اسحات ورالوۆ: جاستار – مەملەكەت دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى

ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ دامۋى قانداي؟ جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ، رۋحاني تۇرعىدا وسۋىنە باعىتتالعان قانداي جوبالار بار؟ قازاقستاندا قانشا جاستار ۇيىمدارى بار جانە ولارمەن بايلانىس قالاي جولعا قويىلعان؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا قر قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسحات ورالوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

 – ەلىمىزدەگى جاستار ساياساتىنىڭ دامۋى كەشەندى ماسەلە. جالپى، وسى سالادا قانداي جاڭا جوبالار قولعا الىنۋدا؟ جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا نەگە باسىمدىق بەردىڭىزدەر؟

– بۇگىنگى كۇنى جاستارمەن جۇمىستىڭ 4 نەگىزگى باعىتىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جاستاردىڭ جاڭا قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. بۇل باعىتتا 2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جاڭا جوسپارى ازىرلەندى. وندا وڭىرلەردىڭ بەرگەن ۇسىنىستارى، مينيسترلىكتىڭ بىرقاتار باستامالارى دا ەنگىزىلگەن.

ماسەلەن، جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بويىنا جالپىەلدىك قۇندىلىقتاردى بارىنشا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا «تۋعان جەردەن – تۋعان ەلگە» تۋريستىك جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. جوبانىڭ ەرەكشەلىگى – رەسپۋبليكا كولەمىندە ارنايى مارشرۋت ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەر جەتكەن بالالارىمىزدى ەلىمىزدىڭ كيەلى، قاسيەتتى جەرلەرىمەن جاقىن تانىستىرۋ، سولايشا ولاردىڭ جۇرەكتەرىنە وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەردى تەرەڭ ۇيالاتۋ.

سونداي-اق، بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە ساياحات ارقىلى قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى، تابيعاتىنا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ ماقساتىندا جاستار ىشكى ءتۋريزمىن دامىتۋ جوباسىن ىسكە اسىرامىز.

ءوز ەلىن، جەرىن ماداقتايتىن ءتۇرلى سالاداعى جاستار شىعارماشىلىعىن ايقىنداۋ، جاس، دارىندى اۆتورلاردى انىقتاۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» فەستيۆالى وتكىزىلەدى.

ەكىنشىدەن، بارلىق وقۋ ورىندارىندا كەشەندى ەرتە اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەرتە كاسىپتىك جۇمىس تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ.

ياعني، ءبىز بالالارىمىزدى جاستايىنان بولاشاق كاسىبىن سانالى تاڭداۋعا باۋلۋىمىز كەرەك. ول، ءوز كەزەگىندە، جاستارىمىزدىڭ ءوز ىسىندە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى، ءوز ءىسىن قىزىعۋشىلىقپەن مەڭگەرۋىنە جانە ىنتامەن اينالىسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

وسىعان وراي، مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن جاستاردى ەرتە كاسىپتىك باعدارلاۋ ماقساتىندا مەكتەپتەر، كوللەدجدەر جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا «تۇلەكتەر تاقتاسى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

جوبانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 2521 مەكتەپتە، 338 كوللەدجدە جانە 44 جوعارى وقۋ ورىندارىندا اقپاراتتاندىرۋ ستەندتەرى ورنالاستىرىلعان.

سونداي-اق، جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماقساتىندا ەلىمىزدە «جاستار پراكتيكاسى»، «ديپلوممەن – اۋىلعا!»، «جاسىل ەل»، «جاستار كادرلىق رەزەرۆى» جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاستىرىلۋدا.

ۇشىنشىدەن، جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ، ياعني بۇل – كاسىپكەرلىك جوبالار، بيزنەس-ينكۋباتورلار.

بۇل باعىتتا دا مينيسترلىكتىڭ جوبالارى بار. سولاردىڭ ءبىرى – «جاستار – وتانعا!» جاستار فەستيۆالى.

تورتىنشىدەن، ىنتالاندىرۋ جۇيەسى ارقىلى جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ.

بۇل ماقساتتا قالا جانە اۋىل جاستارىنا ارنالعان الەۋمەتتىك ليفتىلەر جاساۋ ماقساتىندا «جاس ۇلان» ۇيىمىمەن بىرلەسىپ، جالپىۇلتتىق تۇجىرىمداما جوباسى ازىرلەندى.

جوبا جاستارعا قابىلەتتىلىگى بار سالالاردا وزدەرىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۆولونتەرلىك، شىعارماشىلىق جانە ەڭبەك ماشىقتارى، كاسىپكەرلىك جانە باسقا دا ءوزىن-ءوزى تانىتۋدىڭ فورمالارى داميتىن بولادى.

