«ابىلايكەنت» دەپ اتاساق شە؟

وسى پىكىردى قولداپ جۇرگەن اۆتورلار تاريحقا ءۇڭىلىپ، قازاقتىڭ جەر-سۋعا، ەلدى مەكەنگە اتاۋ بەرۋىنىڭ زاڭدىلىعىن ەسكەرە بەرمەيدى. قازاقتا «كەرەكۋ» دەگەن ءسوز ەش ۋاقىتتا بولماعان، ەشبىر سوزدىكتە مۇنداي ءسوز جوق. ونداي كىسى ەسىمى دە، جەكە فاميلياسى دا، تەگى دە كەزدەسپەيدى. سوندا بۇل اتاۋ قايدان شىققان، قانداي جولمەن پايدا بولعان؟

كەيبىر اۆتورلار «كەرەكۋ»سوزىن «كەرەگەجار» دەگەن سوزدەن شىققان دەپ تە پىكىر ايتىپ ءجۇر. بۇل پىكىر دە شىندىقتان الىس جاتىر.

ال كوپشىلىك جۇرت «كەرەكۋ» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن پاۆلودار قالاسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتەرگە كوز سالايىق. مىسالى، س-پەتەربۋرگتە 1897 جىلى ف.ا. بروكگاۋز بەن ي.ا. ەف­روننىڭ «ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» دەگەن ەڭبەگىندە مىناداي تاريحي دەرەك بار : «ۆ پرەجنەە ۆرەميا پاۆلودارسكايا ستانيتسا نوسيۆشايا نازۆانيە كورياكوۆا سلۋجيلا گلاۆنىم پۋنكتوم پوگرۋزكي سولي يز وزەرا كورياكوۆا ۆ 20 ۆەرست وت ستانيتسى. ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا ەتا پوگرۋزكا پرويزۆوديتسيا ۆ رازنىح مەستاح يرتىشا ي وسوبوگو سكلادا سولي ۆ پاۆلودارە نە يمەەتسيا» (T. XXII، 574c.). 1925 جىلى موسكۆادا جارىق كورگەن «ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا بيبليوگرافيچەسكوگو ينستيتۋتا گرانات» (31T.،17 ب.) بىلاي دەپ جازىلعان: «پاۆلودار بىل وسنوۆان ۆ 1720 گودۋ پود يمەنەم كورياكوۆسكوگو پوستا، زاتەم پەرەيمەنوۆان ۆ كورياكوۆسكۋيۋ ستانيتسۋ، ا ۆ 1860 گ. ۆ گورود پاۆلودار». وسى پىكىردى ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى دا قايتالايدى: «گورود وسنوۆان ۆ 1720 گ. كاك كورياكوۆسكي فورپوست (زاتەم ستانيتسا، پرەوبرازوۆاننايا ۆ 1861 گ. ۆ گورود پاۆلودار)» (بسە، ت. 19،م.، 1975، س.68).

قازاقستاندا شىققان «كراتكي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار. كازاحستان» (الماتى، 2005 ج.، 350 ب.) جوعارىدا كورسەتىلگەن دەرەكتەردى قايتالايدى: «پاۆلودار وسنوۆان ۆ 1720 گ. كاك كورياكوۆسكوە ۆوەننوە ۋكرەپلەنيە». ال 2010 جىلى «ارۋنا» باسپاسى جارىققا شىعارعان «توپونيميكا كازاحستانا. ەنتسيكلوپەديچەسكي سپراۆوچنيك» بىلاي دەپ دۇرىس كورسەتەدى: «پاۆلودار ۆەدەت سۆويۋ يستوريۋ س 1720 گودا، سو ۆرەمەني پوياۆلەنيا فورپوستا كورياكوۆسكي (وت نازۆانيا سولەنوگو وزەرو كورياكوۆسكوە). ۆ 1838 گودۋ فورپوست بىل پرەوبرازوۆان ۆ ستانيتسۋ كورياكوۆسكۋيۋ. 4 (16) اپرەليا 1861 گودا كورياكوۆ پولۋچيل ستاتۋس «زاششيتنوگو گورودا س نايمەنوۆانيەم پاۆلودار ۆ چەست نوۆوروجدەننوگو ۆەليكوگو كنيازيا پاۆلا الەكساندروۆيچا» (710 ب.) ».

وسى قالاعا تۇڭعىش اتاۋىن بەرگەن تۇزدى كول كورياكوۆكا پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا 15 كم جەردە ورنالاسقان، ءالى كەۋىپ قالماي ساقتالىپ كەلەدى. وسى جەردە ونىڭ اتىمەن اتالعان كورياكوۆكا سەلوسى دا بار. كولگە يە بولعان كۋپەتس كورياكوۆ كولدىڭ تۇزىن ورالعا، سىبىرگە جىبەرىپ وتىرىپ بايىعان ادام بولعان. پاۆلودار قالاسى تۇرعان جەردە ونىڭ تۇز ارتاتىن شاعىن پريستانى بولعان. اتالعان جانە باسقا دەرەكتەردە قالا كەرەكۋ دەگەن جەردە، نە ەلدى مەكەندە پايدا بولدى دەگەن ماعلۇمات كەزدەسپەيدى.

سونىمەن كورياكوۆ قالايشا كەرەكۋگە اينالعان دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.

