Торыққан көңілі залымнан

Еуропаны кезіп жүрген коммунизм елесі саяси, экономикалық-әлеуметтік қайшылықтары әбден шиеленіскен, крепостниктік құқықтың жойылғанына жарты ғасырдай болған Ресей өңіріне, сонан соң оның көрші елдерінен қоныс тапқан еді. Алайда өзін мәңгілік санаған кеңестік империя бар-жоғы жетпіс жыл ғана өмір сүрді. Өйткені әлеуметтік әділеттілікті ту етіп саяси сахнаға шыққан тоталитарлық өкімет билікті қолға алар-алмастан өз табиғи болмысын танытты. Шет республикалардың мәдени құндылықтарын тәркі етіп, ең алдымен ұлттың шынайы зиялы қауымына тиісті. Оларға әртүрлі аттар таңып, қудалады, түрмеге жапты, айдады, атты.


«Атышулы» Мұстафа Шоқай

eda1dbf52d163608ab16b9aa6e1df75e.jpg

Кеңестік насихат «сатқын», «опасыз», «нағыз пантюркист» және «панисламист» дегендей толып жатқан аттар таққан кездері Алаш жетекшілерінің бірі Мұстафа Шоқай мәжбүрлікпен шетелде тұрып жатқан еді. Сол себепті де оның тарихи-публицистикалық еңбектерi батыс тарихнамасында қоғамдық қарама-қарсы екi жүйенiң қырғи-қабақ соғыс жолына түсе бастаған жағдайында аса маңызды туындылардың қатарында болды. Ол Еуропада «мұсылман эмигранттарының сөзсiз көшбасшысы» болды, өзiнiң жарияланымдарында КСРО-дағы ұлттық саясатты аяусыз сынға алды. Сондықтан да 1925 жылдың 29 мамырында И.В.Сталин «ақгвардияшы баспасөзге бейтаныс емес Шоқайдың» қазақ басылымдарынан алынған мәлiметтердi пайдаланып жазған мақалалары туралы РКП(б) Қырғыз өлкелiк комитетiнiң бюро мүшелерiне жолданған хатында: «Бiз өкiметтi жастарды саяси және идеологиялық тәрбиелеудi буржуазиялық партияда жоқ интеллигенттерге табыстау үшiн алғанымыз жоқ. Бұл шайқас толығымен коммунистердiң пайдасына шешiлуi қажет. Олай болмаған жағдайда Қырғызстанда (Қазақстанда – Ә.Б.) шоқайшылардың жеңiске жетуi әбден мүмкiн. Ал бұл Қырғызстандағы коммунизмнiң идеологиялық және саяси күйреуiмен теңбе-тең»,– деп жазған еді.
Мұстафа Шоқай алдымен Грузияда, сонан соң 1921 жылы Түркия арқылы өзінің өмірінің соңына дейін тұрған Францияға өткеннен кейін Еуропада «мұсылман эмигранттарының сөзсiз көшбасшысы» болуымен қатар Түркістанда орнаған кеңес өкіметімен екі бағытта күресті.
Бірінші, саяси-әлеуметтік іс-әрекет еді. Бұл бағытта ол алдымен Түркiстан ұлттық бiрлiгi Орталық комитетiнiң мүшесi, 1929 жылдан бастап оған жетекшiлік етті. «Жаңа Түркiстан» (Стамбұл, 1927-1931) журналының негiзiн қалаушы, «Яш Түркiстан» (Берлин, 1929-1939) журналының редакторы, Кавказ, Украина және Түркiстан халықтарын ұлттық қорғау органы – «Прометей» (Париж, 1926-1938) журналы редакциялық алқасының мүшесi болды.
Екіншісі – Мұстафа Шоқай әртүрлі дәрежедегі жиындарға қатысып, сөз сөйледі. Халықаралық саясаттың, кеңестік Орта Азия мен Қазақстандағы iшкi саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың өзектi мәселелерi жөнiнде баяндамалар жасап, кітаптар шығарды, мақалалар жариялады. «Дни», «Последние новости», «Борьба», «Вольный горец» және басқа эмиграциялық басылымдарда еңбектерi жарық көрдi. Ол орыс эмигранттарының газеттерiмен ынтымақтастықта болды. Ол өз еңбектеріне дерек көзі ретінде «Еңбекші қазақ», «Қызыл Өзбекстан», «Правда Востока», «Правда» т.б. басылымдар мен ресми жауапты қызметкерлердің жазған мақалалары мен сөйлеген сөздерін пайдаланды.
Мұстафа Шоқай Кеңес шындығын нақты материалдар негізінде талдау арқылы оның патшалық Ресейдің отаршылдық саясатымен сабақтастық сипатын ашып көрсетеді. Ол орыстың патшалық мекемелері шет аймақтардағы ұлттық дамуымызды тежеп келген болса, большевиктердің басқаруы қазақ халқын ұлттық сезімнен жұрдай етуге, мұндай сезімді оның көкірегінен біржола сылып тастауға тырысып отыр деді. Сондықтан кешегі патшалық Ресейді бүгін кеңестік Ресей немесе пролетарлық Ресей деп атағанмен, ұлттық мәдениет тұрғысынан қарағанда, ештеңе өзгермегенін, жергілікті халықтың өзіне тән рухани әлемін суалтып, оның орнына орыс пролетариатының рухын орнатпақ болып отырғанын ашына жазды. «Бір ұлттың рухани, экономикалық мүдделері екінші бір күшті ұлттың мүдделеріне құрбан етілуі отаршылдық болып табылады» деген Ленин мен Сталиннің кеңінен мәлім қағидасын негізге ала отырып, Мұстафа Шоқай бұған толып жатқан мысалдар келтіреді. Екі-үшеуін ғана атай