جاڭالىقتار

بايقوڭىردا بوتەن ەل بيلىك قۇرادى

قازاننىڭ 7-سىندە قر پارلامەنتى ماجىلىسىندە ۇكىمەت ساعاتىن وتكىزگەن ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆقا دەپۋتاتتار ءبىراز شۇيلىكتى.

ونىڭ باستى سەبەبى – بايقوڭىردان ۇشىرىلاتىن ۋلى گەپتيلدى «پروتون» زىمىران تاسىعىشتارىنىڭ قازاق حالقىنىڭ دەنساۋلىعى مەن ەل ەكولوگياسىنا كەلتىرىپ جاتقان زياندارى جانە رەسەيدىڭ سول زيانعا وراي ناقتى وتەماقى تولەمەي وتىرعاندىعى. 

«پروتوندار» سانى ازايا ما؟ 

جوعارىدان بەرىلگەن تاپسىرما سولاي ما، جوق الدە «پروتوننىڭ» ىزاسى ءوتتى مە، ءبىراز دەپۋتاتتار رەسەيدە كەتكەن ءوشىن نۇرلان قاپپاروۆتان الۋدى ءجون كوردى. ولاي ەتپەي قايتسىن، قازاقستاننىڭ ءسوزىن سويلەيتىن اتقامىنەر وسى عوي. سونىمەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى رەسەي تاراپىمەن بىرنەشە كەلىسسوزدەردى باستاپ كەتكەندىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى، قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ بايقوڭىر اۋماعىندا ءوز كۇشىنە ەنۋى. ويتكەنى، 2 شىلدەدە قىزىلوردا وڭىرىنە قۇلاعان «پروتون» زىمىران تاسىعىشىنىڭ سالدارىن زەرتتەۋگە قازاقستان جاعى قاۋقارسىز بولعان. ونداعى زارارسىزداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دە قۇقى جوق. سول سەبەپتى دە «پروتون» زاردابىنىڭ حالىققا قانشالىقتى زيان كەلتىرگەنىن ءداپ باسىپ ايتىپ بەرۋ قيىن. قازاقستان وسى رەتتە ەكى ماسەلەنى «روسكوسموستان» تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى، قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ بايقوڭىردا سالتانات قۇرۋى بولسا، ەكىنشىسى، ۋلى گەپتيلمەن ۇشىرىلاتىن «پروتون» زىمىران تاسىعىشتار سانىن ازايتىپ، مۇمكىندىك بولسا، ۋلى گەپتيلدەن گورى ەكولوگيالىق تازا وتىندارمەن ۇشىرۋ جاعىن قولعا الۋ. 

قاپپاروۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، بۇل ماسەلەلەر «روسكوسموسپەن» جانە رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆپەن بۇعان دەيىن تالقىلانعان:

– 2 شىلدەدەگى «پروتون» زىمىران تاسىعىشى قۇلاعاننان كەيىن، ءبىزدىڭ بايقوڭىر اۋماعىندا ەشقانداي يۋريديكتسيامىز جوقتىعى ايقىندالدى. عارىش ايلاعى رەسەيگە جالعا بەرىلگەندىگىنە قاراماستان، ءبىزدىڭ ەكولوگيالىق كودەكس وسى اۋماقتا تارالۋى ءتيىس. رەسەي تاراپى ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىزعا ىقىلاس تانىتىپ وتىر. سونىمەن بىگە، رەسەيگە ۋلى گەپتيل وتىنىمەن ۇشىرىلاتىن «پروتوندار» سانىن ازايتۋ ماسەلەسىن دە قويىپ وتىرمىز.  «كەلىسىم-شارتقا قوسىمشا ەنگىزۋ» جوباسى رەسەيگە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى جولداندى. ماسەلە قارالۋدا. ءبىز ونىڭ وڭدى شەشىلەتىنىنەن ءۇمىتتىمىز، – دەگەن ول.  


اقبوكەندەردىڭ قىرىلۋى جانە «پروتون»


جاقىندا قورعالجىڭ قورىعىندا 800 اقبوكەننىڭ قىرىلعانى جايلى اقپارات تاراعان بولاتىن. كەيبىر ەكولوگيالىق ۇيىمدار مەن دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنشە، بۇعان دا «پروتونداردىڭ» ۇشىرىلۋى كىنالى دەلىنگەن. الايدا، ەكولوگيالىق مينيستر اقبوكەندەردىڭ قىرىلۋىمەن «سويۋز» كەمەسىنىڭ ۇشىرىلۋى اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بار دەگەندى جوققا شىعاردى. 

