Jañalıqtar

ANADOLIDAN ANKARAĞA DEYİN…

 Atatürikti wlt-azattıq küreske dayındağan kim? Swltan Vahideddinniñ wrpaqtarı qalay elge oraldı? Mıñdağan qazaqtı panalatqan Prem'er-ministr Adnan Menderes kim? Menderesti nege darğa astı? Halifalıq imperiya qalay respublikağa aynaldı? Ahmet Alyazben bolğan äñgimemizdiñ negizgi arqauı osı… 

– Osman imperiyasınıñ soñğı jeñilisterine ne sebep boldı? Wlanğayır dalanı mekendegen ruhı biik halıqtıñ älsireuiniñ sırı nede? Olar neden qatelesti? Nendey kemşilikter jiberdi?
– 1711 jılı, yağni on segizinşi ğasırdıñ alğaşqı şireginde türikter men orıstar Purıt özeniniñ jağasında soğıstı. Osı soğısta türikter orıs armiyasın batpaqqa tirep qoyadı. Orıs armiyasınıñ tığırıqqa tirelgen kezi de osı. San mıñ äskerdiñ qaşatın jeri bolmadı. Däl osı twsta orıs äskeri ajaldıñ auzında twrdı. Bwl uaqıt orıs patşası İ Petrdiñ kezi. Äyeli Ekaterina patşayım türik uäziri Baltaşı Mehmet paşamen kelisimge kelu üşin türikterge keledi. Patşayım uäzirge jalğız baradı. Bir tün boyı uäzir men patşayım şatırda saudalasadı. Ol qanday sauda bolğanı, ekeuiniñ şatırda neni saudalasqanı, qanday kelisimge kelgenin naqtı eşkim bilmegen?! Bir bilerimiz, Ekaterina patşayım öz äskerin aman alıp qalıp, kelisimge kelgeni. Orıs patşasınıñ äyeli qanday aylakerlik jasadı, ol äli künge deyin jwmbaq. Ol jwmbaqtıñ jauabın tarihşılarımız da şeşe almağan. Bireuler patşayımnıñ uäzirmen köñildes bolğanın jazsa, endi bireui para berdi dep aytadı. Äyteuir, ärtürli alıpqaşpa äñgimeler öte köp. Onıñ naqtısın bir Qwday biledi. 
Ökinişke qaray, osı soğıs jalpı türki tarihın özgertken ülken oqiğa bolıp esepteledi. YAğni, sol kezde imperiya kelisimge kelmey, tügelimen jeñiske jetkende, mümkin, büginde Orta Aziya memleketteri, kişi jüzden bastap, wlı jüzge deyin qazaq bauırlarımız orısqa berilmes pe edi, kim bilsin?! Mümkin, orıstar köterilip, däl qazirgi kezeñge jetpes pe edi. Bwl tarihtağı betbwrıs kezeñiniñ bireui bolıp esepteledi. Sol kelisimşarttı jasağan Baltaşı Mehmet paşa elge ülken jeñispen keldim dep oylaydı. Biraq armiya bwl jeñiske riza bolmağan. Onıñ sebebi, Mehmet paşanıñ jeñiske jetip otırğan armiyanı toqtatıp, kelisimge kelgeni bolsa kerek. Elge kelgen soñ, patşa osı sebepti de paşanı quğındaydı. Baltaşı paşa sol jılı qaytıs boladı. Uäzirge berilgen jaza bäribir patşanı aqtay almağan. 
– Bwl soğıs Osman imperiyasında qanday özgerister alıp keldi?
– Osman imperiyasınıñ ekonomikalıq twrğıdan artqa ketuiniñ birden-bir sebebi osı bolsa, ekinşi bir sebebi, bwrın patşalar soğıs kezinde armiyamen birge maydanda jüretin bolsa, soñğı jıldarı patşanıñ ornına uäzirler baratın bolğan. Uäzirdiñ şeşimderine patşanıñ keyde köñili tolsa, keyde köñili tolmağan twstarı öte köp. 
Osılayşa, imperiya ülken qatelikterge wrınıp otırğan. Osınday qateliktiñ biri türik-orıs soğısında orın alıp otır. Bwl qatelik türikterdiñ älsireuine äkelip soqtırdı. Äsirese, bwl kelisim Balqan tübegindegi orıstarmen bir dindi wstanıp jatqan halıqtardıñ küşeyuine septigin tigizdi. 
Qırım eliniñ keyingi soğıstarda orıstarğa ötip ketuine de osı sep bolğan. Bwrın türikterge Qırım tatarları arqılı kömek keletin bolğan. Bwl soğıstan keyin ol kömek toqtap qaladı. Armiyanıñ oñ qanatı ketip qalğan soñ, imperiya sol qanatımen jäne orta küşterimen ğana jüretin bolğan. 
Tağı bir sebep, patşalardıñ bala küyinde taqqa otıruı, bilikti analarınıñ qolına aluı imperiyanıñ älsireuine alıp keldi. 
