عالامتوردى جايلاعان الاياقتار

عالامتوردىڭ دامۋى ءومىرىمىزدى جەڭىلدەتتى. ۇيدەن شىقپاي ءبىرتالاي قىزمەت تۇرلەرىن پايدالانا بەرەمىز. ءتىپتى، تاماق پەن تەحنيكانى بىلاي قويعان جۇرت ساۋدا جاساۋ ءۇشىن ارنايى ورىندارعا بارۋعا ەرىنىپ، تاۋاردى ۇيگە الدىرۋدى شىعارعان. وسى مۇمكىندىكتەردى الاياقتار دا ءمۇلت جىبەرمەۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ولار دا ءوز كەزەگىندە جەڭىل اقشانى قالاي، قانداي جولمەن تاپساق ەكەن دەپ ۇنەمى باس قاتىرادى. جانە مۇنداي ينتەرنەت-الاياقتار ءتۇرلى ادىسپەن تۇتىنۋشىنىڭ اقشاسىن ونلاين يەمدەنىپ،  جوق بولىپ كەتەدى. نەمەسە تاعى باسقا قيتۇرقىلىقتار ويلاپ تابارىنا كۇمان جوق. وتكەن جىلى استانا قالاسىندا قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنە ينتەرنەت-الاياقتارعا الداندىم دەگەن 500 ازاماتتان شاعىم كەلىپ تۇسكەن.

«ءسىز جەڭىمپاز بولدىڭىز!»

سوڭعى جىلدارى ەلەكتروندى پوشتاعا كەلەتىن كولىك نەمەسە باعالى سىيلىق ۇتىپ الدىڭىز دەگەن سمس-جولدامالار مەن ەلەكتروندى حاتتار تاڭعالارلىق تانىمالدىققا يە بولدى. ادەتتە، ارام پيعىلدىلار «ۇتىس» ءۇشىن ەلەكتروندى ەسەپشوتقا اقشا اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. جانە ول قارجى ۇتىستى «سالىق پەن كەدەندىك باقىلاۋعا، سونداي-اق، ۇيگە دەيىن جەتكىزۋ قىزمەتىنە تولەنەدى» – دەپ، الدانۋشىنى مارقايتىپ قويادى. اقشا ەسەپشوتقا تۇسكەننەن كەيىن الگى حابارشى ءىزىم-قايىم جوق بولادى. سول تاۋارعا دەگەن قاجەتتىلىكتى بايقاسا، تاعى باسقا قىزمەت تۇرلەرى ءۇشىن قوسىمشا قارجى تالاپ ەتەتىنى تاعى بار. ونىسىن راسىمدەۋ قۇجاتتارىنا قاجەت دەپ بۇركەمەلەيدى. وتكەن ايدا ءدال وسىنداي جاعدايعا دۋشار بولعان 64 جاستاعى زەينەتكەر قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنە شاعىم تۇسىرگەن ەدى. ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى «باعالى ۇيالى تەلەفون ۇتىپ الدىڭىز» دەپ بىرەۋدىڭ حابارلاسقانىن جانە ونىڭ سوزىنە سەنىپ، 17 مىڭ تەڭگەنى «KIWI-قورجىنعا» سالىپ جىبەرگەنىن جەتكىزگەن. اقشا سالعانىن جەتكىزگىسى كەلگەن زەينەتكەر ىزىنشە ءنومىردىڭ ءوشىرۋلى تۇرعانىن جانە الاياقتارعا الدانىپ قالعانىن بايقايدى. قولدا بار ۇيالى بايلانىس ءنومىرى ارقىلى  جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىمەن الاياقتى قۇرىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى ول پايدالانعان ءنومىر دە، ۇيالى تەلەفون دا ەش جەردە تىركەلمەگەن كورىنەدى. بۇل ءبىر عانا زەينەتكەردىڭ باسىنان وتكەن وقيعا. وسى تەكتەس جايتتار كۇن ساناپ ورىن الىپ جاتادى. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادامدار ءوز كەزەگىندە ساق بولۋى شارت دەيدى ماماندار. ماسەلەن، قانداي دا ءبىر ۇتىسقا قاتىسقانىڭىز جايىندا بەيتانىس جانعا ايتۋعا بولمايدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار زامانىندا ادامدار شارتتى تۇردە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ەسەپ بەرۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قاۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ وزدەرى سىزگە بايلانىسقا شىعىپ جاتسا، ول ۇيىم جايىندا مەيلىنشە مول اقپارات الۋعا تىرىسىپ باققان ءجون. جانە سول اقپاراتتىڭ قانشالىقتى دۇرىستىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن ينتەرنەت جەلىلەرىن اڭداپ كورگەن دە ارتىقتىق ەتپەيدى. باستىسى، كوز كورمەگەن، الاقان الماعان ۇتىس ءۇشىن اقشا تولەۋگە ەشكىم دە مىندەتتى ەمەس.

