جاڭالىقتار

ايناگۇل سارايقىزى، موڭعولياداعى «ارۋ جۇلدىزدار» جۋرنالىنىڭ جەتەكشىسى: قازاق ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدى اكەمنەن ۇيرەندىم

موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلانباتىرداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ «ارۋلار» قوعامىنىڭ جانە وسى قوعام جانىنان شىعاتىن «ارۋ-جۇلدىزدار» جۋرنالىنىڭ جەتەكشىسى. «ارۋلار» قوعامى قۇرىلعالى جەتى جىلدان استام ۋاقىت بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قوعام موڭعوليانىڭ ىشكى ولكەلەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق اۋىلدارىن ارالاپ، ءتىلىن، سالتىن، ءدىنىن ۇمىتۋعا شاق قالعان قازاقتارعا رۋحاني تۇرعىدا دەمەۋ بولىپ كەلەدى. ايناگۇل سارايقىزىمەن اڭگىمەمىز ونداعى قازاق قوعامى جانە «ارۋلار» قوعامىنىڭ تىنىس-تىرلىگىنە ارنالدى.

– ايناگۇل سارايقىزى، «ارۋلار» قوعامى جۇمىس ىستەي باستاعالى جەتى جىلدىڭ ءجۇزى بولعان ەكەن. جاسالعان ەڭبەك تە ءبىراز كورىنەدى. جالپى، بۇل قوعامدى قانداي ماقساتپەن قۇردىڭىز؟

– مىنە، ارۋلار وداعى قۇرىلعالى 7 جىلعا اياق باستى. سول 7 جىل ىشىندە قانشاما انالار «ارۋ انا»، ال قانشاما قىزدارىمىز «ارۋ قىز» اتانىپ، «ارۋ جۇلدىزدار» جۋرنالى ارقىلى الەمگە تانىلدى. بۇل وداقتى قازاق حالقىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق ايەلدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ، ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ، ەل ىشىندە ەلەنبەي كەلە جاتقان قازاقتىڭ ارۋ اجەلەرى مەن انالارىنىڭ، قىزدارىنىڭ ابىروي-اتاعىن كوتەرىپ، كوپشىلىككە تانىتقان، قامقورلىق كورسەتىپ، الپەشتەپ ايالاعان، ولارعا ۇلتىن ماقتان تۇتىپ، سەنىممەن ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان ناعىز قوعامدىق، كوپشىلىك ۇيىم دەۋگە بولادى. «ارۋلار» وداعى جىل سايىن ۇلت مەرەيىن اسقاقتاتار ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوربىتىپ، ولاردى تاربيەلەۋگە بار قاجىر-قايراتىن جۇمساپ، جانۇياسىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، ەل مارتەبەسىن كوتەرۋگە قوسقان سۇبەلى ۇلەسىن جانە دە قازاق انالارىنا ءتان قاسيەتتەرى مەن ۇلگى-ونەگەسىن ىزەت تۇتىپ، «ارۋ انا» اتاعىمەن انالاردى ماراپاتتاپ، قوشەمەتتەپ كەلەدى. بۇل اتاققا يە بولعان انالاردى «ارۋ-جۇلدىزدار» جۋرنالى، «تۆ-تولقىن» تەلە باعدارلاماسى ارقىلى قاۋىمعا تانىستىرۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. سول ارقىلى جاستاردى ۇلتتىق تەگىنەن اجىراماۋعا ۇگىتتەۋ نيەتى دە بار. حالىقارالىق انالار مەيرامىنا وراي ونەرپازداردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەگەن «انا ءالديى»، «انا جىرى»، «ارۋلار اۋەنى»، «اناما ارنايمىن»، «انالاردى قۋانتايىق»، «اناشىم سىزگە ارنادىم» «اناڭدى، قارعام، ايالا» اتتى كونتسەرتتەر كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. جىل سايىن ستۋدەنت جاستار ورتاسىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. موڭعوليا كولەمىندەگى جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن ارتتىرۋ، بايانداۋ قابىلەتىن جاقسارتۋ، ولارعا عىلىمي شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانۋدىڭ ارنايى ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەتۋ، ءوزارا تاجىريبە الماسۋىنا قول ۇشىن بەرۋ ماقساتىمەن العاش 2006 جىلى «يگى ءداستۇر – يبالى ۇرپاق» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ، 400-گە تارتا جاستار اسا بەلسەندىلىكپەن قاتىسسا، 2008 جىلى ەكىنشى رەت «جاھاندانۋ كەزەڭىندەگى ءتىل مادەنيەتىنە مەنىڭ قوسار ۇلەسىم» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسياعا 500 ستۋدەنت قاتىسىپ، ولاردان 21-ءى ىرىكتەلىپ، سوڭعى فينالدا سەگىز بايانداما جاسالدى. 2010 جىلى شىلدە ايىندا ايماعىمىز ورناۋىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي رۋحاني شىعارماشىلىق ىسكە بالاپ، ەلىمىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنت جاس­تار ورتاسىندا «بايان-ولگيدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى» اتتى عىلىمي ءماجىلىس وتكىزدىك. عىلىمي ماجىلىسكە كوپتەگەن ستۋدەنت جاستار قاتىسىپ، ايماعىمىزدىڭ وركەنىنە قوساتىن ءوز ۇلەستەرى تۋرالى باياندادى.