Äri osı jıldarı İ Petr men Slavyan tektes halıqtar arasında «Panslavizm» ağımı küşeye bastadı. Wltşıldıq äsirese Balqan elderiniñ arasında wşıqtı. Türikter «Panslavizmge» qarsı «Pantürkizmdi» arağa eki ğasır salıp twrıp 19-ğasırdıñ ayağında qoldana bastadı. Alğaş ret sayasi twlğa retinde Anuar paşanıñ «Pantürkistik» qozğalısı birinşi düniejüzilik soğıstan keyin iske asqan, biraq nätijesi Anuar paşanıñ Täjikstanda orıs armiyasımen şayqasında öltirilumen bitedi. Negizinen sonau 18-ğasırda Orta Aziya türki elderimen tığız baylanıs ornatqanda, mäsele müldem basqa arnağa bwrıluı mümkin edi. Sondıqtan bügingi aytılıp jatqan «Pantürkizm» negizi sonau 18-ğasırda İ Petr men bastağan «Panslavizmge» qarsı şıqqan ağım.
Äsirese, XVIII ğasırdıñ ayağı men XIX ğasırdıñ basında türiktiñ swltandarı Batısta, europaşıl wstazdardıñ tärbiesinde bilim ala bastaydı. Francuz mädenieti, francuz bilimi patşalardıñ ermegine aynaladı.
Batısşıl közqarastağı patşalar mem­leket basına keldi. Patşalıq qana emes, aqsüyekterdiñ balaları da şet elde bilim ala bastaydı. Europanıñ jasampaz reformalarınıñ öziniñ jemisin bergen kezeñi. 1789-99 jıldarı aralığındağı Francuz monarhiyası qwlatılıp, ornına respublikalıq jaña memleket ornatu şübäsiz älemdegi bütkil monarhiyalıq basqaru jüyeleriniñ tağın ornınan qozğalttı. Sol jıldarı «Bizde nege basqaşa? Bizde nege erkindik joq?» degen äñgimeler tua bastadı. Patşalıq bilik el işindegi ärtürli reformalarğa qarsı kürese almay qaldı. Öytkeni imperiyanıñ biligi älsirey bastağan kez edi bwl. 
Bwrın el işinde eşqanday jau joq edi. Jaudıñ bäri sırttan keletin. Endi jau saray işinde payda bola bastadı. Bwl 1800 jıldar bolatın. Osı kezeñde türikter alğaş ret gazet şığara bastaydı /Taqvimi uaqaie 1831j./. Eldegi özge wlt ökilderine, sonday-aq şet elderde bilim alıp kelgen jastarğa, aqın-jazuşılarğa tolıq bolmasa da, şekteuli erkindik bere bastaydı. Bwl kezeñ «tanzimat» kezeñi dep ataladı. Tanzimat türiktiñ Batıstıñ mädenietin moyındağan alğaşqı kezeñi bolıp sanaladı. Resmi türde. Bwl kezderde taqta Abdulmajit swltan patşalıq etken kezeñ. Keyin osı gazetten basqa, p'esalar, romandar şığa bastaydı. Osılardıñ birazı sıni sarında boladı. Bwlardıñ bärin patşa toqtata almay qaladı. Öytkeni bwl jazbalarda bireuler türikşildiktiñ tuın köteretin bolsa, endi bireuler wltşıldıqtıñ /özge wlt ökilderiniñ/ tuın köteredi. Osılayşa, eldiñ arasında alauızdıq payda boladı. Söytip, patşa olarğa ielik ete almay qaladı. Osı kezeñderde imperiya qanşama qinalsa da, bireuin elden alıstatu arqılı, bireuine jağday jasau arqılı eldegi özgeristerdi qalıpqa keltiruge tırısadı. 
Aqırı iştegi jäne sırttağı qar­sılıqtar 1876 jılı Osman imperiya­sında ülken özgeris alıp keledi. Sultan Abdulazizdi jauları twnşıqtırıp öltirgennen keyin, nebäri tört-bes ay taqqa jındı 5-şi Mwrat otıradı. Bwl patşamen aylaların iske asıra almağan saraylıqtar Batıstıñ jäne ziyalı qauımnıñ qoldauımen monarhiyalıq respublika qwru şartımen 1876 jılı taqqa Swltan İİ-Abdulhamitti otırğızadı. Ökinişke qaray, kelesi jılı yağni 1877 de orıs-türik soğısı bastaladı. Patşa osı soğıstı paydalanıp mäjilisti jabadı. Bwrınğıday bilik jalğız patşağa ötedi. Biraq şeginis orıs-türik soğısımen jalğasadı. Osı soğıs Türkiya tarihında artqa qaray ketudiñ soñğı nüktesi boldı. Sol soğısta qıstıñ küni eşqanday dayındıqsız şıqqan toqsan mıñ äsker qırılıp qaladı. Olar tipti Kavkaz jerine jete almay, soğıspastan qırıladı. Mülde suıq körmegen, körse de, jeñil, jwqa kiimmen soğısqa attanğan äskerler eki-üş ay jürgennen keyin älsirep qaladı. Osı soğısta imperiya amal joq jeñiledi. Jeñilisten keyin imperiya territoriyasınıñ birazın joğaltadı. Sodan keyin, imperiyanıñ negizgi ortalığı qiraydı. Orıstar Stambwlğa deyin keledi. Türikter Kipr aralın ağılşındarğa kepildikke beru arqılı olardıñ kömegine süyenedi. Sol künnen bastap äli künge deyin Kipr aralındağı şielenis bitken emes. Degenmen orıstar artqa şeginip Imperiyanıñ qol astındağı Serbiya jerin jäne Rumıniyanıñ azattığın alıp beredi, Bolgariyanıñ avtonomiyalıq elge aynaluına septigin tigizedi. 