تاۋار ۆيرتۋالدى، اقشا شىنايى

 ينتەرنەت الاياقتاردىڭ تاعى ءبىر مول شوعىرلانعان جەرى، كوپ قولداناتىن الداۋ ءتاسىلى تانىمال سايتتار مەن ينتەرنەتتەگى اقىسىز نەمەسە اقىلى جارناما الاڭدارى. زاڭ بويىنشا تۇتىنۋشىعا ءتيىمدى تاۋاردى قولجەتىمدى، ارزان باعاعا ۇسىنادى. جانە ول ءۇشىن باستاپقى جارنا تولەۋ كەرەكتىگىن مىندەتتەيدى. بۇعان وراي وتكەن جىلى داۋلى ماسەلە ورىن العان بولاتىن. ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ 34 جاستاعى تۇرعىنى ەشقانداي دا تەرگەپ، تەكسەرۋسىز بەيتانىس جاننىڭ ەسەپشوتىنا  مۋزىكالىق قۇرىلعى ءۇشىن 35 مىڭ تەڭگە اۋدارعان. ءدال وسىنداي بىرنەشە وقيعا بالقاش قالاسىندا دا تىركەلگەن. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ءدارى-دارمەكتى ونلاين ساتىپ الماق بولىپ، جارتى قۇنىن الدىن-الا ەسەپشوتقا اۋدارسا، ەندى ءبىرى كۇشىك ساتىپ الۋ ءۇشىن 60 مىڭ، تاعى ءبىرى ساقينا ءۇشىن 85 مىڭ تەڭگە اقشاسىنان ايىرىلعان. ولاردى سازعا وتىرعىزعان الاياقتار قۇرىقتالدى. ولاردىڭ بۇرىن دا وسىنداي قىلمىس جاساپ، تىركەۋدە تۇرعانى انىقتالعان. جازاعا ىلىككەنمەن الاياقتىق قىلمىستى قايتالاۋىنىڭ سەبەبىن ماماندار كوپتەگەن الدانۋشىنىڭ ءتيىستى ورىندارعا شاعىم جاساي بەرمەيتىندىگىمەن ءتۇسىندىردى. قازاقستاندا 100 ادامنىڭ ءبىرى عانا وسىنداي جاعدايدا شاعىم تۇسىرەدى ەكەن. نەگىزى، ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن، كۇمان تۋعىزاتىن بارلىق ساتىپ الۋلاردان باس تارتقان ءجون.  تاۋاردى ۇسىنۋشى بۇرىن دا وسى قىزمەت تۇرىمەن اينالىسقان با، تۇتىنۋشىلاردىڭ پىكىرى قانداي جانە ولار وزدەرى العان تاۋارعا ريزاشىلىق بىلدىرگەن بە، اۋەلى سونى انىقتاۋ كەرەك. تاۋار جەتكىزىلگەنمەن سىزگە ۇناماعان جاعدايدا جارامسىز تاۋاردى قايتىپ المايتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان نارىقتى زەرتتەپ، ورتاشا باعانى ءبىلىپ العان دۇرىس. ەگەر ۇسىنىلىپ وتىرعان تاۋار باعاسى مۇلدەم تومەن بولسا، وندا قانداي دا ءبىر شيكىلىكتىڭ بار بولىپ شىققانى.

ج ۇلىك «جۇمىس بەرۋشىلەر»