кетейік. ІІІ Интернационалдың әйгілі жетекшілерінің бірі болған Зиновьев 1920 жылы қыркүйекте Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезінде кеңес үкіметінің Түркістандағы агенттері «далалық шаруа­ларды ренжітеді, жерлерін алып қояды, оларға төменгі нәсілділердің тұрғысынан қарайды» деп мойындауға мәжбүр болған-ды. «Еңбекші қазақ» газетінің 1928 жылғы 1 және 3 қаңтардағы сандарында жарияланған «Ұлтаралық алауыздық» деген мақалада «революцияның болғанына он жыл өткенімен орыстың ұлы державалық ескі саясатының тура және заңды ұрпағының жалғасы отарлаушы кулактар әлі күнге дейін қазақтарға, өзбектерге, тағы басқа езілген халықтарға үстемдіктерін жүргізіп келеді» жазылған болатын.
Саяси күрескер өз сынына кеңес қызметкерлерінің сөздерін ұтымды пайдалана білді. Мысалға 1929 жылы жазылған «Біздің жол» деген мақаласында келтірілген Кеңес Одағы Орталық Атқару Комитетінің сессиясында Шалва Элиаваның «Түркістан пролетариаты дегенді бұрын-сонды ешкім естімеген емес» («Не ясная категория»), «Өзбекстан Республикасы (демек бүкіл Түркістан) пролетариатсыз күресуде», Кеңестер Одағы деген атау туралы ұсыныс енгізген көрнекті коммунист Затонскийдің «Біз айналамыздағы өлкелердің есебінен Орталықты нығайтқанымыз дұрыс болар еді. Егер Орталықты күшейту үшін төңірегіміздігі өлкелерді тонау қажет болса, біз оған да барған болар едік» деген сөздері бар еді.
Мұстафа Шоқай «Ұлттық керітөң­керісшіл ме», жоқ әлде «Ұлттық төңкерісшіл ме?» деген мақаласында Ресейдің өзіндегі бітіспес жаулары мен өзге аймақтардағы сондай қарсыластарының арасында өзгешеліктер барын атап көрсетеді. Ресейдегі троцкийшілдер, зиновьевшілдер Сталиннің жеке диктатурасымен келіспеді және олар орыс үстемдігі ұлтшылдықты асқындырады деп есептеді. Шындық солай еді. Бірақ кеңес үкіметі ұлт өлкелеріндегі кері төңкерісшілдерді әлдеқайда қауіпті санады. Өйткені олардың ең көкейкесті мақсаты өз атамекендерін Ресейдің бодандығынан құтқарып, тәуелсіз мемлекет құру болатын.
Жоғарыда аталған мақалада кеңестік Қазақстандағы сол кездегі кейбір саяси-идеологиялық жағдайлар да ашық жазылған. 1936 жылы “Казахстанская правда” газетінің 16, 21-шілде және 2-тамызындағы сандарында Қазақстан Компартия Орталық комитетінің насихат бөлімінің меңгерушісі Илияс Қабылұлы “садуақасовшыл”, “қожанұлышыл”, “меңдешұлышыларды” сынай отырып, “ғылыми, рухани салаларда кең орын алған осы ұлтшылдық ағымдарға қарсы рахымсыз күрес ашуға” шақырған болатын. Алайда соңғылардың қойған талаптардың мағынасы – Түркістанға өзінің ұлттық саяси құрылысын басқаруға көбірек құқық берілуін, орыс жұмысшылары мен солдаттары жүргізіп отырған алуан түрлі озбырлықтарының тоқтатылуын, орыс келімсектерін әкелуге шек қойылуын талап етуден ары бармайтын. Олар “қазақ ауылдарында таптық күрестің отын жағуға“ келіспеді, бұған қарсылық білдірді. Кеңес орыс империализмі орыс пролетариат диктатурасының жауларын, Мұстафа Шоқай сөзімен айтқанда, “реакцион ұлтшылдықпен” айыптады. Олар бұл күрестің түп негізіне ой тастамай, оның себептерін сырттан іздеді. 1936 жылғы 30 желтоқсанда “Казахстанская правда” газетінде жарияланған тағы да жоғарыда аты аталған автордың “Қазақ ұлтшылдығын нысана етейік” атты екінші мақаласында Қазақстандағы кәсіпорындардың өз жоспарларын орындамауын, Негізгі заңға, озат жұмысшылар мен колхозшыларға қарсы шыққандарды Францияда жүрген Шоқайұлының әрекеттері деп түсіндіреді. “Ұлтшылдармен” “ұлы” күрескердің сөзін назарларыңызға ұсынайық: “1918 жылы керітөңкерісшіл Қоқан автономиясын құруға ұрынған атақты азулы алашордашылардың бірі, атышулы Шоқайұлы Қазақстаннан қуылып, ақ мұғажырлыққа кеткен болатын. Міне, сол Шоқайұлы шетелде жүрсе де, ішіміздегі алашордашылар мен қазақ ұлтшылдарының қалған-құтқандарына өзінің арам ойларын өткізіп жатыр. Империалистерге сатылған осы Шоқайұлы троцкийшілдер және ұлттық тұрақсыз элементтермен бірлесіп шпиондар, зиянкестер, арандатушылардан тұратын фашистер тобын ұйымдастыруға тырысып отыр”. Бұл сөзде жалғыз ғана шындық бар еді. Ол – Мұстафа Шоқайдың “атақты азулы алашордашылардың бірі, атышулы” екені, оның идеясының елде қолдау да тауып жатқандығы болатын. Қалғанының барлығының жалған екенін тарих дәлелдеп шықты.