– Sonda Swltan İİ-Abdulhamittiñ imperiyağa qosqan ülesi qanday?
– Swltan İİ-Abdulhamit patşalardıñ balalarınıñ işindegi eñ momını bolğan. Äri şeberhanada ağaş oyuşı wsta bolıp jwmıs istegen, qaq-soqpen isi joq, säl bükirleu bolğan kisi eken. Özi de közge onşa körine bermegen. Belsendiler patşalıq respublikanı qwrudı armandaydı. Al patşalıq respublika qwrudıñ birden-bir şartı «bizdiñ sözimizden şıqpaytın, aytqanımızben jüretin adamdı qoyu kerek» dep oylaydı. Özge balalarınıñ bäri bwğan köne bermeytinin biledi. Al Abdulhamit bolsa, izdegenge swrağanday boladı. Söytse, bwl balanıñ öziniñ wstanğan sayasatı eken. Bwl keyin bilinip qaladı. Abdulhamit swltan jastayınan bank jüyesin üyrenip aladı, äri sırtqı sayasattı jürgizudi de üyrenedi. Ağılşındardıñ sırtqı barlau sayasatın tereñ meñgerip aladı. Osınıñ bärin meñgerip alğannan keyin, ünsiz şeberhanada ağaş oyıp jüre beredi. Ündemey jürgen momın balanı belsendi top ümitker retinde wsınadı. Söytip, Abdulhamit swltan 1876 jılı bilikke keledi. Bilikke kelgennen keyin «mäjilisti aşıp beremin, patşa sol mäjiliske bağınatın boladı» dep aytadı. Söytip, mäjilis aşılıp, mäjilis boyınşa, patşa taqqa otıradı. Türik-orıs soğısı bastalğannan keyin swltan mäjilisti jabadı da, bar bilikti öz qolına aladı. Äri soğıs kezinde bir ğana patşa, bir ğana bilik boluı kerek dep şeşedi. Söytip aynalasındağı özin bilikke alıp kelgen jigitterdiñ bärin tügelimen quğınğa wşıratadı. Bülik şığarıp jatqandardıñ bärin jer audarıp jiberedi. Abdulhamit swltan otız eki jıl taqta otıradı. Otız eki jıl boyı mıqtı sayasatınıñ arqasında imperiyanıñ birde bir şarşı metr jerin eşkimge bermeydi. Ağılşınnıñ sırtqı barlau sayasatın tereñ meñgergeniniñ arqasında qay elde ne bolıp jatır, qay elde qanday sayasat jürip jatqanınan habardar bolıp otırıp, aldın-ala olarğa qarsı sayasat wstanu da qiınğa soqpaydı. Osılayşa, eldiñ işindegi sayasi twraqtılıqtı saqtağan. Osı patşa türiktiñ tarihında soñğı eki patşanıñ biri bolıp, esimi ataladı. Jäne de bastapqı kezdegi bwl kisiniñ sayasatın, quğındauın tüsinbegen ziyalı qauımdar men aqın-jazuşılardıñ bäri cwltanğa qarsı oppoziciyalıq jırların şığara bastağan. Aqırında sol kezderi armyandar men evreylerdiñ kömegimen swltandı taqtan taydıradı. Swltan qalay bilikten ketedi, solay Balqan soğısı bas­taladı. Osı soğısta türik armiyası artqa qaray şeginuge tura keledi. Jeñilistiñ saldarınan Bolgariya, Makedoniya siyaqtı elder öziniñ täuelsizdigin jariyalaydı. Osman imperiyasınıñ qol astındağı Afrikanıñ biraz elderi, ağılşındardıñ, francuzdardıñ, Italiyanıñ qol astına ötip ketedi. Abdulhamit swltan taqtan tüskennen keyin, aqın-jazuşılar soğıstıñ ne sebepti bastalğanın, bwl soğıstan keyin qanşama jerdi joğaltıp alğanın tüsinedi. Swltannıñ ülken sayasatker bolğanın keş biledi. Äri odan keşirim swraydı. Olardıñ keşirim swrağanı aqın-jazuşılardıñ öleñderinde köptep kezdesedi. 
