының...

Тәулік статистикасы: 641 науқастың жағдайы ауыр, 22 адам қайтыс болды

Кейінгі бір тәулікте 22 қазақстандық коронавирус пен пневмониядан қайтыс болды. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігі хабарлады. 18 сәуірдегі дерек бойынша 37 749 адам (37 294...

Жағдай әлі күрделі: «Қызыл аймақта» 3 қала мен 5 облыс тұр

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі веомствоаралық комиссиясының Telegram каналында еліміздің өңірлеріндегі эпидемиологиялық жағдайды бағалау матрицасы жарияланды. 2021 жылғы 18 сәуірдегі жағдай...

18 сәуір – Халықаралық ескерткіштер мен тарихи орындар күні

Бұл мереке алғаш рет 1984 жылы атап өтілді. 1983 жылы ЮНЕСКО жанынан құрылған Халықаралық ескерткіштер мен көрнекті орындарды қорғау мәселелері жөніндегі кеңес ассамблеясы бекіткен. Бүгінгі...

18 сәуірге арналған ауа райы болжамы: Жауын-шашын, тұман, желдің күшеюі

Бүгін Республиканың оңтүстік-батысында ауа райы жауын-шашынсыз болады. Қазақстанның басқа аймақтарында атмосфералық фронтальды бөліктердің өтуіне байланысты ауа райы құбылмалы: кей жерлерде жауын-шашын болады, найзағай, тұман,...

Нұр-Сұлтанда алты көлікті соғып зақымдаған мас жүргізуші қамауға алынды

Нұр-Cұлтан қаласында мас күйде көлік басқарған жүргізуші көлік тұрағында тұрған 6 көлікке зақым келтірді. Бұл туралы қалалық ПД баспасөз қызметіне сілтеме жасап ҚазАқпарат хабарлады. Полиция...

Көлгінов Орталық Азиядағы ең үлкен мешіттің құрылысына қаражат қайдан бөлінгенін айтты

Нұр-Сұлтан қаласының әкімі Алтай Көлгінов елордада салынып жатқан Орталық Азиядағы ең үлкен мешіттің құрылыс барысымен танысты. Бұл туралы шаһар басшысы Instagram-дағы парақшасында жазды. «Қалада республика...

Қазақстандық балуан Азия чемпионы атанды

Қазақстандық балуан Талғат Сырбаз Азия чемпионатының жеңімпазы атанды, деп хабарлайды Olympic.kz. Құрлықтық бәсекеде 70 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде ол финалда өзбекстандық Сирожиддин Хасановпен кездесті. Екеуара...

Өзбек сенаторлары: Ташкенттен Алматыға әуебилеті – 4,7 млн , ал Мәскеуге – 4,2 млн. сум тұрады. Әділдік қайда?

Ташкентке Алматы жақын, жақын да болса, алыс. Салыстырмалы түрде Мәскеу алыс, алыс та болса, жақын. Өйткені, ұшу ұзақтығына, қашықтыққа қарамастан Ташкент-Алматы бағытындағы әуебилеті қымбат....

WhatsApp мессенджері қолданушыларға қиындық тудыра бастайды…

Әлеуметтік желілердегі шексіз еркіндікке тұсау салына бастайтын секілді. Мәселен, танымал WhatsApp мессенджері енді өз қолданушыларына жаңа ереже ұсына бастайтын болды. Яғни, 2021 жылдың 15 мамырынан...

Алматыдағы «аждаһа» қиратылып тасталды…

«Бүгін таңертең Алматы қаласындағы Құрманғазы-Достық көшелерінің қиылысында бұрынғы ресторанның қасбетіне орнатылған белгілі суретші Владимира Твердохлебовтың «Аждаһа» («Дракон») атты мозаикасы қиратылып тасталған», − деп хабарлайды...

Қостанай облысында «Nur Otan» партиясы қоғамдық кеңестерінің құрамы бекітілді

14 сәуірде «Nur Otan» партиясы Қостанай облыстық филиалы төрағасы, Қостанай облысының әкімі Архимед Мұхамбетовтың төрағалығымен  «Nur Otan» партиясы Қостанай облыстық филиалы саяси кеңесі Бюросының...