Мұстафа Шоқай – кеңес шындығының саяси сарапшысы

ff2faa5b14d434876be3e533867a185b.jpg

Мұстафа Шоқай Түркістандағы кеңес өкіметін сынағанда оның бастауы назардан тыс қалмады. Большевиктер билік басына келер алдында ұлттардың өздерін өздері басқаруы, тіпті бөлініп кетуге дейінгі құқығы жөнінде жан-жақты үгіт-насихат жүргізді. 1914 жылдың сәуірінде пролетариаттың көсемі В.И.Ленин: «Ұлттың өз тағдырын өзі билеушілігі бөтен ұлттық коллективтен бөлек шығуында, өз алдына жеке мемлекет құрылуында» деп жазған болатын. Осыдан дәл үш жыл өткенде, яғни 1917 жылы сәуірде Петербургте өткен большевиктердің съезінде сөйлеген сөзінде И.В.Сталин: «Ресейдің құрамындағы езілген халықтарға олардың Ресейдің құрамында қалғысы келе ме, әлде жеке мемлекет болып бөлінуді қалай ма деген еріктілік өз қалауларына берілуі қажет» деді. Осы конференцияның қарарында: «Ресейдің құрамына кіретін барлық ұлттардың өз еркінше бөлінулері, жеке мемлекет құру еріктері сақталуға міндетті. Олардың бұл еріктіліктерін жоққа шығару және оның іс-жүзінде жүзеге асуына шара қолданбау – басып алушылық пен зорлап қосушылыққа парапар»,– деп көрсетілді. Алайда 1917 жылы патшалық монархия құлап, бұрынғы Ресейге қараған елдер бөлініп, өз алдына тәуелсіз өмір сүрмек болғанда олар қанды соғыстар арқылы қайтадан Мәскеуге тәуелді етілді. Жергілікті халық үшін ең қайғылы осы оқиғаларды большевиктер «орыс емес халықтардың азаттығы», орыс ұлтының «адамгершілік міндетін» өтеуі, пайғамбар Лениннің бодан халықтарға істеген «шапағаты» деп атады, ал мұны түсінбегендердің бастарын коммунистің «балғасымен» жаншып, «орағымен» орып тастап отыр деп жазды Мұстафа Шоқай. Ал Азамат соғысы аяқталып, бірсыпыра ұстанымдарын нығайтып алғаннан кейін большевиктердің ұлттық республикалардың Одақтан бөлініп шығып, өз алдына тәуелсіз мемлекет құруына дейінгі өзін-өзі билеуі туралы берген уәделері түбегейлі өзгерді. 