Bwl kisi armyandar wstanğan sayasatı üşin «Qızıl swltan» degen, al evreyler bolsa mülde wnatpağan. Onıñ da sebebi, evreyler Swltan İİ-Abdulhamitten bügingi Izrail'diñ jerin swrap keledi. «Osman imperiyasınıñ bütkil sırtqı qarızın ötep beremiz, bizge qasietti jerimizdi beriñiz», – deydi. Sonda patşa: «Türikter qanmen alğan jerdi aqşağa satpaydı», – dep elşilerin qwzırınan quadı. Elşi keterde «meni qorlağanıñ osı bolsın, bizdi endigi jerde dos deme» dep ketedi. Bügingi Palestina jerin evreyler qomaqtı aqşağa bir-birlep satıp ala bastaydı. Patşa osını estip şeteldikterge, äsirese evreylerge jer satuğa tıyım saladı jäne bir qor qwrıp jerin satatın palestinalıqtardan jerin özi satıp aladı. Biraq amal qanşa, 1909 jılı töñkeriste taqtan tüsirilip ornına Mehmet Reşat keledi. Sol künnen bastap, Palestina meselesi şeşilmey kele jatır. 
– Abdulhamit swltannan keyin qanday jağdaylar orın aldı?
– Abdulhamit swltannan keyin taqqa Mehmet Reşat keledi. 8 jıl taqta otıradı. Ol baqilıq bolğannan keyin taqqa Swltan Vahideddin keledi. Swltan Vahideddin Osman imperiyasındağı taqqa otırğan soñğı patşa. Öte taqua jäne ädiletti kisi bolğan. Eñ ökiniştisi, Swltan Vahideddin taqqa otırğan kezeñ qiın- qıstau kündermen tura keledi. Öytkeni 1912 jılğı Balqan soğısında imperiyanıñ qol astındağı köptegen elder täuelsizdigin jariyalağan. Jäne işki oppoziciya küşeygen kezeñ. Sonday-aq imperiya birinşi düniejüzilik soğıstı ayaqtau üstinde bolğan. Bwl soğısta türikter jeñilmese de, nemister jäne bizdiñ odaqtasımız bolğan bolgarlar jeñilgennen keyin, amal joq, birinşi düniejüzilik soğısta ağılşın, francuz, orıs jäne ital'yandıqtardıñ odaqtasqan elderinen jeñilgenin moyındauğa tura keledi.
Sol kezde Türkiyanıñ bügingi territoriya­sın jeti birdey jau jaulap aladı. Onıñ batıs aymağın grekter, oñtüstik aymağın ital'yandıqtar, qiır-şığıs aymağın francuzdar, şığıs aymağın orıstar jäne armyandar jaulap aladı. Tek türikterge orta Anadolı jerindegi eki-üş qala ğana qaladı. Qalğan jerlerdiñ bäri tügeldey otarlauşı elderdiñ qolına ötip ketedi. Bwl XX ğasırdıñ alğaşqı şiregi 1918 jılı bolatın.
Swltan Vahideddin bwrın özimen birneşe ret saparlas bolğan jäne 1905 jılı Siriya elinde, 1911 jılı Liviya jerindegi wlt-azattıq küresti bastağan jäne türik armiyasında birinşi düniejüzilik soğısta ülken erlik körsetken Atatürikti Anadolı jerine jiberip, halıqtıñ basın qosıp, wlt-azattıq köterilis wyımdastıruğa jiberudi wyğaradı. Äri osı arqılı Osman imperiya­sına tiesili jerlerdegi özge elderdiñ armiyasın şığarudı da maqsat etedi. Ol üşin wlt-azattıq küresti bastau kerek. Osı üşin Atatürikti şaqırtadı. Biraq bwğan biraz adam qarsılıq bildiredi. Äsirese Anuar paşa swltanğa: «Atatürik mıqtı qayratker. Biraq oğan senuge bolmaydı» dep aytadı. Ekeuiniñ arasında bäsekelestik bar edi. Biraq patşa: «Qazir mwnı Atatürikten asırıp jasaytın eşkim joq. Sondıqtan da, qaytken künde Mwstafa Kemaldı jiberuimiz kerek», – deydi. Söytip, patşa on mıñ altın berip, ağılşındardan Atatürikti şığıs armiyasın otarlauşı elderdiñ talabı boyınşa tärtipke keltiru maqsatında Anadolı jerine jiberuge rwqsat aladı. Negizgi maqsat Anadolı jerinde otarlauşılarğa qarsılıq körsetu maqsatında halıqqa ügit-nasihat jürgizu. Biraq ökinişke qaray, resmi tarih küni keşege deyin mwnı basqaşa oqıttı. Sol kezde Swltan Vahideddin elge qiyanat jasadı deumen keldi. «Osman imperiyası otarlauşı elderine jeñilisti moyındap bergennen keyin Atatürik öziniñ dostarımen Anadolı jerine jaman qayıqpen su jağasımen Samswn qalasına jetip wlt-azattıq küresti bastadı» dep oqıttı. Patşanıñ ülesin aytpaq bılay twrsın, onı «qiyanatşıl, jekswrın» dep balağattadı. Atüriktiñ Stambwldan Samswn qalasına jetken yahtası äli künge deyin qara teñiz jağalauındağı Samswn qalasında muzeyge aynaldırılıp saqtaulı twr. YAğni ol jaman qayıqpen emes, arnayı yahtamen Samswnğa jetken.