بۇل ماسەلەنى شەشۋدە جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋ ماقساتىندا 2017 جىلى بارلىق وڭىرلەردە مەملەكەتتىك-جەكە سەرىكتەستىك مەحانيزمى ارقىلى جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا جوسپارلار، كەي وڭىرلەردە جول كارتالارى قابىلداندى. وسىلايشا اۋىل-قالالاردا اۋلا كلۋبتارى، سپورتتىق الاڭدار سەكىلدى ورتانى كوبەيتۋ كوزدەلۋدە.

– قازاقستاندا قانشا جاستار ۇيىمدارى بار؟ ولارمەن بايلانىس قالاي جولعا قويىلعان؟

– بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى سالاسىنا بەلسەندى تۇردە 500-دەن استام ءارتۇرلى جاستار ۇيىمدارى تارتىلعان، ونىڭ ىشىندە 11-ءى رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە. ولار «جاس وتان» جق، «قازاقستاننىڭ جاستار كونگرەسى» زتب، ««بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ستيپەندياتتارىنىڭ قاۋىمداستىعى» قب، «جاس ۇلان» ببجۇ، «جاسىل ەل» تش متو، ۇلتتىق ەرىكتىلەر جەلىسى، قازاقستان كۆن وداعى، قازاقستان ستۋدەنتتەر اليانسى، «بولاشاق» ءبو»، ۇلتتىق دەلفي كوميتەتى، قازاقستاننىڭ سكاۋت قوزعالىسى.

ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانە پاتريوتتىق سەزىمدى ارتتىرۋ ماقساتىندا مينيسترلىك، وڭىرلىك جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارمالار، سونداي-اق، جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى جاستار ۇيىمدارى مەن ولاردىڭ كوشباسشىلارىمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى.

جاستار ۇيىمدارىنىڭ كوشباسشىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەستىڭ، مينيسترلىك جانىنداعى جاستار ۇيىمدارىن دامىتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ، اكىمدىكتەر جانىنداعى جاستار ءىسى جونىندەگى كەڭەستەردىڭ جانە جاستار ساياساتى سالاسىنداعى ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەسشى ورگانداردىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى.

سونداي-اق، جاستار ۇيىمدارى مينيسترلىكپەن، مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ، شىعارماشىل جاستاردى قولداۋعا، ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى، اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنى ناسيحاتتاۋ، جاستاردىڭ باستامالارىن قولداۋ، جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى بويىنشا ىقپالدار جاساۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.

– جاستار ساياساتى سالاسىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ كولەمى قانداي؟ قانداي الەۋمەتتىك جوبالارعا باسىمدىق بەرەسىزدەر؟

– 2018 جىلى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قارجىنىڭ جالپى كولەمى 387،3 ملن تەڭگەنى قۇرادى، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 67،5 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى (2017 جىلى – 96،6 ملن تەڭگە).

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قارجىلاندىرۋ كولەمى 7 ملرد 101 ملن تەڭگەنى قۇرادى ( 2017 جىلى – 6 ملرد 132 ملن تەڭگە)، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 2 ملرد 215 ملن تەڭگە (2017 جىلى – 1 ملرد 796 ملن تەڭگە).

جاستار الەۋمەتتىك جوبالارى اياسىندا ءار باعىتتا ءىس-شارالار وتكىزىلەدى. نەگىزگى باسىمدىقتار جاستاردى الەۋمەتتەندىرۋ جانە دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالارعا بەرىلەدى، ونىڭ ىشىندە اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ، شىعارماشىل جاستاردى قولداۋ، جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ، ت.ب.

اتاپ ايتاتىن بولساق، جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن كەلەسى الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلادى:

«جاسىل ەل» ەڭبەك ماۋسىمىنىڭ اشىلۋ جانە جابىلۋ ءراسىمىن وتكىزۋ; «جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالار وتكىزۋ»; «جاستار جانە يننوۆاتسيا» يننوۆاتسيالىق يدەيالار فەستيۆالىن وتكىزۋ»; «جاستاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق داعدىلارىن، كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ»; «جاستار اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ بويىنشا ءىس-شارالار وتكىزۋ».

– ەلىمىزدە جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا باعالاۋ ەنگىزىلەتىنى تۋرالى اقپارات ەستىدىك. وسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ وتسەڭىز.

– جاستار ساياساتى سالاسىنداعى ينديكاتورلار جۇيەسىن ەنگىزۋ «قازاقستان 2020: بولاشاققا جول» قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ينديكاتورلار تىزبەسى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءححى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىمەن بەكىتىلدى.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل جاستار ساياساتى سالاسىنداعى ماڭىزدى قادام. «جاستارعا مەيىرىمدى مەكەن» يندەكسى جاستاردىڭ دامۋ ۇدەرىسىن جانە وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باعالايتىن ينديكاتورلاردىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلادى.