– ءبىز «پروتوننىڭ» ۇشىرىلۋى اقبوكەندەردىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولماعاندىعىن ايقىندادىق. بۇل سپەكۋلياتسيا، –  دەگەن ول اقبوكەندەردىڭ پاستەرەلليوز اتتى جۇقپالى اۋرۋعا شالدىققاندىعىن جەتكىزدى. 


وتەماقىنىڭ قۇنى قانشا؟


قورشاعان ورتا مينيسترىنە شۇيلىككەندەردىڭ ءبىرى، دەپۋتات راۋان شاەكين:

 – بيىلعى اپات بويىنشا، جەرگە توگىلگەن گەپتيلدىڭ 400 تونناعا جەتكەنى ءمالىم. جۇرتتى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن اۋا لاستانبادى، ءبارى جانىپ كەتتى دەپ جاتىرمىز. 1999 جىلى قاراعاندىعا قۇلاعان «پروتون» ءۇشىن، رەسەي تاراپىنان 10 ميلليون دوللار وتەماقى تولەنىپ ەدى. قازىر 400 توننا گەپتيل ءۇشىن، ءبىر تيىن تولەنبەدى. 

دەپۋتاتتار اپات سالدارىنان تەك بىرنەشە ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس، جەردىڭ قۇنارلى قاباتى دا زارداپ شەككەندىگىن ەسكەرتتى. سول ءۇشىن رەسەي وتەماقى تولەۋى ءتيىس دەگەن پىكىردە ولار. الايدا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى دەپۋتاتتاردىڭ بۇل ساۋالىن جاۋاپسىز قالدىردى. وتەماقىنىڭ كولەمىن ايقىنداۋ تۋرالى ماسەلەنى تەك ءبىر كۇننەن كەيىن عانا، ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكىزگەن بريفينگىندە ءسوز ەتتى نۇرلان قاپپاروۆ مىرزا. 

– شىلدەنىڭ 2-سىندە قۇلاعان «پروتون-م»  زىمىران تاسىعىشىنىڭ كەلتىرگەن زالالى قازىر ەسەپتەلۋدە. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى ەكولوگيالىق زياندى ەسەپتەيدى، دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ءوز تالاپتارى بولۋى كەرەك. ەسەپتەۋلەر جاقىن كۇندەردە دايىن بولادى جانە كورشى مەملەكەتكە جولدانباق. رەسەي تاراپى وتەماقى تولەيتىندىكتەرىنەن حاباردار، –  دەگەن ول.  

P.S. شىلدەنىڭ 2-سىندە قۇلاعان «پروتون» زىمىران تاسىعىشىنان كەيىن، قازاقستان قاۋىمى ۋلى گەپتيلدى عارىش كەمەسىن ۇشىرۋعا تىيىم سالۋعا جانە ەكى ەل اراسىنداعى بايقوڭىردى جالعا بەرۋ كەلىسىم-شارتىن قايتا قاراۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ءبىرشاما قارسىلىق اكتسيالارىن ۇيىمداستىرۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن. بايقوڭىرداعى بەلسەندى توپتىڭ رۇقسات ەتىلگەن شەرۋگە شىعۋ تۋرالى تالاپتارى قاناعاتتاندىرىلمادى. قىركۇيەكتىڭ 30-ىندا بايقوڭىردان ۋلى گەپتيلى بار «پروتون» تاعى ۇشىرىلدى. وعان نارازىلىق بىلدىرگەن توپ – استانادا، پارلامەنت ۇيىنە جانە الماتىدا بۇۇ عيماراتىنا حات تاپسىرۋ بارىسىندا اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى. بيلىكتەن ەندى ءۇمىت ۇزىلە باستاعان كەزدە نۇرلان قاپپاروۆتىڭ پارلامەنتتە  وتكىزگەن ۇكىمەت ساعاتى كوڭىلگە ءبىراز مەدەۋ ۇيالاتىپ، كۇپتى كوڭىلدەردى سەرپىلتتى. 

ەسەنگۇل كاپقىزى 

Back to top button