Şındığına kelgende, onı patşanıñ özi arnayı missiyamen jibergeni bayqaladı. Sodan Samswn qalasındağı birinşi qadamınan keyin Türkiyada wlt-azattıq küresti bastaydı. Ol kezderi Türkiyanıñ barlıq armiyası tarqatılğan bolatın. Tek qana şığıstağı armiyası ğana tarqatılmağan. Kazım Karemebekir degen paşanıñ qaramağındağı armiya saqtaulı bolatın. Osı armiya basşılarımen Mwstafa Kemal alğaş ret wlt-azattıq küresti bastaydı. Bwl 1919 jılı bolatın. Arağa bir jıl salıp, Atatürik birqatar qalalarda ülken jiındar ötkizip, arnayı şeşimder qabıldaydı. Sol şeşimderdiñ biri – «Otanımızdı barlıq jaulardan saqtauımız jäne qorğauımız kerek. Bwl üşin ayanbay küresuimiz qajet» degen qağidadan twradı. Mwnı estigen ağılşındar patşağa kelip, qısım jasay bastaydı. «Toqtatuğa ketti» dep aytıp ediñder. Senderdiñ bizdi aldağandarıñ ğoy», – dep patşağa Mwstafa Kemaldı toqtatudı bwyıradı. «Äytpese, biz sizderge basqaşa şara qoldanamız» dep mäjbürleydi. Patşalıq bwl mäjbürlikten keyin, äri Atatürikke uakıt beru üşin şeyhislamnan Atatüriktiñ jasap jatqan jwmısınıñ memleketke qarsı istelip jatqan jwmıs ekenin aytıp, patua şığartqızadı. Mwnıñ bäri ağılşındardıñ qısımımen jasaladı. Ol kezde ağılşındar Stambwldı jaulap alğan. Patşa olardıñ twtqınında jürgen. Biraq patşa da öziniñ taktikasın dwrıs paydalanadı. Wlt-azattıq küresti toqtatu jöninde äsker dayındatıp Atatürikke qarsı şabudıñ ornına jay ğana patua şığartqızadı. Atatürik patşanıñ ükimin tıñdamaytının biledi. Öytkeni oğan berilgen missiya eldi jaulardan tazartu edi. Söytip küres bastaladı. Küresti jürgizerde Osman imperiyası köptegen kömekter körsetedi. Birinşiden, Stambwldan Anadolı jerine ötetin qaru-jaraqtı uaqıtılı jetkizip otırdı. Äri halıqqa taratuda da köptegen şarualar atqarıldı. Halıq Atatüriktiñ bwl jwmıstı atqaratınına közderi jetti. Söytip, ömiri bodandıq körmegen el Atatüriktiñ aynalasına toptasadı. «Qauayı millie» dep atalatın wlttıq küş degen mağınağa keletin armiya qwrıla bastaydı. Osı toptasudıñ arqasında ülken şayqas bastaladı. Bwl şayqas är qalada jürgiziledi. Är qaladağı armiya öziniñ qalasında qonıstanğan özge wlt armiyasın şığarıp salu kerek. Bwğan barınşa ayanbay kirisedi. Nebarı eki-üş jıldıñ işinde bütkil Türkiya jerin jaulap alğan armiya artqa qaray şeginedi. Eñ alğaşqı şegingen armiya bwl orıs armiya­sı boldı. Orıs armiyasınıñ şekaradan ketuiniñ bir sebebi, 1917 jılı Reseydegi Lenin jasağan töñkeriske baylanıstı boldı. Sol töñkeristen keyin Lenin öziniñ jaña memleketin bekitu maqsatında, öz işindegi mäselelerdi şeşu üşin Türkiya şekarasınan şeginetinin aytadı. Äri Atatürikpen kelisimge keledi. Osı kelisimniñ arqasında bwrınğı Türkiya jerinen orıs-türik soğısında alınğan jerlerdiñ işinde eki qalanı qaytaradı. Söytip, türiktiñ şekarası orıspen bekitilip qoyıladı. Osı şekaradan şeginisten soñ, şığıs aymaqtağı qauip bitkennen keyin Batısqa qaray şayqas bastaladı. Äsirese, eñ ülken şayqastar grektermen ötti. Osılayşa, özge eldiñ armiyalarınıñ bäri birtindep elden quıladı. Osınıñ arqasında bügingi Türkiya memleketiniñ territoriyası beki bas­taydı. Sol kezde ağılşındar kürdterdiñ mäselesin qozğap, solardı köteriliske şaqıradı. Biraq Atatürik olardıñ bärimen jemisti jwmıs jasağandıqtan, olardıñ eşqaysısı ağılşınğa ermeydi. Ermegennen keyin ağılşındar Atatüriktiñ erligin moyındauğa tura keledi. Biraq bwl erlik ülken bir kezeñniñ ayaqtaluımen bitedi. Ol Osman imperiyasınıñ qwlauı jäne jaña respublikanıñ qwrıluı bolıp esepteledi. Naqtılap aytqanda, 23 säuir 1920 jılı Ankarada Türkiya wlttıq mäjilisi qwrıladı. Türkiyanıñ jan-jağınan kelgen delegattar endigi jerde imperiyağa bağınbaytının, Türkiya Respublikasın wlttıq mäjilistiñ basqaratının, Stambwl şığarıp jatqan ükimderdi bwlar endi tıñdamaytındıqtarın jetkizedi.