قانداي جاعدايدا دا جەكە ەسەپشوتتىڭ رەكۆيزيتتەرى مەن قۇپيا ءسوزىن ەشكىمگە ايتپاۋ كەرەك. ششۋچينسك قالاسىنىڭ 34 جاستاعى تۇرعىنى جارناما الاڭدارىنان جۇمىس ىزدەپ وتىرىپ، ءوزى ارمانداعان جۇمىستى كوزى شالادى. «جۇمىس بەرۋشىلەرگە» حابارلاسىپ، سول ورىننان ءۇمىتتى ەكەنىن جەتكىزەدى. «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي ولار دا كەزەكتى قۇرباندىعىن تاپقانىنا قۋانىپ، بانكتەن ەسەپشوت اشۋ ءۇشىن بارلىق اقپاراتتاردى تاپتىشتەپ سۇرايدى. امال قانشا، ەر ازامات ەشقانداي جۇمىسقا الىنبايدى، ەسەسىنە كوپ ۋاقىت وتپەي بانككە بەلشەسىنەن قارىزعا باتقانىن بىلەدى. الدانۋشىنىڭ ەلەكتروندى ەسەپشوتى مەن جەكە اقپاراتتارىنىڭ بارلىعىن ءبىلىپ العان الاياقتار ينتەرنەت-بانكينگ قىزمەتىن قولدانا وتىرىپ وزدەرىنىڭ ارام پيعىلدارىن جۇزەگە اسىرعاندارى انىقتالعان. وسىنداي تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ جەڭىلدەتىلگەن تۇستارىنىڭ تيىمسىزدىگى دە بار ەكەندىگىن ۋاقىت دالەلدەۋدە. جەكە اقپارات، قۇپيا ءسوز تەك ءبىر ادامعا عانا ايقىن بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار بانكتىڭ پلاستيكالىق كارتاسىن پايدالانۋشىلار ءوز كارتالارىنا مۇقيات بولعانى ءجون. جوعالتىپ نە ۇرلاتىپ العان جاعدايدا بىردەن ورتالىققا حابارلاسىپ، كارتانى بۇعاتتاعان دۇرىس. «قۇپيا كودىن وزىمنەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى» دەپ بەيقام جۇرۋگە بولمايدى. ويتكەنى Wi-Fi قوسىمشاسى بار بانك كارتالارى 5 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى تاۋاردى قولدانۋشىنىڭ رۇقساتىنسىز، ياعني قۇپيا كودسىز-اق كاسسادان بوساتا بەرەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. بۇل دا تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى.

جوعالعان قۇجات  الاياققا جەم

سوڭعى جىلدارى جەكە قۇجاتتارىن جوعالتقان جاندار حابارلاندىرۋ بەرەتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ارنايى توپتار مەن سايتتار كوبەيدى. الاياقتاردىڭ تاعى ءبىر شوعىرى وسى جەرلەردە. ولار كورسەتىلگەن نومىرگە حابارلاسىپ، قۇجات قولدارىندا تۇرعانىن جانە وزدەرىنە قارجىلاي العىس ايتۋدى تالاپ ەتەدى. جوعالعان زات بولعاسىن «بالكىم ۇرى رەتىندە ۇستاتىپ جىبەرەرسىز» دەپ جالعان جەلەۋ جامىلىپ، «ەلەكتروندى ەسەپ شوتتارعا اقشا سال» دەپ تالاپ قويادى. مۇنداي وقيعا سوڭعى كەزدەرى كوپتەپ تىركەلۋدە. اقشانى العاننان كەيىن، الاياقتار جوق بولىپ كەتەدى. ءتىپتى، تولقۇجات تۇرماق قىمبات سمارتفوندارىن جوعالتقان ادامدار دا ارنايى حابارلاندىرۋ بەرەدى. ونى تاپتىم دەپ جالعان ءسۇيىنشى سۇرايتىن جالدەپتەر اڭقاۋ ادامنان العان 4-5 مىڭ تەڭگەنى زور تابىس ساناپ، قاراپايىم جاندى سازعا وتىرعىزادى. مۇنداي جاعدايدا ماماندار جوعالعان زاتتىڭ تابىلعانىنا كوز جەتكىزىپ الماي تۇرىپ ەشقانداي اقشا اۋدارماۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ەگەر قۇجات جوعالسا ءنومىرىن، بەرىلگەن جىلى مەن جارامدىلىق مەرزىمىن، تاعى سونداي-سونداي دەرەكتەردى سۇراپ بىلگەن ءجون.