قانداستارىمىز كوپتەپ مەكەندەيتىن نالايح اۋدانىنا تۇركيانىڭ «تيكا» قورىنىڭ كومەگىمەن «التىن ويماق» تىگىن تسەحىن اشىپ، كوپ بالالى، جۇمىسسىز 10 شاقتى ايەلدى جۇمىستى ەتتىك. جانە دە كومپيۋتەر ۇيىرمەسى اشىلىپ، مەكتەپتەن تىس ءبىلىم الۋ ورتالىعىمەن بىرگە وتكەن جىلدارى 120-داي بالاعا ساباق ۇيرەتىلدى. وداقتىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – ايەلدەردىڭ قوعامدىق، الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ، دارىن، قابىلەتىن كوپشىلىككە تانىتۋ، ولاردىڭ ءوتىنىش، تىلەك قالاۋىن ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋ، ونەگە، ءتالىمىن كەيىنگى جاستارعا، كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ. وسى ماقسات اياسىندا موڭعوليادا مەكەن ەتىپ وتىرعان قازاق ايەلدەرىنىڭ داڭقىن كوتەرىپ، اعا بۋىندى جاس ۇرپاققا تانىتۋ ماقساتىمەن «موڭعول ەلىنىڭ دامۋىنا قازاق ايەلدەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى» اتتى تۇڭعىش كەزدەسۋ-ءماجىلىسى 2010 جىلى ماۋسىمدا ۇلانباتىردا، شىلدەدە ولگي قالاسىندا وتكىزىلدى.

«ارۋلار» وداعىنىڭ ءانۇرانىنا اينالعان «ارۋلار» انىنە ء(سوزى م.ماقاتاەۆ، ءانى ت.تولەنديەۆ) بەينەبايان ءتۇسىرىلىپ، تويعا شاشۋ رەتىندە ۇسىنىلدى. بەينەباياندى موڭعولدىڭ ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ «تۆ-تولقىن» ستۋدياسى جاسادى.

بايان-ولگي ايماعىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قازاقتىڭ ماڭداي الدى ارۋلارى» اتتى جاڭا جيناق جارىق كورىپ، ءار كەزەڭدە تالاي جاسامپاز ىستەر اتقارعان وزات، ايگىلى، تاريحي ايەلدەر جايلى مالىمەت جيناپ، ايماق جانە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن قاۋىمعا پاش ەتتى. بۇل كىتاپقا 1930-2010 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە قىزمەت ەتىپ، ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلت ازشىلىعى وكىلەتى مىندەتىن جۇكتەگەن قازاق ايەلدەرى قامتىلدى. ارۋلار وداعىنىڭ باستاماسىمەن سوڭعى ەكى جىل ۇدايى 2012 جىلدىڭ اقپان جانە 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايلارىندا بايان-ولگي ايماعىندا «ولگيدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قوساتىن ۇلەسىمىز» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردىق.