– Swltan Vahideddinniñ endigi tağdırı nemen ayaqtaldı?
– Soğıs jalğasıp jatır. Oñtüstik jaqtarda. Francuz, ağılşın, grektermen soğısıp jatqan uaqıt. Bwl üş el mınanday taktikağa köşedi. Olardıñ közdegeni Atatüriktiñ jaqtastarı men patşanıñ jaqtastarın bir-birimen şayqastıru edi. Sol üşin London konferenciyasına şaqıradı. Konferenciyağa Türkiyanıñ resmi ökili retinde Ankara şaqırıladı. Patşalıq şaqırılmaydı. Sol jerde patşalıqtı şaqırmağannan keyin, Ankarağa qarsı ne soğısu kerek, ne olardıñ biligin moyındau kerek boldı. Sol kezde közi aşıq, twlğalarımız Ankaramen jasalıp jatqan kelisimdi qabıldaytının jetkizedi de, osılayşa, jaudıñ közdegen maqsatın bwzadı. 1923 jılı soğıs jeñispen ayaqtaladı. Lozan kelisim şartımen 29 qazan 1923 jılı Türkiya Respublikası qwrıladı. 
Respublika qwrılğannan keyin ülken bir tartıs boldı. Eldiñ basqaru jüyesi patşalıq bolıp jalğasa ma, älde jaña jüye engizile me? Patşalıq bolıp jalğaspasa, halifattıq qalay boladı? Osı mäseleni şeşu aldıñğı kezekte twrdı. Atatürik bastapqıda halifattıqtı qaldırudı oylaydı. Sol üşin Swltan Abdulmejitti Halifattıqqa alıp keledi. Biraq tübinde Türkiya Respublikasın zayırlı memleketke aynaldıru közdeledi. Negizgi maqsat ta osı. Keybir tarihşılar Lozandağı bey resmi kelisim boyınşa halifattıqtı joyuğa qarsılıq jaña respublikanı resmi türde tanitındıqtarın, äytpese Türkiya Respub­likasın tanımaymız degenderin aytadı. Bwnıñ qanşalıqtı şındıq ekenin bilmeymin, biraq bir jıl işinde, yağni 1924 jılı halifattıq tübimen joyıladı. Negizinen halifattıq mwsılman elderi üşin ülken küş bolğan, Osman swltandarı bwl küşti öte tiimdi paydalana bilgen. Öytkeni halifattıq mwsılman elderiniñ basşılığı edi. Alayda äri mwsılmandıqtı, äri mwsılman elderin bölşektep qwrtudı közdegen Batıs elderi osılayşa közdegen maqsattarına jetedi. Onıñ ne sebepti bolğanı jäne qalay bolğanı büginde mañızdı emes boldı!
Osı arada eñ bir ayanıştı jağday, özin Anadolı jerine jibergen, Anadolı wlt-azattıq köterilisin bastatuğa tikeley tapsırma bergen, on mıñ altın berip, joldastarımen attandırğan, barğan jerinde patşanıñ adamı dep, qolına pärmenin bergen patşağa Atatüriktiñ aynalasındağı adamdardıñ qiyanatı boldı. Olar: «eger osı patşalıq sizdiñ eliñizde qalatın bolsa, yağni Türkiya şekarasında twratın bolsa, bwl memleket künderdiñ küninde ıdırap, imperiya qayta öziniñ qalpına kelui mümkin. Sol üşin qaytken künde de bwlardan qwtılu kerek» degen wsınıs aytıp, patşa jäne onıñ äuletin tügelimen elden alıstatadı. Sol kezde Atatürik «Ne isteu kerek?» degende, «Ne olardı öltiru kerek, ne twtqındau qajet, ne aydau kerek?» deydi. Sonda Atatüriktiñ negizgi sayasatı bilmegen bolayın degenge sayadı. Sol kezdegi basşılıqtağı arandatuşılar, Atatüriktiñ jeñiske jetkendigin, jaña respublika qwrılğandığın, Türkiya halqınıñ Atatürikti erekşe jaqsı köretindigin, sondıqtan da, «kezinde siz bergen patualarınıñ jaman bolatının bilesizder, sol üşin sizderdiñ elden ketuleriñiz kerek» dep, patşağa ürey sala beredi. Swltan Vahideddin bolsa: «Men Atatürikti tanimın. Onı men jiberdim. Bwlay boluı mümkin emes», – deydi. Arandatuşılar osı bağıtta saray mañında ayqay-şu da şığartqızadı. Sol kezde saraydıñ aynalasında bülik şığaratın birneşe toptı ädeyi qoldan wyımdastıradı. Ol toptar «Patşa ketsin» degen mitingi jasaydı. Patşalıq bwl mitingilerden şoşıp, amal joq, elden ketuge şeşim qabıldaydı. Sol kezde tağı da arada jürgen arandatuşılar: «Sizderge jiırma tört sağat uaqıt beriledi. Jiırma tört sağattıñ işinde elden şığularıñız kerek. Osı uaqıt işinde elden ketpeseñizder, sizdiñ de, sarayıñızdıñ da tas-talqanı şığarıladı» dep aytıladı. 
