ءبىز ويلانۋدى ۇمىتتىق پا؟

ءبىز ويلانۋدى ۇمىتتىق پا؟ بۇلاي دەۋىمىزگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى – بۇرىنعى ۆاننوۆكانىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ دەلىنىپ، كىتابيلانا ءارى شۇبالاڭقىلانا اتالۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ال بۇل اتاۋدىڭ ورىنسىزدىعىن، قوڭسى جاتقان جدانوۆتىڭ تۇرار اۋىلى اتالعانى ەسكەرىلمەگەنىن بۇعان دەيىن فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى د.قامزابەك ۇلى دا جازعان.

ۆاننوۆكانىڭ جۇرت جادىندا كوكىرەك رەتىندە ساقتالعانى دا بەلگىلى (م.مىرزاحمەت ۇلى). دەگەنمەن مەكەمتاس اعا مەن م.سەرىكباي ۇلى بۇل اۋىلدى مايلىكەنت دەپ اتاۋدى ۇسىنعان دا جانە ءوڭىردىڭ ءوزى دە «پاتشا وكىمەتى كەزىندە مايلىكەنت بولىسى اتانعان» (د.قىدىرالى). ەرتەرەكتە ۇلكەندەردىڭ مايلىكەنت ءسوزىن ۆاننوۆكا ماعىناسىندا قولداناتىنى جادىمىزدا بولعاندىقتان، ۆاننوۆكا اتى وزگەرتىلەتىنىن ەستىگەندە، ەندى ول مايلىكەنت اتالار دەگەن ۇمىتتە، سەنىمدە بولىپ، ەلىمىز، جەرىمىز، وسىنشالىق سۇلۋ ءسوز تۋدىرعان ءتىلىمىز ءۇشىن قۋانعانبىز. تۇلعاسى كوركەم، ماعىناسى تۇشىمدى، ءسوز تورەسى دەرلىك مايلىكەنت اتاۋى جەر جانناتى – تۇلكىباس وڭىرىنە جاراسا كەتەدى ءارى تاشكەنت، شىمكەنت، ماڭكەنت، مايلىكەنت، جاركەنت بولىپ، ۇيىرىمەن ۇيقاسىپ تۇراتىن بولدى دەگەنبىز. ەكىنشىدەن، بۇل اتاۋ كەنت ءتۇبىرى ارقىلى ءبىزدى تۇركىلىك تاريحىمىزبەن تابىستىرىپ، ەل بولۋ، قالا سالۋدىڭ بارشىنكەنت، قۇمكەنت، ساۋداكەنت، سوزاقكەنت، تۇيمەكەنت سياقتى ارعى زامانداردان كەلە جاتقان وزىندىك ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىز بولعاندىعىنىڭ كورىنىسى، بىردەن-ءبىر بەلگىسى قىزمەتىن اتقارار ەدى. امال نەشىك!

ال وسىنشالىق ورايى كەلىپ تۇرعان اتاۋدان باس تارتىپ، تاڭداعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بىرنەشە كەمىستىگى بار.

بىرىنشىدەن، قاتار جاتقان ەكى اۋىل اتىن ءبىر كىسىنىڭ اتىمەن اتاۋ – «بوياۋشى، بوياۋشى دەگەنگە ساقالىن بوياپتىنىڭ» كەرى. مۇندا ەل قادىرىن، ەر قادىرىن كەتىرۋ دە، جەر-سۋ اتىن ۇسقىنسىز تاپتاۋرىنعا (شتامپقا) اينالدىرۋ دا، ساۋاتسىزدىق پەن جاۋاپسىزدىق تا جەتىپ-ارتىلادى.

ەكىنشىدەن، ءبىر بۇل ەمەس، جامبىل وبلىسىنداعى تۇرار رىسقۇلوۆ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى عابيت مۇسىرەپوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، شوقان ءۋاليحانوۆ سياقتى اۋدان اتتارى كىسىنىڭ اتى مەن تەگىنەن، ياعني ەكى سوزدەن تۇرۋى دا ات بەرۋ، ەسىم جاساۋداعى كەمشىلىككە جاتادى. ويتكەنى ەلگە، جەرگە ارنايى تۇردە ات بەرگەندە كىتاپشىلدىككە سالىنىپ، ول اتاۋ يەسىنىڭ كىم ەكەنى ەكى ۇشتىلانباي، ناقتى كورىنىپ، وقىلىپ تۇرۋىن، رەسمي قۇجاتتا ادامنىڭ اتى-ءجونى قۇساپ تولىق، «ادەمى، انىق» بولىپ جازىلۋىن عانا ەمەس، ءبىرىنشى كەزەكتە ءسات سايىن مىڭداعان رەت اتالىپ-قولدانىلاتىن بۇل ءسوزدىڭ ايتۋعا دا، جازۋعا دا قولايلى، قىسقا-نۇسقالىعىن ەسكەرۋ كەرەك بولادى. مىسالى، ورىس تىلىندەگى سۆەردلوۆسك، كيروۆسك، كالينينگراد، لەنينگراد سياقتى قالا اتتارى وسىلاي جاسالعان نەمەسە قالىپتاسقان. ال وسىلاردى ۆلاديمير يليچ لەنين، ميحايل كالينين، سەرگەي ميرونوۆيچ كيروۆ دەپ «سىرەستىرىپ» قويسا، نە بولار ەدى؟! ءسىرا، ەشكىم، ەشقاشان بۇلاي ايتپاعان، ايتايىن دا دەمەگەن. ياعني جوعارىداعى اتاۋلار ءتىلدىڭ، سويلەۋ ءتىلىنىڭ ۇنەم زاڭى مەن ايتۋعا جەڭىلدىك تالابىنا قايشى كەلەدى. سوندىقتان ولاردى تۇراركەنت، ماعجان اۋدانى سياقتى تۇلعادا ىقشامداي الۋ ءجون بولار ەدى.

