قىمىزدى ءۇي — نازار

جيىرما جىلداي ۋاقىت قىمىز ساۋ، ونى ساۋداعا شىعارۋ  قىرعىزستاندا، نەگىزىنەن، قولىندا بيەسى بار ادامداردىڭ  كۇن كورۋ قۇرالى بولىپ كەلسە، سوڭعى جىلدارى «شورا» سياقتى كومپانيالار قىمىز ءوندىرۋدى وندىرىستىك جولعا قويا باستادى. ءبىر-ەكى جىلدان بەرى ولكەدە «قىمىز سۇتىمەن ەمدەۋ» ناۋقانى جاز باستالىسىمەن كەڭ قانات جايدى. اسىرەسە، بيىل بۇل ءۇردىس كۇشەيدى. كوشەدە ىلىنگەن، گازەت-جۋرنالداردا، ينتەرنەتتە جاريالانعان، راديو-تەلەديداردان «قىمىز ىشۋگە» شاقىرعان جارنامالار كىمدى بولسا دا «ەھ، شىركىن، جايلاۋعا بارىپ، تازا اۋا جۇتىپ، قىمىز سىمىرگەنگە نە جەتسىن!» دەگەن ءتاتتى قيالعا بولەمەي قويمايدى.

قىرعىز حالقىنىڭ اتا-بابادان كەلە جاتقان ءداستۇرلى سالتى بويىنشا، قىمىزدى ەم ءۇشىن كوكتەمنىڭ تولىسقان ايلارىندا ىشەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بولعان دارىگەر-ساراپشى ارتىعالى مۇراتاليەۆ بىلاي دەيدى: «اسپاندا ۇركەر شوعىر جۇلدىزدارى باتقان ۋاقىتتان باستاپ، 25 ساۋىردەن 3 ماۋسىمعا دەيىنگى قىرىق كۇننىڭ ىشىندەگى قىمىز «ۋىز قىمىز» دەپ اتالادى. وتكەن زامانداردا ەلدىك ەمشى، تامىرشى، تاۋىپتەر دەنساۋلىعى ناشار ادامداردى وسى مەزگىلدە قىمىز سۇتىمەن ەمدەيتىن بولعان».

جىل مەزگىلىنە جانە جاسالۋىنا سايكەس قىرعىزدار  قىمىزدى ءاۋ باستان بىرنەشە تۇرگە بولگەن. ۋىز قىمىز – كوكتەمگى قىمىز، ءارتۇرلى اۋرۋعا شيپا، اسىرەسە ءالسىز ادامدارعا جاعىمدى، بۇل كەزدە جايلاۋداعى شوپتەر ءالى پىسە قويماعان، جۇمساق، سوندىقتان ونى جەگەن مالدىڭ ءسۇتى دە جەڭىل، جۇعىمدى. سووك (سۇيەك) قىمىز، ەكىنشى اتاۋى: شىرىلداڭ – كەش كۇزدەگى، ياعني قىسقى قىمىز، بۇل وتە كۇشتى قىمىز. بال قىمىز – جاس بايتالدىڭ قىمىزى. ساامال (ساۋمال) قىمىز – اشي قويماعان قىمىز. تۋنما (تۇنبا) قىمىز – بۇل دا كۇشتى قىمىز. بال نە مەيىز قوسىپ ءۇش-ءتورت كۇن بويى شايقاپ اشىتادى. ۋىتتى، الكوگولدەن كەم ەمەس. چايكاگان (شايقاتىلعان) قىمىز. جاقسى اشىعان قىمىزعا بال قوسىپ شايقاپ، ءۇستىن-ءۇستىن ساۋمال قوسىپ، ابدەن بابىنا جەتكەنشە پىسكىلەپ وتىرادى. اشىعان قىمىز – شاناشتاعى جاقسى پىسىلگەن جاس قىمىزعا جانشىلعان مەيىز بەن ناۋاتتى داكەگە ءتۇيىپ سالىپ، وقتىن-وقتىن ۇستىنە ساۋمال قۇيىپ بىرنەشە كۇن اشىتادى. ادەتتە مۇنداي قىمىزدى قىرعىزدار قادىرلى قوناقتارىنا نا تويعا ارنايى الدىن الا ازىرلەيتىن بولعان. گۇل قىمىز –  ءشوپ ءپىسىپ، كەمەلىنە كەلگەننەن باستاپ كۇزگە دەيىنگى قىمىز.

جەرىنە قاراي قىمىزدىڭ ءدامى دە ءار ءتۇرلى بولادى. بىشكەكتە قىمىزدى ءاردايىم ءىشىپ جۇرگەن ادامداردىڭ «بۇل – نارىننىڭ (وبلىسىنىڭ)، بۇل – ىستىقكولدىڭ، بۇل – تالاستىڭ قىمىزى» دەپ اجىراتا الارىن بايقاپ جۇرەمىز.