– Sonımen, soñğı patşa elden ketti… 
– Swltan Vahideddin patşa jäne äuleti ağılşın kemesimen elden ketedi. Osı kezde orın alğan tağı bir ayanıştı jağday, patşa öziniñ balalarımen, tuıs-tuğanımen, qırıq şaqtı adammen elden şığıp ketedi. Keterinde qızmetkeri qazınadan biraz uaqıtqa jeterlik altın aladı. Ol altındı patşa körip: «Mına altındı nege aldıñ?» dep swraydı. Qızmetkeri «bwl altın erteñ bizge qajet bolmay ma? Barğan jerimizde ne isteymiz?» dep aytadı. Patşa bolsa: «Bwl halıqtıñ qazınası. Halıqtıñ qazınasına qol swğuğa bolmaydı. Bizdiñ mwnı alıp ketuge qaqımız joq», – dep altındı almaydı. Eşteñe almay, üstine artıq kiim de almay, üstindegi bir japıraq kiimimen elden şığıp ketti dep aytıladı. Jiırma tört sağattıñ işinde elden şıqqan patşa aldımen Mal'tağa, sosın Italiyağa qonıstanadı. Italiyada ülken bir jer üydi jalğa aladı. Äyeliniñ sırğasın satadı, qoldarındağı barın ötkizedi. Olardıñ tapqan-tayanğandarı qırıq künnen aspay qaladı. Qırıq künnen keyin, patşanıñ jeytin nanı da bolmay qaladı. Saraydıñ qızdarı bolğannan keyin birin Mısırğa, birin Indiyağa twrmısqa wzatadı. Patşa söytip, öte qiın sätterdi bastan ötkeredi. Tipti, bir küni jalğa alğan üydiñ aqşasın töley almay qaladı. Üydiñ aqşasın tölemegen soñ, olardı üyden şığarıp jiberedi. Ärqaysısı jeke-jeke ärtürli jwmıstar istey bastaydı. Müsäpir halge tüsedi. Swltan Vahideddin 1926 jılı qaytıs bolğanda, janazasın şığaratın aqşası bolmay esesine naubayşığa qarızı bolğandıqtan, naubayşı janazanı şığaruğa rwqsat bermey qoyadı. Mwnı estigen Siriyadağı mwsılmandar, türikter, arabtar bas qosıp, özderiniñ arasında aqşa jinap, soñğı halifanıñ janazasın şığaradı. Soñğı patşanıñ denesin Italiyadan alıp kelip, bügingi Siriyanıñ astanasındağı Swltan Selim meşitiniñ aulasına jerleydi. Osılayşa, Osman imperiyasınıñ soñğı patşası dünieden ötedi. Soñğı patşa qaytıs bolğannan keyin, onıñ tuıstarı, balaları şartarapqa tarap ketedi. Biri – Franciyağa, biri – Bel'giyağa, biri – Angliyağa degendey. Söytip müsäpir halge tüsedi. Olardıñ elge keluine, elden kömek aluına tıyım salınğan.