موڭعول ەلىندە انالار مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا ءىس، قىزمەتتەرىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان 50-گە تارتا بەيرەسمي ايەلدەر ۇيىمدارى ورتاسىنان «ارۋلار» وداعى ءۇش جىل قاتارىنان ەكىنشى ورىن يەلەندى. «مونفەمنەت» ۇيىمى جىل سايىن انالار مەرەكەسىنە وراي ۇيىمداستىراتىن «ايەلدەر كوزىمەن…» اتتى ءداستۇرلى ماجىلىسكە بەلسەنە قاتىسىپ كەلەمىز. جانە دە مەملەكەت كولەمىندە بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا بايلانىستى ورناعان «بولوۆسرول ەۆسەل» بەيرەسمي ۇيىمىندا «ارۋلار» وداعى وكىلدەرى قازاق بالالارىنىڭ ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى باسقارما مۇشەسى بولىپ تابىلادى. بۇل بەيرەسمي ۇيىمنان ۇكىمەت كولەمىندە ۇيىمداستىرىلعان ءتورت رەت وقىتۋ سەمينارىنا نالايح اۋدانى جانە بايان-ولگي ايماعىنىڭ «ارۋلار» بولىمشەسىنەن ارنايى وكىلدەر قاتىسىپ، وسى ۇيىمنان شىعارىلعان پلاكات، كىتاپ، باسقاداي شىعارمالارعا وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىرۋدا.

– بارەكەلدى، ءبىراز ءىستىڭ باسىن قايىرعان ەكەنسىزدەر، «ارۋ-جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ قازىرگى حال-كۇيى قالاي؟ 

– وداقتىڭ نەگىزگى ءباسپاسوز، اقپارات قۇرالى بولىپ تابىلاتىن «ارۋ جۇلدىزدار» اتتى ادەبي-كوركەم جۋرنال شىعا باستاعالى جەتى جىل بولدى. «انامىزدىڭ اق سۇتىمەن بويىمىزعا دارىعان ءتىلىمىزدى ۇمىتۋ – بۇكىل اتا-بابامىزدى، تاريحىمىزدى ۇمىتۋ» – دەپ باۋىرجان مومىشۇلى اتامىز ايتقانداي، انالارىمىزدى كوپكە تانىتىپ، دارىپتەۋمەن قاتار، انا ءتىلىن ۇمىتپاۋ، كەلەشەك ءبىزدى جالعاستىراتىن ۇرپاققا قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن يگەرۋگە كومەكتەسۋ، دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق قۇبىلىستى دا، كۇردەلى ويدى دا كەز كەلگەن تىلدەن كەم جەتكىزبەيتىن اياۋلى انا ءتىلىمىزدىڭ ساقتالۋىنا از دا بولسا ۇلەس قوسساق دەگەن ماقساتپەن وسى جۋرنالدى شىعارىپ كەلەمىز.

جۋرنال مەزگىل سايىن شىعادى. بۇگىنگە دەيىن 28 سانى جارىق كوردى. بىرنەشە تۇراقتى ايدارى بار. قازىر بۇل باسىلىم تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قازاق جۇرتشىلىعىنا ەتەنە تانىمال دەي الامىز. موڭعوليا عانا ەمەس قازاقستان، قىتاي، تۇركيا، اقش، ەۋروپا قازاقتارى فەدەراتسياسىندا، فرانتسيا مەملەكەتتەرىندە دە وقىرماندارى بارشىلىق. كەيبىرەۋلەرى ماقالا ۇسىنىپ، ءۇن قوسىپ جاتىر. «ارۋ- جۇلدىزدار» جۋرنالىنىڭ قاي ءبىر سانىن استانا، امستەردام، بەرلين، ۆەنا، گامبۋرگ، ستامبۇل، لوس-اندجەلەس، ميۋنحەن، ءۇرىمجى قازاقتارىنىڭ كىتاپ سورەلەرى مەن جازۋ ۇستەلىنەن كورە الامىز. استاناداعى ەلەكتروندى كىتاپحانادا دا تىركەلگەن.