قىرعىزستاندا «قىمىزبەن ەمدەۋدى» كاسىپتىك جولعا قويعان ىسكەرلەر دە شىعارۋدا. وسىدان ەكى جىل بۇرىن بىشكەكتەگى «بايتۋر» دەگەن بەلگىلى كوپ سالالى جەكەمەنشىك كومپانيا بىشكەكتىڭ سولتۇستىك – شىعىسىنان 120 شاقىرىم قاشىقتىقتا، شۋ وبلىسىنىڭ سۋسامىر (سۋسامىر) دەگەن جايلاۋىنان  ارنايى زاماناۋي پروفيلاكتوري اشقان. ەكى جىلدا ونىڭ قاناتى كەڭەيىپ، بىشكەكتىكتەر ول جەردى جاقسى ءبىلىپ قالدى.

ءبىز شاعىن ماقالامىزدا قىمىزدىڭ قانداي اۋرۋلارعا ەم ەكەندىگىنە توقتالعان جوقپىز. ونى ماماندار ايتا جاتار. دەگەنمەن، «قىمىز ماعان جاقپايدى» دەگەن ادامداردى كوپتەپ ۇشىراتامىز. ەگەر اركىم دەنساۋلىعىنا جاراسا، مۇقيات مامىلە جاساپ، دارىگەرلەرمەن، ەل اراسىنداعى قىمىزدىڭ بىلگىرلەرىمەن كەڭەسىپ، ونىڭ ءتۇرىن تالعاپ ىشسە، قىمىز جاقپايتىن ادام بولمايدى دەگەن ويدامىز.

بۇگىنگى كۇندە قىرعىزدار «قىمىز – ءبىزدىڭ قانىمىز» دەپ ءجيى ايتىپ، ۇران تاس­تاپ جاتقان شاعى. ءتىپتى، «قىمىز ناۋقانى» قىرعىز ءتۋريزمىنىڭ ءبىر باعىتى رەتىندە دامۋ جولىنا ءتۇسۋ الدىندا تۇر. قىمىز تۋرالى قىرعىزدا  ماقال-ماتەلدەر كوپ. مىسالى: «قىمىزدى ىشكەنگە، قىزدى سۇراعانعا بەر»، «قىمىزدى ءۇي – نازار، قىزدى ءۇي – بازار»، «قىمىز كىسىنىڭ قانى، ەت كىسىنىڭ جانى، توقاش – تويات (قىرعىزشاسى تويۋت)، جارما – اۋقات.

قىمىز ءىشۋدى سالتقا اينالدىرۋ ماق­ساتىندا ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ جالالاباد وبلىسى بويىنشا قۇزىرەتتى وكىلى (وبلىس اكىمى) ءجۇسىبالى تورەماماتوۆتىڭ باستاماسىمەن جالالاباد قالاسىندا «قىمىز مەرەكەسى» وتكىزىلدى. وعان وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنان، قالالارىنان وكىلدەر قاتىسىپ، ارقايسىسى ءبىر-بىردەن كيىز ۇيلەرىن تىگىپ، وزدەرىنىڭ قىمىزدارىن سىناتتى. قىمىزدىڭ پايدالىلىعى، قاسيەتى تۋرالى كوپتەگەن ناسيحات سوزدەر ايتىلدى. سىناقتا شاتقال جانە توعىز تورو اۋدانىنىڭ قىمىزى كۇشتى ەكەندىگى بەلگىلەندى. «نەمىستەر گەرمانيادا جانە سىراسىن ساتقان ولكەلەردە سىرا مەرەكەسىن وتكەرىپ ءجۇر، ءبىز قىمىز مەرەكەسىن باستادىق، مۇنى ەندى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە الىپ شىعامىز»، – دەدى ءىس-شارانى قورىتىندىلاعان وبلىس باسشىسى. مەرەكەدە قىمىز ازىرلەۋمەن قاتار، باتا بەرۋ سىناعى دا ۇيىمداستىرىلدى.

گەرمانيا دەمەكشى، سول گەرمانيانىڭ بادەن-ۆيۋرتەمبەرگ جەرىنىڭ ۆالدبرۋن اۋدانىنىڭ مۋلبەن قالاشىعىندا 2011 جىلدىن 15-22-مامىرىندا گانس تسوللمان دەگەن بيە باققان كاسىپكەر قىمىز فەستيۆالىن وتكەرىپ، جەرلەستەرىن قىمىزبەن سىيلاعان. وعان قىرعىزدىڭ بەلگىلى تاريحشىسى ءارى ءجۋرناليسى تىنىشتىقبەك شوراتەگىن كۋا بولىپتى. مەرەكەگە ەتنيكالىق قازاقتار دا كەلگەن كورىنەدى.

نازاربەك بايجىگىتوۆ،

«تۇركىستاننىڭ» قىرعىزستانداعى ءتىلشىسى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button