Кеңес өкіметінің ұлттық саясатының алғашқы кезеңдерінде үкіметтік мекемелерді жергілікті халыққа жақындату мәселесі «жергіліктендіру» деген атпен көп айтылып, мол насихатталды. Бірақ бұл, Мұстафа Шоқай сөзімен айтқанда, «қызыл сөздерге боялған» уәделер іс жүзінде «орыстың ұлттық рухына негізделген пролетариат диктатурасынан басқа ештеңе де болмай шықты…». Тіпті кейін большевик қайраткерлер «жергіліктендіру» міндетті түрде басқару істеріне жергілікті халық өкілдерін қатыстыру емес екенін түсіндірумен болды. 1930 жылы жазылған «Түркістандағы жергіліктендіру қандай мазмұндарды қамтиды?» атты мақалада Ресей Компартиясы Орта Азия Бюросының бастығы Зеленскийдің «жергіліктендіруге» қатысты мынандай сөзі келтірілген: «Жергіліктендіру» дегеніміз – өкімет аппараттарының жергілікті халыққа жақындауы. Мұндай жақындауға жергілікті халықтың тілін үйрену арқылы орыстар да қол жеткізе алады». Бұл, шынына келгенде, кеңес қайраткерлерінің екі жүзділігінен басқа ештеңе емес-ті.
Кеңестік шындықтың бет пердесін барынша аша түскен «Советтер қол астындағы Түркістан» атты еңбек болып табылады. Тақырыптың астында «Пролетариат диктатурасына мінездеме» деп жайдан-жай жазылмаған туындыда большевиктердің жергілікті халықтың мүдделерімен қаншалықты санасқандарын дәлелдейтін бірнеше мысалдар бар. 1919 жылдың 5 маусымында Ташкентте өткен Түркістан коммунистері партиясының өлкелік 3-съезінде мұсылман делегаты өз сөзінде былай дейді: «Біздер, мұсылман сорлылар, Николайдың кезінде де мал соңында зар еңіредік, қазіргі пролетарлық үкіметте де тап сол қалпымыз. Тіпті одан да жаманбыз…». Ал Сырдария губерниясындағы қазақтар барлық тұрғындардың 79 % -ын құраса, ал барлық еуропалықтар (орыстар, украиндар, белорустар, немістер т.б.) 9,5 % ғана еді. Бірақ губерниядағы мектептерде 6 пайыз ғана қазақ балалары оқыса, орыс балаларының 53, 2 пайызы оқуға тартылған тұғын. Сол кездегі жағдайдың қиын болғандығы соншалықты, жергілікті халық 94 пайыз болғанына қарамастан Түркістанның мемлекет істеріне жергілікті адам тарту жөніндегі ойларды еске алудың өзі “керітөңкерісшілдік” деп жарияланатын.
Кейін коммунистерге айналған большевик­тердің мұндай ұрандарының бос сөз болғанын Қазақстан тәжірибесі бірнеше рет дәлелдеген-ді. Тіпті кеңестік идеологияның талмай насихаттағанындай, «социализмнің нағыз кемелденіп коммунизмге аяқ басқан кезінде» ел басшылығына тағы да қазақ дегеннің кім екенін біле бермейтін өзге ұлт өкілінің келуіне байланысты болған 1986 жылғы Желтоқсан азаттық көтерілісінің жарасы әлі жазыла қойған жоқ.
Жаңа үкіметтің экономикалық саясаты да сынға алынды. «Түркістандағы жергіліктендіру қандай мазмұндарды қамтиды?», «Мақта төңірегіндегі күрес», «Патшалық Ресей министрі Кривошейннің Түркістандағы мақта шаруашылығына көзқарасы» т.б. мақалаларында Мұстафа Шоқай жергілікті диқандарды дербес жұмыс жүргізу мүмкіндігінен айырып, Орталық үшін қажет деп зорлап мақта еккізіп отырғанын айтты. Ол Өзбекстан мен Түркістандағы ашаршылықтың ең басты себебін осы дәнді дақылдар егетін жерлердің мақта егісіне берілгенімен түсіндірді. Большевиктер мақта саясатын жергілікті жерге қызмет етеді және ол Түркістанда басқару істерін қысқа мерзім ішінде жергілікті халықтың өз қолына беру арқылы ғана жүзеге асады десе, Мұстафа Шоқай бұлар осындай даурықпа насихаттың көлеңкесінде өздерінің түпкі ойларын жүзеге асыруға кірісті деп жазды. «Правда Востока» газетінде (30.10.1929) жарияланған Мәскеу телеграммасындағы Тоқымашылар одағының Орталық Комитетінің алдағы (1930 жылы – автор) жарты жыл ішінде алты мың жұмысшыны Кеңес (яғни үкімет) және шаруашылық салаларына жауапты әкімшілік қызметтерге жіберуді шешкені, бұдан басқа жергілікті тоқыма өнеркәсібіне тән мекемелерді күшейту үшін тағы 500 жұмысшы, Орталық Азиядағы жауапты қызметтерге 400 жұмысшы баратыны туралы хабарлар отаршылдықтың жарқын мысалдары болатын.
Көреген саясаткер экономикалық саладағы іс-шаралар Түркістанның тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігін біржола жоюға, оны Ресейдің шикізат көзіне айналдыруға бағытталғанын атап көрсетті. «Орыстар Түркістанды Мәскеуге тек экономикалық жағынан ғана байлаумен қоймай, мәдени, рухани өмірінің көрінісі болған бүкіл тарихи шығармаларын да өз қалуынша бұрмалап, Мәскеудің еркіне тәуелді етуде»,– деп тұжырымдайды. Бұған кейінгі Қазақстан өмірі де толық дәлел бола алады.
Республиканың өндіріс орындарына, құрылыстарына көрші Еуропа елдерінен, негізінен Ресейден мыңдаған, ал кезінде талай көркем шығармалар мен фильмдерге тақырып болған, кейін әр бес жыл сайын кеңестік кезеңнің ұлы жеңісіндей тойланып отырған тың және тыңайған жерлерді игеру шараларына миллиондаған адамдар келгенде, орталықтың негізгі мақсаты Қазақстанды көркейту емес, ұлттық байлықты иемдену, жергілікті халықты орыстандыру болғаны айқындалды. Осының кесірінен қазақ өз жерінде, өз елінде бұрын-сонды болмаған азшылылыққа айналып, еліміздегі халықтың 30 пайызын ғана құрады.
Мәскеудің Сарыарқаның төсінде Тың өлкесін құруы да, кеңес көсемі Н.С.Хрущевтің солтүстік бес облысты Ресейге қосуға әрекет жасауы да ұлы державалық пиғылдан басқа ештеңе емес еді. Қазіргі күні осыларды еске алудың өзі жүректі сыздатады. Жұмабек Тәшенов сияқты өз жерін де, өз халқын да ерекше сүйетін шынайы ұлтшыл һәм қайсар тұлға болмағанда бүгінгіміз не боларын кім біліпті.
Мұстафа Шоқай өз еңбектерінде Кеңес өкіметінің 30-жылдардан кейінгі ішкі саясатына, әсіресе, мемлекетті басқару бағытындағы күрделі өзгерістерге де көп көңіл бөлген. Ол «Табыс мерекелері», «Ресейдегі жағдай және біздің міндеттеріміз», «Кеңес Одағының негізгі заңы төңірегінде» атты т.б. мақалаларында Сталиннің жеке басына табынушылығын көрегендікпен болжады. Өздеріне қолайлы жайға үйренген жоғары элитаның Сталинді барынша дәріптеп, кеңестік бұқаралық ақпарат құралдарында бар нәрсені тек соның атымен байланыстыру науқанының басталғанын жақсы байқады. Бұл үдеріс кейін «сталиндік» деп аталған Одақтық Конституцияның қабылдануымен күшейе түскен болатын. Содан күн көсем маңайын тазалауға кірісті. Қазан төнкерісінің ардагерлеріне, үкімет пен партияда маңызды орындарды ұстап отырған ірі тұлғаларға «сатқын», «фашист агенттері» деген ауыр айыптар тағылды, әртүрлі қуғын-сүргінге салынды. Көбісінің көзі жойылды. Бұл оқиғалар ішті былай қойғанда, кеңестік Ресейдің еуропалық достары арасында «бұл елдің, сірә, жөні түзу басшысы жоқ шығар» деген ой туғызғаны рас.
Шынында да, кеңес шындығы тоталитар­лық жүйеге сүйенген большевиктік билікке адам құқығы, демократия мен ұлт бостандығы секілді адамзаттық құндылықтардың жат екен­дігін көрсетті. Сондықтан Мұста­фа Шоқайдың Түркістанды орыс пролета­риатының үстемдігінен құтқарып, тәуелсіз мемлекет құрудан басқа ешқандай арман-мүддесі болмады.