– ءسىز جاقىندا مالايزيادا، سينگاپۋردە، تايلاندتا جانە امەريكادا رەسمي ساپاردا بولدىڭىز. نەگىزگى ماقساتتارىڭىز نە ەدى؟ 

– وڭتۇستىك شىعىس ازيانىڭ وركەنيەتتى ەلىنىڭ ءبىرى، تابيعاتى ىستىق ءارى ىلعالدى مالايزيانىڭ استاناسى ايگىلى كۋالا لۋمپۋر قالاسىندا بيىل ماۋسىمنىڭ 6-8-ءى كۇندەرى ايەلدەردىڭ حالىقارالىق باسقوسۋ جيىن-فورۋمى بولىپ ءوتتى. 

2020 جىلى الەمنىڭ ەڭ وركەنيەتتى ەلدەرى قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان 26 ميلليون تۇرعىنى بار مالايزيا – كوپۇلتتى مەملەكەت. ونىڭ ىشىندە تۇرعىلىقتى مەكەندەۋشىلەر – مالايلىقتار مەن ورانگ-اسلي 65,1 پايىز، قىتايلىقتار – 26%، ۇندىلەر – 7,7%. مالايزيالىقتاردىڭ 60 پايىزى مۇسىلمان ءدىنىن تۇتادى. 

ءاربىر سالانىڭ ۇزدىك ايەلدەرى قوعامدى وركەندەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋ بارىسىندا «جاڭا ەكونوميكانى وركەندەتۋگە ءبىزدىڭ قوساتىن ۇلەسىمىز» دەگەن اتپەن بيىلعى فورۋمدى ۇيىمداستىردى. امەريكانىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا ورنالاسقان Global Summit of Women (حالىقارالىق ايەلدەردىڭ جوعارى قۇرىلتايىنان) 23-ءشى رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان بۇل قۇرىلتايعا 71 مەملەكەتتىڭ 1000-عا جۋىق ۇزدىك ايەل قاتىسىپ، ەكونوميكا، بيزنەس سالاسىن وركەندەتۋ جايلى پىكىر الىستى. 

ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا حالىقارالىق ايەلدەردىڭ جوعارى قۇرىلتايىنىڭ پرەزيدەنتى يرەنە ناتۆيداد حالىقارالىق دەڭگەيدە بيزنەس باسقارۋدا ايەلدەردىڭ ءرولى جايلى بايانداي كەلە ەۋروپادا فرانتسيا، ازيادا مالايزيا ەلى الدىڭعى ساپتا كەلە جاتقانىن اتاپ ايتتى. 

قۇرىلتايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مالايزيا ەلىنىڭ باس ءۋاليى ناجيب رازاك، حانشايىم روسماك مەنسور سەكىلدى لاۋازىم يەلەرى قاتىسىپ، فورۋمعا تابىس تىلەۋمەن قاتار كەشكە كۋالا لۋمپۋر قالاسىنان ءبىر ساعاتتاي قاشىقتاعى پۋترياجا قالاشىعىندا باس ءۋاليدىڭ كەشەنىندە قوناقتارعا ارناپ قۇرمەتتى قوناقاسى بەرىلدى.

موڭعوليا ايەلدەر وداعى حالىقارالىق ايەلدەردىڭ جوعارى قۇرىلتايىنىڭ مۇشەسى، بىرىگىپ جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە رەتىندە جىل سايىن شاقىرىلىپ، ءوزىنىڭ وكىلدەرىن قاتىستىرىپ، ايەلدەردىڭ بيزنەسىن وركەندەتۋدە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. موڭعوليالىق ايەلدەر ورتاسىندا ۇكىمەت، جەكە مەنشىك، ءار سالاداعى ماڭداي الدى ايەلدەردى قاتىستىرىپ، ولاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال جاسايدى.