1950 jıldarı ğana patşanıñ bala­larınıñ biri francuzdıñ ashanasında ıdıs juatın qızmetker ekendikterin mınadan bilemiz. Sol kezderi Türkiyanıñ prem'er-ministri Adnan Menderes şet elge saparğa barğanda, Osmannıñ wrpaqtarınıñ Franciya jerinde twrıp jatqanın estidi. Bizdiñ elşige: «Jiırma tört sağattıñ işinde mağan Osman wrpaqtarın tauıp ber» dep, tapsırma beredi. Elşi: «Olardı tabu qiındau. Olarmen eşqanday baylanıs joq», – deydi. «Taba almasañ, basıñmen jauap beresiñ. Qaytken künde de tabuıñ kerek», – deydi Menderes. Söytip, jiırma tört sağattıñ işinde wrpaqtarınıñ ekeuin tabadı. Ekeui de alpıs üş-alpıs bestiñ aralığında eken. Francuzdıñ ashanasında ıdıs juıp jürgen qızmetkerler körinedi. Olardı Adnan Menderes sol jerge izdep baradı. Ekeuiniñ qoldarın süyip, amandasadı. /Türikter sıylağan ülken kisilerdiñ qolınan süyip mañdayına tigizedi. Olar añ-tañ qaladı. Türikşeni de wmıtıp ketken. «Kimsizder?» dep swraydı. Sonda Adnan Menderes: «Men Türkiya respublikasınıñ Prem'er-ministrimin» dep aytadı. Älgi analarımızdıñ közinde erekşe nwr oynap, olardıñ kelgenine quanadı. Özderiniñ jağdayları ananday. «Bizden ne talabıñız bar?» dep swraydı Menderes olardan. Olar: «Bizdiñ bir ğana armanımız bar. Qaytken künde de bizdi tuğan elimizge, Otanımızğa aparıñızşı. Ölsek te, sol jerde öleyik. Idıs jusaq ta, sol jaqta juayıq» dep aytadı. Söytip, Adnan Menderes qattı tolqıp, ne isterin bilmey, qaltasınan aqşa şığarıp beredi. Sonda analarımız: «Bizge aqşañızdıñ qajeti joq. Biz mwnı ala almaymız. Aqşamız jetedi. Siz bizdi Otanımızğa jetkiziñiz» dep aytadı. Adnan Menderes közine jas alıp, sol jerden şığıp ketedi. Elge kelgennen keyin Prezidentke keledi. Ol kezderi oppoziciya, äskeriler öte küşti. Olarğa qızmet etetin jurnalister öte belsendi. Olar Prem'erdiñ bilikke kelgenin onşa wnata bermeytin. Sonda da Menderes on jıl Prem'er-ministr bolğan kisi. 
– Adnan Menderes elimizden ketken qandastarımızğa da qamqorlıq tanıtqan jan eken. Mıñdağan qazaqtı panalatqan osı kisi dep estidik. Ras pa?
– Iä. Qazaqtardı eñ alğaş qabıldağan da osı kisi. Öte meyirimdi adam bolğan. Franciya­dan kelgen soñ, Prezidentke hat jazadı. Öz hatında Menderes: «Eger de mağan osınşama territoriyanı sıylap ketken jäne mağan saltımdı, dästürimdi qaldırıp ketken ata babalarımnıñ wrpaqtarı basqa bir eldiñ ashanasında ıdıs juatın bolsa, men onday eldiñ Prem'er-ministri bolğım kelmeydi», – dep jazadı. Prezident Jalel Bayar: «Seniñ mwnıñ ne? Qazir oppoziciya mwnı estise seni de, meni de tınış qaldırmaydı. Darğa asadı. Esesine, äsker estise, qattı aşulanadı. Sağan degen nietteri onsız da tüzu emes. Jurnalister estise, bwl da ülken mäselege aynaladı. Bwl oyıñnan bas tart», – deydi. Adnan Menderes: «Joq. Qaytken künde de, Osman imperiyasınıñ wrpaqtarın elge aldırtuımız qajet. Eger olay bolmasa, men de jwmıstan ketemin», – deydi. Söytip, Adnan Menderes öziniñ aytqanın orındatadı. Eki anamız Türkiyanıñ Izmir qalasına qonıstanadı. Adnan Menderes Izmirge jolı tüskende, osı eki anamızdıñ üyine bas swğadı. Esikti aşa salısımen, Prem'er-ministrdi körgen swltandar quanıp: «Aldın-ala aytpadıñız ba? Dayındalar edik qoy» dep aytadı. «Mağan eşqanday dayındıqtıñ qajeti joq. Rahmet. Sizderdiñ amandıqtarıñızdı bilu üşin keldim» dep, keterinde konvertpen eki keyuanağa aqşa wsınadı. 
1960 jılı elde äskeri töñkeris boladı. Prem'er Adnan Menderes jäne ministrleri twtqındalıp sottaladı. Bir jıldan soñ, onı darğa asadı. Onıñ darğa asıluına 13 punktten twratın kinä sebep bolğan. Onıñ bireui qazınanıñ aqşasın jön-josıqsız tarattı degen ayıp edi. Ol ayıptıñ işinde eki keyuanağa bergen konverti de bar. Biraq ta onıñ bäri sayasi aqtandaq edi. Keyin onı saya­sat aqtap aldı. 1990 jılı Türkiya wlttıq mäjilisi Adnan Menderestiñ kinäsiz ekenin, mwnıñ bäri sayasattıñ kesiri ekenin moyındap, Türkiyanıñ alğaşqı demokrat şahidin jäne onıñ eki ministrin aqtadı. Aqtalğannan keyin, Adnan Mendereske mavzoley soqtı. Bügingi tañda Menderes pen Twrğıt Özaldıñ jatqan jeri bir-birine jaqın. Stambwldıñ eñ ädemi, eñ körikti jerinde jatır. Osınday ülken erlik jasağan azamattardıñ jatqan jeri jaylı, mekenderi jwmaq bolsın!

Äñgimelesken 
Gülzina BEKTASOVA

Back to top button