Сталин социализмі – тонаушы саяси жүйе

d70be0e93adc93ae5c6a9462dc6b2ac7.jpg

Кеңестік саясаттың кейбір теориялық мәселелері де өз заманының білімдар саясаткерінің назарынан тыс қалмады. Олар туралы айтылған ой-тұжырымдар қазір де құнын жойған жоқ. Солардың ішіндегі большевиктердің таптық күрес туралы ойлары ерекше. Бұл мәселеге Мұстафа Шоқай өз көзқарасын ашық білдірді. Ол «Таптық күрес ұлттық өнеркәсібі қалыптасқан саяси, әлеуметтік және экономикалық мүдделері бір-біріне қарама-қарсы тұрған, ұлттық буржуазия мен ұлттық пролетариат таптары бар тәуелсіз елдерде ғана болуы мүмкін» деген теориялық қағидаға сүйене отырып, таптық күрес түгіл, тіпті таптардың өмір сүруі үшін Түркістанда өндірістің болмағандығын атап көрсетеді. Қазақстанда мұндай таптар қалыптаспағанын сол кездегі Кеңестің кейбір басшыларының өздері де мойындауға мәжбүр болған еді. «1916 жылғы ұлттық қозғалыс туралы большевиктердің өтірігі» атты мақалада Кеңес Одағы Орталық Комитетінің мінбесінен оның мүшесі Шалва Элиаваның: «Түркістанда пролетариат табы туралы сөз болуы мүмкін емес. Ол жерде ұлттық пролетариатсыз пролетариат диктатура құрылды» дегенін тілге тиек етеді.
Мұстафа Шоқай жергілікті газеттердің материалдарына сүйеніп жазған «Атамекен жағдайы» атты мақаласында Түркістанда таптық күрес ұранымен жүргізіліп жатқан ашық террор, Кеңес өкіметінің халықты жаппай қуғын-сүргінге ұшыратуы, азапқа салуы, аштыққа душар етуі және жүздеген-мыңдаған жазықсыз жандардың атып өлтірілуі туралы айтылады. Партиядан шығарылып, қамауға алынғандардың, жер аударылғандар және өлім жазасына кесілгендердің бар кінәсі олардың баяғыда өліп қалған атасының бай, саудагер, ғұлама, яғни кезінде іс басында болғандары немесе айыпталушының көне медре­селерде оқығандығы болды. Бұл кеңестік биліктің нағыз сорақы саясаты ғана емес, табиғи болмысы да еді.
Тамаша құқықтанушы кеңестік мемле­кеттің құқықтық қанқасын, сая­си сипатын айқындаған 1936 жылғы КСРО Конституциясындағы логикалық қайшылықтарды ашып көрсетті. «Белсенді, саналы, ынталы азаматтар ғана коммунистік ұйымдарға біріге алады» деген Конституция бабын сөзбе-сөз айта келе: «Мұның екінші мағынасы Коммунистік партияға кірмеген адамдар белсенді, ынталы және саналы болып саналмайды деген сөз. Коммунист емес 98 процент азаматтар, мәселен, ғалымдар, профессорлар, техникалық мамандар, инженерлер, т.с. кеңестің Негізгі заңына сәйкес, екінші сорт адамдарына айналып отыр»,– деп жазды.
Мұстафа Шоқайдың Мәскеудің социализмі мен жалпы социализмнің арасындағы айырмашылықты атап көрсетуі де қызғылықты. Ол «Сталин социализмі – тонаушылықты қамтамасыз ететін саяси жүйе» деп атады да, «төңкерістің бас кезінде социализм үшін буржуа-мүлік иелері талауға түсті, енді социализм үшін еңбекші халық бұқарасы талан-таражға түсті» деп жазды. Ал «Ақ-Қызыл» атты мақалада «Социализм деген не?» деп сұрақ қойылады да, ол былайша түсіндіріледі: «Социализм – экономикалық теория болумен бірге, ұлттық теория да болып табылады. Барлық ұлттардың барлық жағынан теңдігі қамтамасыз етілмейінше, нағыз социализм туралы сөз болуы мүмкін емес». Бұл тұжырым бойынша Кеңестік социализмнің жалпы социализм атаулыдан аулының алыс болғанын байқау қиын емес.
Мұстафа Шоқай большевиктер Түркіс­тандағы ұлттық қозғалысқа қарсы жиі пайдаланған “ұлтшыл шовинизм” туралы да арнайы мақала жазып, “шовинизм” ұғымына түсініктеме берген. Басқа ұлттардың өмірлік мүдделерін тек өз ұлтының мүддесі үшін құрбан етуді көздеген шовинизм мемлекеттік билікті ұстап отырған ұлтқа ғана тән екенін атап көрсетеді. Осындай алғы шарттары болмай тұрғанда түркістандықтарды шовинизм дертіне шалдыққандар қатарына жатқызудың ретсіз екенін бірден кесіп айтады.
Алаштың басқа жетекшілері сияқты өз халқын шексіз сүюдің, оның мүддесі үшін қажет болса, жанқиярлық іске апаратын «ұлтшылдық» ұғымына қатысты ойлар да тағылымды. Мұстафа Шоқай, «Ұлтшылдық біздің, соның ішінде менің де, саяси идеяларымыздың соңы емес, басы. Олай болса, біздің барлық іс-қимылымыз өз билігіміздің өз қолымызға өтуін қамтамасыз ету тұрғысынан жасалуы керек»,– деп ұлтшылдықтың түпкі мақсатын бүкпесіз атады. Сонымен қатар ол: «Ол (ұлтшылдық – Ә.Б.) – халқымыздың жаны мен жүрегі. Ұлтымыз өмір сүрсе, ол да бірге өмір сүреді» деді. Мұстафа Шоқай түсінігінде, жалпы ұлттың мүддесін жеке мүддеден жоғары қоя білген адамдар ғана нағыз ұлттық патриот және ұлтқа пайдалы қызметші бола алады.
Мұстафа Шоқай «жұмысшы демократиясы» деп жалаулатылған кеңестік насихаттың шындыққа жанаспайтын саяси сипатын теріске шығара отырып, биліктің жалпы жұмысшы табының қолында емес, бір ғана большевиктер партиясының уысында екенін атап көрсетеді. Мұның дәлелі ретінде «Жұмысшы демократиясы дегеніміз тарихтың табиғи қажетіне сәйкес бірігіп, саяси демократияның шеңберінде бола отырып, жалпы жұмысшы табының дербес тап ретінде өзін көрсете алуы болып табылады» – деген анықтама ұсынады. Ары қарай ойын сабақтай отырып, автор жұмысшы табы ешбір жерде дәл кеңестік Ресейдегідей тепкі көріп отырған жоқ дейді. Сонымен қатар ол социалист (түрліше түстегі) жұмысшылар болғаны тәрізді антисоциалист жұмысшылар да болатынын, Еуропада «католик жұмысшылар ұйымының» да бар екенін, егер жұмысшылар көмектеспесе және қатынаспаса, онда Италиядағы фашис­тер мен Германиядағы гитлершілдер күш алуы мүмкін еместігі сияқты мысалдарды келтіреді.
Кеңес үкіметі мен Коммунистік (большевиктік) партияның алғашқы кезеңдерден бастап күндіз-түні талмай жазған тақырыбы пролетариат табының диктатурасы еді. Мұстафа Шоқай өз мақалаларында Түркістанның байырғы халықтарының Қазан төңкерісіне ешқандай қатысы болмағандығын айтып, пролетариат диктатурасы шын мәнінде орыс диктатурасы болып отыр деген қорытындыға қайта-қайта оралып отырады. Расында, Түркістанда пролетариат табы болған жоқ. Мысал үшін мынандай бір фактіні келтіре кетейік. 1928 жылғы 7 ақпандағы «Еңбекші қазақ» газетінде өндірісте жұмыс істейтін жұмысшы қазақтар жалпы жұмысшылардың 2,2 пайызын ғана құрайтыны туралы жазылған болатын.
Осындай жағдайда Қазақстанда пролетариаттың диктатурасы туралы сөз айтудың өзі иінсіз болатын. Ол саяси өмірде Коммунистік партияның жеке диктатурасынан басталып, жалпы кеңестік жүйеде Сталиннің диктатурасына ұласқаны белгілі. Кейін жеке басқа табынумен күрескендер де өздерінің жеке билігін ауыздықтай алған жоқ. Олар да жоғары билік мансабының құлы болып, жеке бастың ауруымен саяси сахнадан кетті. Осының бәрі шешілмес қайшылықтарға әкеліп, өзін мәңгілік санаған Кеңес Одағын құлатты. Ежелгі гректің ұлы ойшылы Платонның қоғам басшысынан бастап бұзылады деген сөзін тарих тағы да дәлелдеп берді.