قۇرىلتاي اياقتالعان سوڭ ءبىراز كۇن كۋالا لۋمپۋر قالاسىمەن تانىسىپ، شەكارالاس سينگاپۋر، تايلاند سىندى ەلدەردىڭ جەتىستىگىن تاماشالاپ، ساياحاتتادىق. 

– ال، امەريكاعا قانداي ماقساتپەن باردىڭىز؟

– دۇنيەجۇزىندە قىزمەت اتقاراتىن «حالىقارالىق ادام قۇقىعى ءۇشىن» اتتى قوعام بار. مەن سول قوعامنىڭ ۇلانباتىرداعى وكىلدىگىنىڭ باسقارما مۇشەسى رەتىندە ءبىراز اداممەن بىرگە نيۋ-ورلاند قالاسىندا بولعان جينالىسقا شاقىرىلدىم. نەگىزگى ماقساتىمىز، الەمدەگى مۇگەدەك جاندارعا قول ۇشىن سوزۋ، ولاردىڭ قوعامنان جىراقتاماۋىنا ىقپال ەتۋ. 

– موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ نەگىزگى پروبلەماسى نە دەپ ويلايسىز؟

– قاي ەلدە، قاي جەردە جۇرسەك تە ويلايتىنىمىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ قامى. قازاقتار ءجيى قونىستانعان بايان-ولگيدە 41 قازاق مەكتەبى بار. ال، 10 مىڭداي قازاق قونىستانعان استانا ۇلانباتىردا قازاق مەكتەبى اتىمەن جوق. بالالارىمىزدىڭ بارلىعى موڭعول تىلىندە وقيدى. سولاردى اتاجۇرتقا ەرتەرەك كەلۋگە جول اشۋ جولىندا كوشى-قون جاعىندا ساقتالىپ وتىرعان كوپتەگەن ماسەلەلەر – ءبىزدىڭ ورتاعا سالار ويلارىمىزدىڭ ەڭ وزەكتىسى بولماق. ەكىنشى كەزەكتە ەكى ەل اراسىنداعى قولايسىز قاتىناستىڭ باۋىرلارىمىزعا اسا قيىندىق تۋعىزاتىنىن دا ايتا كەتپەكپىز. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە جاپىرىلا كوشكەن كوشتىڭ سوڭىندا تۋىستارى مەن تۋعاندارى قالدى. كەز كەلگەن ءبىر قۋانىشتا نەمەسە قايعىلى جاعداي بولا قالعان جاعدايدا ەكى ەلدە ءبولىنىپ تۇرىپ جاتقان اعايىندار ءبىر-بىرىنە جەتە الماي زارىعىپ وتىر. موڭعولياداعى قازاقتار كوپ شوعىرلانعان بايان-ولگي مەن قازاقستان ارالىعىندا ۇشاق قاتىناسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. ءبىزدىڭ ءوزىمىز ۇلانباتىر-قىرعىزستان باعىتىندا ۇشاتىن ۇشاقپەن بىشكەك ارقىلى كەلەمىز. قۋانتارلىق جاعدايلاردى دا ايتقان ءجون عوي. سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاننىڭ موڭعولياداعى ەلشىلىگى وتە جاقسى جۇمىستار اتقارىپ وتىر. قازاق مادەني ورتالىقتارى قۇرىلدى. كوپتەگەن كىتاپتار جەتىپ جاتىر. دومبىرا ۇيرەتەتىن ۇيىرمەلەر اشىلىپ، بالالاردى ۇلتىمىزدىڭ ونەرىمەن سۋسىنداتىپ ءجۇر. بيىل جازدا موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلانباتىردا قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى بولىپ ءوتتى. ونىڭ ءوزى شەتتە ءجۇرىپ، ءتىلى مەن ءدىنىن ۇمىتا باستاعان قازاقتارعا ۇلكەن دەمەۋ بولدى. 

– راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى 

Back to top button