ۇشىنشىدەن، اتالعان اتاۋلاردىڭ بارىندە تۇبىندە تىلىمىزدەن شىعىپ قالۋى، شىعارىلىپ تاستالۋى ءتيىس ورىس ءتىلىنىڭ «-وۆ» قوسىمشاسىن ءىس جۇزىندە قازاق تىلىنە قايتادان تىقپىشتاۋ، تۇراقتاندىرۋ جايى ورىن العان. بىزدىڭشە، الداعى ۋاقىتتا تىلگە، سوزگە قاتىستى ءاربىر ارەكەتىمىزدە ءبىز تىلگە جات، بوگدە ءتىل بىرلىكتەرىنەن مەيلىنشە ارىلۋ باعىتىن ۇستانۋىمىز قاجەت. سونداي-اق، مۇنداي جەر-سۋ اتى ادامنىڭ تەگىنە ۇقساپ، اڭگىمە الدەنە ەمەس، الدەكىم تۋرالى بولىپ تۇرعانداي اسەر تۋعىزادى. ءسىرا، ورىس تىلىندە تەك ارقىلى جاسالعان جەر-سۋ اتتارىنىڭ تىكەلەي «-وۆ»-قا بىتپەي، وزگەرە ايتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا بولسا كەرەك.

ەلات، جەرات، جەكە ات، ولاردىڭ ورىستانۋى تۋرالى كوپتەگەن ماقالا جازعان مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ءىرى جەر-سۋ اتىن ادام اتىمەن اتاۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتا كەلىپ: «ورىسشا قالىپقا تۇسىرىلگەن تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى، … قانىش ساتباەۆ قالاسى ءتارىزدى اتاۋلار دا ورىن الا باستادى. … كىسىنىڭ اتى مەن تەگىن … قوسا قاباتتاپ قويۋ – ۇلتتىق داستۇرىمىزگە جات قۇبىلىس. … مىسالى، اباي اۋدانىن ابايدىڭ فاميلياسىن قوسپاي ءوز اتىمەن عانا اتايمىز. … ال ەندى كەلىپ نە سەبەپتى ىبىراي التىنسارين اۋدانى دەپ اتى مەن فاميلياسىن قوسا قاباتتاستىرىپ قويامىز؟ … نەگە اباي كوشەسى دەيمىز دە، ىبىراي التىنسارين، شوقان ءۋاليحانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ كوشەسى دەپ باسقا قالىپقا ءتۇسىپ كەتەمىز؟ … مۇنىڭ ەشقانداي قۇپيا سىرى جوق، بۇل ءباز باياعى شەت حالىقتىڭ، ياعني ءبىزدى نەشەمە عاسىر بيلەپ-توستەپ كەلگەن رەسەي پاتشالىعى مەن سول ءداستۇردى جالعاستىرعان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ … سانامىزعا ءسىڭىرىپ جىبەرگەن بوگدە ۇلتتىق ءداستۇر شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن قۇلدىق پسيحولوگيادا جاتىر»، – دەپ، بۇل كىتاپشىلدىكتىڭ سەبەبى بەيعامدىق پەن سوقىر كورگەنىنەن جازبايتىن ناداندىقتان ارى اسىپ، قۇلدىق ق ۇلىققا، تابىنۋشىلىققا بارىپ تىرەلەتىنىن كورسەتەدى.

ارينە، جەر-سۋ اتى تابيعي تۇردە، سويلەۋ تىلىندە، حالىق تىلىندە جاسالعان بولسا، اتالعان كەمشىلىكتەر بولماس ەدى. الايدا بۇگىندە جەر-سۋ اتى ارنايى تۇردە بەرىلەدى. تەك ارنايى تۇردە بەرىلەتىنىمەن، كاسىبي نەگىزدە جاسالادى دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى ونى جاساۋدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن نۇسقاۋلىق نەگىزى جوق، جاسالماعان جانە جاسالايىن دەمەگەن دە. ءسىرا، ارنايى تۇردە ات بەرىلەتىن بولعان سوڭ، ونىڭ عىلىمي جۇيەسى، نۇسقاۋلىعى بولۋى كەرەك-اق. ايتالىق، جەر-سۋ اتىنىڭ ەكى-ءۇش ەمەس، ءبىر عانا سوزدەن تۇرۋى، اتاۋ قۇرىلىمى قانداي بولۋى، قانداي بولماۋى كەرەكتىگى، ءجيى جانە جەدەل قولدانىسقا قولايلىلىعى ارنايى انىقتالىپ، كورسەتىلۋى، ەلات، جەرات جاساۋعا قاتىستى قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇبىر-قوسىمشالارى جينالىپ، تىزىمدەلۋى كەرەك ەدى. مىسالى، ورىس تىلىندە ۆاننوۆ/كا، سۆەردلوۆ/سك دەلىنىپ، تەك ارقىلى جاسالاتىن جەر-سۋ اتقا تىركەلەتىن جۇرناقتار باياعىدان قالىپتاسىپ قويعان جانە مۇنداي جۇرناق قازاق تىلىندە دە جوق ەمەس. الماتى قالاسىنداعى ءبىر بۋىندى «-كەنت» ارقىلى جاسالعان «اقكەنت» ىقشام­اۋدانى وسىنىڭ دالەلى.

ءسىرا، كەمشىلىكتىڭ ۇلكەنى قاتەلەسۋدە ەمەس، سول قاتەنى دەر كەزىندە ءتۇسىنىپ، مويىنداپ، ۋاقىتى كەلگەندە تۇزەتپەۋدە ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون دەر ەدىك.

ىسپانديار اقاي ۇلى

www.turki.kz 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button