Мұстафа Шоқай тағылымы

Тағдыр құдіретімен мемлекетіміз тәуелсіздікке жетті. Бұл түркі әлемі ұлы перзентінің бар қажыр-қайратын, әлеуметтік әлеуетін, шығармашылық қуатын, қажет кезінде ғұмырын да аямаған асқақ мұраты, асыл арманы еді. 1937 жылғы «Радлов хақында» атты мақаласында Мұстафа Шоқай: «Иә, мен егер ғалым болуды мақсат еткенімде, ол (Радлов – Ә.Б.) нұсқаған жолмен кетуім әбден ықтимал еді. Алайда мен жас кезімде таңдап алған жолымнан таймадым. Бұл жолда ерекше еңбек сіңірмесем де, осы жолымды жөн санап келе жатырмын», – деп қарапайым ғана жазған болатын. Ал, шын мәнісінде, Мұстафа Шоқай – туған еліндегі ұлттық сая­сатты аяусыз сынаған отандық кеңестану ғылымының негізін қалағандардың бірі.
Тәуелсіздік жылдары жаңа мемле­кетіміз әлем танитын дәрежеге жетті. Бұл даусыз. Дегенмен рухани салада кенже келе жатқанымыз аз айтылып, кем жазылып жатқан жоқ. Ең негізгі өкініш, кешегі құлдық психология ілесе еріп, тәуелсіз сананың қалыптасуын артқа тартып отыр. Ұлттық рухымыз бой көтере алатын емес.
Қазір Алаш жетекшілерінің бір ғасыр бұрын бүкіл қазақ даласына жария еткен «Оян, қазақ!» ұранының күні туып тұрғаны сөзсіз. Мұны Тәуелсіздік мұраттары қатаң талап етіп отыр. Бұл бүгінгі алыс пен жақынды біле бермейтін Жаһанданудың үдерісінен де туындауда.
Әлемдік деңгейдегі тұлғаның «Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсіздігі болуы мүмкін бе? Тарих ондайды көрген жоқ та, білмейді де. Ұлт азаттығы – ұлттық рухтың нәтижесі. Ал ұлттық рухтың өзі ұлт азаттығы мен тәуелсіздігі аясында өсіп дамиды, жеміс береді», – дегені бүгін айрықша атойлап тұр. Түйіндей айтқанда, тәуелсіздікті тұғырлы етер күш-қуатымыз осында жатыр. Қайран, ұлттық рухқа суарылған осы сөздерді білер азаматтардың жоғары билік басындағылар қатарынан да, өз арамыздан да көп табыла бермейтіні қинайды. Мұстафа Шоқай тағылымы шынайы ұлтшылдар қатарын көбейте түсуге шақырады.

Әбдіжәлел Бәкір, саяси ғылымдар докторы, профессор

Редакция таңдауы

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...
mattt

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі...
zhzh

Бүгін – Жамбыл Жабаев дүниеге келген күн

Бұдан 175 жыл бұрын 99 жасына дейін жүрегінен жыр төгілген ақын,  дүлдүл...
848b9b900d1761c00482f1fdeb50bfb4

NASA Марстың алғашқы панорамасын жариялады

АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) Ровер Perseverance түсірген Марстың алғашқы...

Жаңалықтар

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Бүгін – Жамбыл Жабаев дүниеге келген күн

Бұдан 175 жыл бұрын 99 жасына дейін жүрегінен жыр төгілген ақын,  дүлдүл жырау, жүйрік жыршы, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жамбыл ЖАБАЕВ (1846-1945)  дүниеге келді. Ол...

NASA Марстың алғашқы панорамасын жариялады

АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) Ровер Perseverance түсірген Марстың алғашқы панорамалық суреттерін жариялады. NASA алдағы апталарда көптеген қызықты суреттері жариялайтынын мәлімдеді.  

Қожа Ахмет Ясауидің мөрі мен шежіресі табылды

«ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі ұйымдастырған «Ясауи ізімен» ғылыми-экспедициясы аясында Өзбекстан Республикасының Наманган қаласынан Қожа Ахмет Ясауи шежіресінің бір...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

«Наконец-то» Бекшин алматылықтарға үндеу жасады

Алматы қаласының бас санитар дәрігері Жандарбек Бекшин наурыздағы мерекелер алдында қала тұрғындарына үндеу жасады, - деп хабарлайды өңірлік СЭБД баспасөз қызметі. Бекшин үндеуінде алматылықтардан...

Армениядан жеткізілген көліктердің тіркеу мерзімі ұзартыла ма?

Қазақстанға Армениядан жеткізілген көліктерді тіркеу мерзімі 1 наурызға дейін ұзарды, - деп хабарлайды Ішкі істер министрлігінің баспасөз қызметі. ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2020 жылдың 1 ақпанына...

Ақпарат министрі кәсіби журналистиканы дамыту туралы жоспарын айтты

Еліміздің жоғары оқу орындарындағы журналистика факультеттерінің оқу бағдарламалары зерделенеді. Бұл туралы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрі Аида Балаева inbusiness.kz сайтына берген сұхбатында айтты. Министрдің айтуынша, қоғамдық...