«Nur Otan» партиясының сайлауалды бағдарламасының іске асырылуын қоғамдық кеңестер бақылайды

«Nur Otan» партиясы СҚОФ Саяси кеңес Бюросының отырысында Солтүстік Қазақстан облысы бойынша сайлауалды бағдарламасының бағыттарын іске асыру жөніндегі өңірлік қоғамдық кеңестердің төрағалары мен құрамы...

22 жастағы елорда тұрғыны 11 қабаттан құлап, қайтыс болды

Нұр-Сұлтан қаласында көп қабатты тұрғын үйлердің бірінде қайғылы оқиға болды. Елорда тұрғыны 11 қабаттан құлап, қайтыс болды. Қайғылы жағдай туралы Telegram-дағы Astanovka 98 каналы...

«Nur Otan» партиясы Маңғыстау облыстық филиалы жанынан 12 қоғамдық кеңес құрылды

Маңғыстау облысының әкімі, облыстық партия филиалының төрағасы С.Трұмовтың төрағалығымен «Nur Otan» партиясы Маңғыстау облыстық филиалы Саяси кеңесі Бюросының отырысы өтті. Бюро отырысында үш мәселе қаралды....

Жұмыспен қамту мәселесі оң шешімін тапты

Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы «Nur Otan» партиясының аудандық филиалына аудан тұрғыны айлық табысы күн көріс деңгейінен артылмайтынын, қазіргі кезде баласы да жұмыссыз екенін айтып,...

Партияға өтініш білдірген аз қамтылған отбасына баспана берілді

"Nur Otan" партиясының Мойынқұм аудандық филиалына аудан тұрғыны өтініш білдірген. Өз өтінішінде жалғызбасты әке 3 бала асырап отырғанын, қолында ата-анасы бар екенін айтып, баспанамен...

«Онда тұрған ештеңе жоқ». Африкада аң аулап жүрген қазақ өз әрекетін түсіндірді (видео)

Африкада мылтықпен аң аулап жүрген қазақстандықтардың видеосы әлеуметтік желіде кеңінен тарап, қызу талқыланған болатын. Батыр Сейкенов есімді қазақстандық азамат өз әрекетін түсіндіріп, видеоүндеу жасады....

Шығыс Қазақстанда жоғалған 5 жасар бала табылды

Шығыс Қазақстан облысының полицейлері жоғалған 5 жасар баланы тауып, ата-анасына қайтарды. ШҚО Полиция департаменті баспасөз қызметінің мәліметіне сүйенсек, 16 сәуір күні сағат 16:30 шамасында Глубокое...

Қуат Хамитов келесі жекпе-жегі туралы ресми мәлімдеме жасады

Қазақстандық файтер Қуат Хамитов (20-7-1) келесі жекпе-жегіне дайындықтың басталғанын хабарлады, деп жазады Prosports.kz. «Ресми! Біз келесі кездесуге дайындықты бастадық! Күні мен орнын жақын арада хабарлаймыз...

Ресейлік сериал кейіпкері: «Қазақтар бізге тас атты ма десек, ас атыпты ғой»

Әлеуметтік желіде ресейлік сериалдан үзінді таралып, қызу талқылануда. Онда сериал кейіпкері, орыс әйел жанындағы құрбысына Алжир лагері жайлы әңгімелейді. «Сен Алжир жайлы естіп пе едің? Ол...

Алматы облысында табытқа әйелдің фотосын салып кеткен күдікті табылды (видео)

Алматы облысында әйелдің фотосы салынған шағын табыт табылды. Әлеуметтік желіде таралып, қызу талқыланып жатқан жағдайды қазір облыстық полиция департаменті тергеу үстінде. Табыт ішіндегі фотода бейнеленген...

Жамбыл облысында жоғалған әйелді іздеген құтқарушының өзі табылмай жатыр

Жамбыл облысында екі айдан бері із-түссіз жоғалып кеткен Гүлдана Санақбайды Тасөткел су қоймасынан іздеп жатқан сүңгуірдің өзі он төрт күннен бері табылмай жатыр. Бұл...