قايىرىمدىلىق شاپانىن جامىلعاندار…

الاياقتىقتىڭ ءدال وسى ءتۇرى ءۇشىن ەشكىم ەشكىمدى ايىپقا تارتا قويماس. قايىرىمدىلىققا قارجى جيناعان بولىپ، قالتاسىنا جىمقىراتىن ءتۇرلى ۇيىمدار مەن جەكە ادامدار كوبىنە جۇرەكتى ەلجىرەتەر ءومىر جولى بار ءبىر بالانى تاڭداپ الىپ، وعان كومەك كورسەتۋدى سۇرايدى. ينتەرنەت بەتتەرىندە مۇنداي حابارلاندىرۋلاردى جۇزدەپ، ءتىپتى، مىڭداپ كەزىكتىرۋگە بولادى. «بۇلدىرشىنگە ءدارى-دارمەك پەن شەتەلدە وتا جاساۋ ءۇشىن بىرنەشە ميلليون تەڭگە قاجەت» دەگەن ءماتىندى ءجيى كوز شالادى. جانە كورسەتىلگەن رەكۆيزيتتەرگە اقشا اۋدارساڭىزدار دەيدى قيىلىپ. كوپ ادامدار قايىرىمدىلىق ءۇشىن بارىن بەرۋگە دايار. ەمنەن كەيىن بالا دەنساۋلىعى قالاي بولدى دەپ قىزىعۋ بىلاي تۇرسىن، كومەكتىڭ كىمگە كورسەتىلەتىنىن قازبالاپ سۇراماي-اق، قولداعىسىن بەرە سالادى. ال جەلىدەگى پاراقشانىڭ بەلسەندىلىگى كىمدى بولسىن تاڭداندىرماي قويماسى ءسوزسىز.  بەلسەندى قولدانۋشىلار دا تابىلماي قويمايدى، كومەك قاجەت ەتەتىن جاندى تەرگەپ، تەكسەرىپ، انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزگىسى كەلەدى. اقشا قاجەت ەتۋشى تاراپ تا بارلىق سۇراقتارعا سالماقتى جاۋاپ قايىرادى. ءتىپتى، جابىرلەنۋشىنىڭ مەديتسينالىق قۇجاتتارى مەن تىكەلەي بايلانىس نومىرلەرىن دە بەرەدى. بىراق ونىڭ انىقتىعى كۇماندى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قايىرىمدى جاندار جوق دەمەيمىز. بىراق الاياقتاردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم سەكىلدى. ولاردىڭ تەك قانا ەم قاجەت ەتەتىن بۇلدىرشىندەردى عانا ەمەس، تابيعات پەن جان-جانۋارلاردى قورعايمىز دەپ جەڭىل اقشا تابۋدى كوزدەيتىنى تاعى بار.

جەكە پاراقشا كەدەرگى ەمەس

ءيا، ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ءدال وسىنداي سالاسى بار. ولار ينتەرنەتتەگى ادامداردىڭ پاراقشاسىن ارنايى ۆيرۋستار جىبەرە وتىرىپ، بۇزا الادى. ونان كەيىنگىسى ءوز قولدارىندا. بۇل ءۇردىس تانىمال پاراقشالار تاراپىنا ءجيى جاسالادى. قازاقستانداعى تانىمال پاراقشالاردىڭ 3 ميلليوننان استام جازىلۋشىسى بار. وسى اۋديتوريانى كوزدەگەن الاياقتار ۆيرۋس تاراتىپ، پاراقشانى وزدەرىنە قاجەتتى كۇيگە كەلتىرەدى. ول دەگەنىمىز قولدانۋشى ءوز اقپاراتتارىن قايتا راستاپ شىعادى. ۆيرۋس تۇسكەن پاراقشا مالىمەتتەردى اۆتوماتتى تۇردە بۇزىپ الۋشىعا جەتكىزەدى. پاراقشانى يەسىنەن «تارتىپ» العاننان كەيىن ونىڭ اتىنان جۇرتتان اقشا سۇرايدى. ينتەرنەتتەگى دەرەك كوزدەرىن شولۋشى جۇيە دە مۇنداي ۆيرۋستارعا توتەپ بەرە الماي جاتادى. كيبەرقىلمىسكەرلەر، ءتىپتى، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اتىن جامىلىپ، «مەملەكەتتىك زاڭ شەڭبەرىنەن شىقتىڭىز، تىيىم سالىنعان سايتتارعا كىرگەنىڭىز ءۇشىن ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتىسىز» دەگەن جالعان ۆيرۋستار جىبەرەدى. مۇنداي جاعدايدا كورسەتىلگەن سىلتەمەگە كىرمەۋ قاجەت دەيدى ماماندار. جانە بۇل تۋرالى قر ءىىم مەملەكەتتىك ءتىل جانە اقپارات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الماس سادۋباەۆ: «مەملەكەتتىك ورگاندار ازاماتتاردىڭ كومپيۋتەرلەرى مەن سمارتفوندارىن بۇعاتتامايدى. جانە براۋزەرلەردەگى مۇنداي حابارلامالارعا ەشقانداي قاتىسى جوق»، – دەپ مالىمدەگەن ەدى.

P.S: وتكەن جىلى استانا قالاسىنىڭ 21 جاستاعى تۇرعىنى 25 ادامنىڭ اتىنان ونلاين-نەسيە راسىمدەگەنى ءۇشىن ايىپتالدى. جانە نەسيە العاندارى جايلى سول 25 جاننىڭ ءبىر دە ءبىرى بىلمەگەن. ءبىر مەكەمەدە قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، جەكە ادام باسىنا قاتىستى اقپاراتتاردى تاپتىشتەپ جيناعان جىگىت بۇعان وڭاي قول جەتكىزگەن. ارينە، ءار ازامات جەكە باسىن قورعاپ، ءتۇرلى قاۋىپتىڭ الدىن الامىن دەسە، اقپاراتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاعانى ءجون. ال ازىرگە اقپارات تاسقىنى كوبىنە الاياقتارعا قول بولىپ تۇر.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button