توپونيميكا عىلىمىندا اتاۋدى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە بەرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشى – ترانسكريپتسيا ءادىسى. بۇل ءادىس بويىنشا اتاۋ بەرگەن حالىقتىڭ اۋىزشا ايتىلعان اتاۋىن قابىلداۋشى حالىق ءوزىنىڭ ەستۋى بويىنشا قابىلداپ ءوز ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەستەندىرىپ قولدانادى. وسى ءادىس بويىنشا ورىسشا كورياكوۆ ءسوزى قازاق تىلىندە كورياكۋ-كەرەكۋ بولىپ وزگەرگەن. مىسالى ءبىزدىڭ ءۋاليىمىزدى ورىستار ۆالي، ءۋاليحانوۆىمىزدى ۆاليحانوۆ دەگەن سياقتى.

اتاۋدى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە بەرۋدىڭ ەكىنشى جولى – ترانسليتەراتسيا. بۇل ءادىس بويىنشا اتاۋ بەرگەن حالىقتىڭ اتاۋىن قابىلداۋشى حالىق ءوزىنىڭ قارپىمەن، ءبىر قارپىن وزگەرتپەي قاتەسىز دۇرىس بەرەدى (كورياكوۆ-كورياكوۆ دەپ). سونىمەن «كەرەكۋ» ورىستىڭ كورياكوۆ دەگەن فاميلياسىنىڭ قازاقشا قاتە ترانسكريپتسيالانعان ياعني بۇرمالانعان ءتۇرى. ەندەشە اتىن قايتا ءتىرىلتىپ، ونەركاسىبى قارقىنداپ ءوسىپ كەلە جاتقان، كەلەشەگى وتە زور قالاعا بەرەمىز دەۋ توپونيميكالىق ساۋاتسىزدىق بولادى.

ۇعا گەوگرافيا ينستيتۋتى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودە­زيالىق قورى» رمقك – مەن ءبىر­لەسىپ 32 تومدىق «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋ­لارىنىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن» بارلىق وبلىستار بويىنشا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 2003-2010 جىلدارى جارىققا شىعاردى. كاتالوگ ماسشتابى 1: 100 000-دىق توپوگرافيالىق كارتالاردا بار 120 مىڭداي (cىلتەمەسىمەن) جالپى جەر-سۋ، ەلدى مەكەن جانە ت.ب. وبەكتىلەردىڭ اتاۋلارىن قامتيدى. ونىڭ 91،7 مىڭى ناقتى جەكە گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ اتاۋى. سونىڭ 32،4 مىڭى وروگرافيالىق وبەكتىلەر (جوتا، تاۋ، شوقى، توبە، اڭعار، جازىق، ويپات، جانە ت.ب.)، 25،9 مىڭى گيدروگرافيالىق وبەكتىلەر (وزەن، كول، بۇلاق جانە ت.ب.).

كاتالوگقا كىرگەن ور­فو­گرا­فيالىق وبەكتىلەردىڭ 7،7 مىڭى، ياعني 23،9 % گيدروگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ 8،0 مىڭى، ياعني 31،0 % وسى ەڭبەك باسىلىپ شىققانعا دەيىن ورىس تىلىندە قاتە بۇرمالانىپ ايتىلىپ جانە جازىلىپ قولدانىلىپ كەلىندى. مىسالى: ەرتىس-يرتىش (دۇرىسى ەرتيس)، ەسىل-يشيم (ەسيل)، ىلە-يلي (يلە)، شىنعىرلاۋ-ۋتۆا (شىنگىرلاۋ)، كوكشەتاۋ تاۋلارى-كوكچەتاۆسكيە گورى (كوكشەتاۋسكيە گورى)، ەرەيمەنتاۋ تاۋى – ەرمانتاۋ­سكيە گورى (ەرەيمەنتاۋسكيە گورى)، قىزىلاراي تاۋى – كزىلرايسكيە گورى (كىزىلارايسكيە گورى)، قاراعاندى قالاسى – گورود كاراگاندا (گ. كاراگاندى) جانە ت.ب.

كاتالوگتا وسى سياقتى ورىس تىلىندە ترانسلياتسياسى مەن ترانسكريپتسياسى بۇرمالانعان مىڭداعان تاريحي اتاۋلار تۇزەتىلدى، كوپتەگەن بايىرعى اتاۋلاردىڭ تاريحي اتاۋلارى قالپىنا كەلتىرىلدى. مىسالى، جوڭعار الاتاۋى، جوڭعار قاقپاسى ەمەس – جەتىسۋ الاتاۋى، جەتىسۋ قاقپاسى سياقتى.

وكىنىشتى جاعداي ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى قالىپتاسقان ەسكى ءداستۇر بويىنشا ورىس تىلىندە شىعاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپتەگەن تاريحي گەوگرافيالىق اتاۋلار باياعىشا بۇرمالانعان تۇرىندە قولدانىلىپ كەلەدى. سولاردان قۇتىلماي تۇرىپ قازاقشا كەرەكۋ دەپ بۇرمالانعان ورىس اتاۋىن پاۆلودارعا قايتارامىز دەگەندى كەلەشەك ۇرپاق كەشىرمەس.

پاۆلودارعا جاڭادان اتاۋ بەرەمىز دەسەك قازاق ءتىلىنىڭ التىن قورىنىڭ مۇمكىندىگى وتە زور عوي. ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قالاعا ەرتىسكەنت، اقەرتىس، ءتىپتى بولماسا ابىلاي، ابىلايكەنت دەپ نەگە بەرمەسكە؟ پاۆەلدىڭ ەڭبەگى قازاقستانعا ابىلايدان كوپ بولىپ پا؟

                   

س.ءابدىراحمانوۆ،

گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي 

قىزمەتكەرى، توپونيميكا-تەرمينولوگيا

 توبىنىڭ جەتەكشىسى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button