Елорда тұрғыны «BMW X5» автокөлігімен 4 жасар баланы қағып, мерт қылды

Нұр-Сұлтан қаласының тұрғыны «BMW X5» көлігімен 4 жасар сәбиді қағып, мерт қылды, деп хабарлайды қалалық Полиция департаментінің баспасөз қызметі. «16 сәуір күні сағат 19.21-де 102...

«Тапсырыспен адам өлтіру» деген жазуы бар көліктің иесі халықтан кешірім сұрады (видео)

Нұр-Сұлтан қаласында көлігінде «Тапсырыспен адам өлтіру» деген жазуы бар ер адам ұсталды, деп хабарлайды ҚазАқпарат Нұр-Сұлтан қаласы полиция департаментінің баспасөз қызметіне сілтеме жасап. Көлік бүгін...

Целиноград ауданында су тарифі төмендетілді

ҚР "Табиғи монополиялар туралы" Заңына сәйкес "Целиноград Су Арнасы" ШЖҚ МКК-ы Жаңа жол, Приречный, Шұбар, Жайнақ, Қызылсуат (Қызылсуат 1 және Қызылсуат 2), Қаратомар, Талапкер...

Африкада аң аулап жүрген қазақтардың видеосы елдің ашуына тиді (видео)

Әлеуметтік желіде "Қазақтар Африкада да аң аулап жүр" деген тақырыпта видео тарады. Видеода екі қазақ азамат және басқа да шетелдік аңшылар жираф атып алғаны...

Әлемдік паспорт индексі бойынша Қазақстан қай деңгейде?

«The Henley Passport Index» әлемдік мемлекет азаматтарының төлқұжат рейтингін жариялады. Онда Қазақстан 69 орында тұр. Азаматтардың жүріп-тұру еркіндігіне негізделген елдер классификатор болып табылатын атаулы компания...

Африкада аштық пен ауру қаупі төніп тұр

Африкада 100 миллионнан астам адам азыққа зәру. Бұл туралы Түркияның ТРТ арнасы мәлімдеді. Мәліметке сәйкес, Африкада 100 миллионнан астам адам «апат деңгейінде» азық тапшылығына ұшырап...

Балқаш қаласы маңында ұшақ құлады

Балқаш қаласының авиациялық оқу орталығында СУ-30 СМ көпфункционалды жойғыш ұшағы апатқа ұшырады. Бұл жөнінде Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі хабарлады. Хабарламада 2021 жылғы 16 сәуірде сағат...

Елордада 600 мың тұрғын вакцина алса, вирусты жұқтыру қаупі болмайды

Қазір бізде 49 мың адам бірінші компонентпен вакцинацияланды. Осылайша 50 мың адам 1 мамырға дейін иммундалған болады, – деп хабарлады Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің ресми...

Шымкенте дәрігерлер кеңірдегіне түйреуіш тұрып қалған сәбиді аман алып қалды

Шымкент қаласында дәрігерлер кеңірдегіне түйреуіш тұрып қалған үш айлық сәбидің жанын сақтап қалды,-деп хабарлайды KAZ.NUR.KZ. Тыныс алу жолдарына әлдене тұрып қалған сәби ауруханаға жеткізілген. Сәбиді...

Партия бағдарламасының сапалы орындалуын жастар да бақылай алады

Павлодарда «Nur Otan» партиясының Сайлауалды бағдарламасының 12 бағыты бойынша қоғамдық кеңестердің төрағалары мен құрамы бекітілді. 16 сәуірде өткен «Nur Otan» партиясы Павлодар облыстық филиалы Саяси...

Елімізден екі айдың ішінде 3,4 мың адам біржола көшіп кеткен

2021 жылғы қаңтар-ақпанның қорытындысы бойынша елімізге 1398 адам келіп, 3422 адам біржола көшіп кеткен. Бұл туралы Ұлттық статистика бюросы көші-қон қызметі органдарына сілтеме жасап...