Қытай келісімдерді елемей, қазақ пойыздары қараусыз қалып жатыр

"Жүк жөнелтушілердің бастамасымен Қытайға тауарларды қабылдауға уақытша тыйым салу енгізілді", – деп хабарлайды «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы (ҰК)»АҚ баспасөз қызметі. «ҚХР-мен шекарадағы бекеттерде жағдай...

Ресейде тіркелген көліктер Қазақстанда жүре алмай ма?

  Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде Қазақстанның Бас прокуратурасы атынан жалған бұйрық таратылған деп хабарлайды  тengrinews.kz сайты. Аталған «құжатта» Ресейде тіркелген автокөлік иелеріне Қазақстан аумағында жалпы сенімхатсыз...

ЕСКІ ЖАРАНЫҢ АУЗЫН ТЫРНАУ ЕСТІНІҢ ІСІ МЕ…

Адам баласы туғанда бір-бірінен артық-кемі жоқ қызыл шақа болса да, өсе келе олардың бәрі өз бетінше өзгеріп, даралана бастайды. Өйткені уақыт ағымындағы түрлі әсерлер...

Елімізге Түрікменстаннан 153 қандасымыз көшіп келді

Бүгін Түрікменстан Республикасынан 153 қандасымыз тарихи Отанына көшіп келді, деп хабарлайды mangystaumedia.kz. 2020 жылы әлемде орын алған пандемияға байланысты елімізде көшіп–қонушылар ағыны кейінге қалдырылған болатын....

Қасым-Жомарт Тоқаев Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады, деп хабарлайды Ақорданың баспасөз қызметі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип...

Мәди Манатбек жаңа қызметке тағайындалды

Шымкент қаласы әкімінің өкімімен Ішкі саясат және жастар істері жөніндегі басқармасының басшысы міндетін атқарушы болып Мәди Манатбекұлы тағайындалды. Мәди Манатбекұлы 1978 жылы 25 мамырда дүниеге...

Бас прокуратура үндеу жариялады

Әлеуметтік желіде жекелеген тұлғалар елдің әртүрлі аймақтарында заңсыз митингіге   шақырып жатыр. Осыған байланысты ҚР Бас прокурорының орысбасары Б.Б. Дембаев үндеу жариялады. Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының...

Вице-министрдің не үшін қамалғаны белгілі болды

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі ҚР Мәдениет және спорт вице-министрі Сәкен Мұсайбековтің ұсталуына қатысты түсінік берді. «Мәдениет және спорт вице-министріне қатысты сотқа дейінгі тергеу...

Елбасы Түркия президентін құттықтады

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Түркия Республикасының Президенті Режеп Тайип Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Әңгіме барысында Елбасы Режеп Тайип Ердоғанды туған күнімен құттықтап, зор...

Полиция қызметкерлері жүкті әйелді автокөлікте босандырып алды

Батыс Қазақстан облысында полиция қызметкерлері келіншекті автокөлікте босандырып алды. БҚО полиция департаментінің ресми өкілі Болатбек Белгібековтің мәлім еткеніндей, оқиға 26 ақпанға қараған түні Самара-Шымкент автожолы...

Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойы басталды

Бүгін жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойын республика көлемінде ресми түрде мерекелеу басталды. ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев елордадағы Жамбыл ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, Қ.Қуанышбаев атындағы...

COVID-19: Әлемде екпе салдырғандар саны індет жұқтырғандардан екі есе көп

Әлемде коронавирусқа қарсы екпе алған адамдардың саны пандемия басталғалы індет жұқтырғандардың жалпы санынан екі есе көп, деп хабарлайды ТАСС.  Қазіргі уақытта шамамен 227 миллион адам...

Әзірбайжан Таулы Қарабақта әуежай құрылысын бастады

Әзірбайжан билігі Таулы Қарабақта халықаралық әуежай құрылысы басталатынын мәлімдеді. Нысан Иранның шекарасына жақын жерде, Шуша қаласынан 60 шақырым қашықтықта орналасқан Физулиде бой көтереді. Ел президенті...

Алғыс айту күні: Елордада мерекеге орай қандай шаралар өтетіні белгілі болды

Елімізде 1 наурызда Алғыс айту күні атап өтіледі. Бұл мерекеде елордалық театрлар медицина қызметкерлерін, эпидемиологтарды, педагогтарды, құқық қорғау органдарының қызметкерлерін спектакль көруге шақырады, деп...

Жол карталарын іске асыруға мониторинг жүргізу үшін цифрлық платформа әзірленеді – Б.Байбек

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек Facebook желісіндегі парақшасында партияның алдағы кезеңге арналған жоспарларымен бөлісті. Оның айтуынша, 1 наурызда «Nur Otan» партиясының құрылғанына...

Ақтөбе облысында 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті

Бүгін, 26 ақпанда сағат 11:55-те Шалқар ауданының Ұлпан теміржол станциясында 43 вагон құрамының 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті. Оның ішінде 13 цистерна аударылып, ұзындығы...

Винсент Ван Гогтың «Монмартрдағы көше көрінісі» картинасы сатылымға шығарылды

Винсент Ван Гогтың әйгілі картинасы – "Монмартрдағы көше көрінісі" саудаға шығарылды. Сурет бұрын-соңды көпшілік назарына ұсынылмаған, картина қайтадан сатылғанға дейін, Қытайда содан кейін Голландияда...

Қызылордада сауна әкімшісі жеңгетайлықпен айналысқан

Қызылордада жеңгетайлықпен айналысқан азаматша ұсталды, деп хабарлайды Polisia.kz. "Қызылорда қаласында жедел-профилактикалық іс-шаралар жүргізу барысында пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлықпен айналысып жүрген азаматша анықталды. Облыс орталығындағы сауналардың...

Білікті хирург қандасымыз: Орыс тілін білмегендіктен базар жағалап кеттім

https://youtu.be/zzD6QU3BF6M Сюжет авторы Нұржан ТҰРҒЫМБАЙ Тілші Ділда Уәлибек

1 наурызда әскерге шақыру басталады: Қорғаныс министрлігі негізгі өзгерістерді атады

13 мыңнан астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші көктемгі шақыру кезінде еліміздің Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады....