يندەكستىڭ باستى ماقساتى – جاستار ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن تالداۋ جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەردىڭ جاستار ماسەلەلەرى بويىنشا قابىلدايتىن شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى دايىنداۋ بولىپ تابىلادى.

«جاستارعا مەيىرىمدى مەكەن» يندەكسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس ەسەپتەلەتىن الەمدىك جاستاردى دامىتۋ يندەكسى (Youth Development Index) نەگىزىندە دايىندالعان. الەمدىك جاستاردى دامىتۋ يندەكسىن 18 ينديكاتوردان تۇراتىن كەلەسى 5 باعىتتا ەسەپتەيدى:

1) ءبىلىم;

2) دەنساۋلىق جانە ءال-اۋقات;

3) جۇمىسپەن قامتۋ جانە مۇمكىندىكتەر;

4) جاستاردىڭ ساياسي ومىرگە قاتىسۋى;

5) جاستاردىڭ ازاماتتىق قاتىسۋى.

الەمدىك جاستاردى دامىتۋ يندەكسىنىڭ 2016 جىلعى ەسەبىندە قازاقستان 61-ورىنعا يە بولعان. 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا ازاماتتىق جانە ساياسي ومىرگە قاتىسۋ باعىتتارى بويىنشا العا جىلجۋدى بايقاۋعا بولادى. ال ءبىلىم، دەنساۋلىق جانە ءال-اۋقات باعىتتارى بويىنشا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر جوق.

سونداي-اق، حالىقارالىق جانە شەتەلدىك تاجىريبەدە وسىنداي يندەكستەردى ەسەپتەۋدىڭ بىرنەشە ۇلگىلەرى بار.

مىسالى، حالىقارالىق جاستار قورى (اقش) جالپى العاندا الەم جاستارىنىڭ 70 پايىزىنان تۇراتىن 30 مەملەكەت بويىنشا الەمدىك جاستار ءال-اۋقاتىنىڭ يندەكسىن ەسەپتەيدى. جاستاردىڭ دامۋى مەن ءال-اۋقاتىن باعالاۋ جونىندەگى يندەكستەر وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ قاۋىمداستىعىندا، اۆستراليادا، قىرعىزستاندا، ءۇندىستاندا جانە ت.ب. مەملەكەتتەردە بار.

ءبىزدىڭ «جاستارعا مەيىرىمدى مەكەن» جاستاردى دامىتۋ يندەكسى اياسىندا 33 ينديكاتوردان تۇراتىن كەلەسى 7 سالا بويىنشا باعالاۋ جۇرگىزىلەدى:

1) ءبىلىم;

2) دەنساۋلىق جانە سالاۋاتتى ءومىر سالتى;

3) جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەر;

4) ساياسي ومىرگە قاتىسۋ;

5) ازاماتتىق قاتىسۋ;

6) بوس ۋاقىت;

7) قاۋىپسىزدىك.

ينديكاتورلاردىڭ 25-ءى وبەكتيۆتى دەرەكتەر – ولار بويىنشا مالىمەتتەردى ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرەدى.

ال 8 ينديكاتور سۋبەكتيۆتى. ياعني، ولاردىڭ دەرەك كوزى «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى وتكىزەتىن الەۋمەتتانۋشىلىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى بولىپ تابىلادى.

وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى ينديكاتورلاردى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ بىزگە جاستار دامۋىنىڭ كەشەندى كورىنىسىن بەرەدى. تاڭداپ الىنعان 7 سالا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا دا سايكەس كەلەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدىلىق، وسى باعىتتار جاستاردىڭ دامۋى مەن ءال-اۋقاتىن باعالايتىن حالىقارالىق يندەكستەردىڭ باعىتتارىمەن سايكەس، ياعني سول ارقىلى ءبىز حالىقارالىق يندەكستەر ناتيجەلەرى مەن ءوز كورسەتكىشتەرىمىزدى سالىستىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولامىز.

جاستاردى دامىتۋ يندەكسى ءبىر جاعىنان، جاستاردىڭ ومىرىنە قاتىستى بەلگىلى ءبىر سالانى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرسە، ەكىنشى جاعىنان، ءار سالا بويىنشا وڭىرلەردەگى جاستار جاعدايىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ارقىلى ءبىز تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى ايتارلىقتاي تالقىلاۋعا، ۇزدىك وڭىرلەردىڭ تاجىريبەلەرىمەن الماسۋعا، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزامىز.

قازىرگى ۋاقىتتا جاستار ساياساتى دەپارتامەنتى مەن «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى 2017 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا پيلوتتىق ەسەپتەۋدى جۇرگىزۋدە. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەستىڭ كەلەسى وتىرىسىندا ۇسىنىلاتىن بولادى. الداعى جىلدارى يندەكستى جىل سايىن، ەسەپتى كەزەڭنەن كەيىنگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا دايىنداۋ جوسپارلانۋدا.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button