Қырымбек Көшербаев Жамбыл ескерткішіне гүл шоғын қойды

Елордада Ж.Тәшенов және Амман көшелерінің қиылысында Жамбыл Жабаевтың ескерткішіне гүл шоғын қою рәсімі өтті. ҚазАқпараттың хабарлауынша, шараға ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев, Мәдениет және спорт...

Қырғызстан президенті Путинге не сыйлағанын айтты

Қырғызстан президенті Садыр Жапаров Ресейге жұмыс сапары кезінде Владимир Путинге қылыш сыйлады. Бұл туралы ол "Россияская газетаға" берген сұхбатында айтты. "Бұл қылышты Қырғызстанның ең мықты...

Елімізде азық-түлік жеткізу нарығы 75 пайызға өскен

2020 жылы Қазақстанда азық-түлік жеткізу нарығы 75% - ға өсті. Бұл туралы Chocofood қызметінің директоры Николай Щербак хабарлады, деп хабарлайды LS. Карантинге байланысты Қазақстанда азық-түлік...

Әлемде коронавирус құрбандарының саны 2,5 миллионнан асып жығылды

Әлемде коронавирус жұқтырғандар саны 113,5 млн-ға жетті.  Джонс Хопкинс университетінің дерегінше, індет жұқтырғандардың 89 миллионы емделіп шықса, 2 507 624-і қайтыс болды. COVID-19 жұқтырғандар саны бойынша...

Семейде 1879 жылы салынған тарихи ғимарат өртенді

Ғимараттағы өрт тек таң ата ауыздықталған. https://youtu.be/AwAQx5E_MLA Өрт 26 ақпанда Абай даңғылында 00 сағат 46 минут шамасында басталған. Өртті сөндіруге барлығы 19 техника, 55 адам жұмылдырылды....

Алматы облысында Ан-2 ұшағы мәжбүрлі түрде қонды

"Азия Континенталь" әуе компаниясының Ан-2 әуе кемесі Боралдай - Кеген бағыты бойынша РРК5481 санитарлық рейсін орындау кезінде Боралдай автомобиль жолынан шығысқа қарай 1,5 км...

Омбыда Халықаралық ана тілі күні атап өтілді

2021 жылғы 24 ақпанда халықаралық ана тілі күніне орай Қазақстанның Омбыдағы Консулдығының басшысы Ырысқали Дәуренбек «Омбы қазақтары» аумақтық қоғамдық ұйымының басшылығы, жергілікті қазақ тілі...

Елімізде сүт өндірісі бойынша қай өңір көш бастап тұр?

Шығыс Қазақстан облысы сүт өндірісі бойынша республикада көш басында тұр. Бұл туралы ШҚО әкімі Даниал Ахметов халыққа есеп беру барысында айтты. «Соңғы бес жылда...

Ең сұлу волейболшылар рейтингі: Ресейлік спортшы Сабина Алтынбекованы басып озды

Грек басылымы Gazzetta планетаның ең сұлу волейболшы аруларының рейтингін жариялады. Рейтингте 25 жастағы ресейлік Алиса Маненок көш бастады, деп хабарлайды Politic. Бұған дейін аталған рейтингте...

Теміртау қаласының әкімі тұрғындардан кешірім сұрады

Теміртау қаласын жылумен қамтамасыз ететін ЖЭО-2 жұмысында ақау болып, тұрғындар аязда жылусыз қалды. Келтірілген қолайсыздық үшін Теміртау қаласының әкімі Қайрат Бегімов өңір халқынан кешірім сұрады. Мамандар...

2020 жылы 13 мың этникалық қазақ көшіп келді

2021 жылы Қазақстанда Көші-қон саясатының 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы әзірленеді. Бұл туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде ведомство басшысы...

Әлемдік ТОП-50 қатарына енген Қазақстан дзюдошылары

Халықаралық дзюдо федерациясы (IJF) Тель-Авивте өткен әлемдік «Үлкен шлем» турнирінен кейін дзюдошылар рейтингін жаңартты, деп хабарлайды Olympic.kz. Жаңартылған рейтинг бойынша ТОП-50 қатарына енген қазақстандық дзюдошылар...

Президент Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Кездесу барысында Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе Қасым-Жомарт Тоқаевқа компанияның қазіргі...

Жамбыл Жабаев – 175: Киевте поэзия кеші өтті

Бұл жайында Қазақстанның Украинадағы елшілігі Facebook парақшасында мәлім етті. Қазақтың көрнекті суырып салма ақыны Жамбыл Жабаевтың туған күні қарсаңында Киевтегі қазақ диаспорасы мен Қазақстанның Украинадағы...

«Nur Otan» Партиялық бақылау комитетін Артур Платонов басқарады

Партия Лидері Нұрсұлтан Назарбаевтың қаулысымен Партиялық бақылау комитетінің төрағасы болып Артур Платонов тағайындалды. Бұл туралы «Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек мәлімдеді. «Артур...

Нұр-Сұлтанда банк тонамақ болған күдіктілер ұсталды

Түн ішінде елордадағы банктердің бірінің ғимаратына есігін сындырып кірген екі күдікті ұсталды. Қалалық полиция департаментінің мәліметінше, түнгі сағат 02:30-да ішімдікке еліткен 2 жігіт шыны...

Қарағандылық судьяның ісін Жоғарғы сот қарайды

Қарағанды облыстық сотының судьясы Естай Исабековтің ісі Жоғарғы сотта қаралады. Судьяның әріптестері оның әрекеті судья әдебі кодексіне қайшы келетінін айтады. Алайда оған қатысты шешім...

Бүгін елорда мен Ақмола облысының оқушылары қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласы мен Ақмола облысында ауа райына байланысты бірінші ауысымдағы оқушылар мектепке бармайды. «26 ақпан күні ауа райының қолайсыздығына байланысты қала мектептерінің бірінші ауысымындағы 0-9...

Өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды

Қазақстанда өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 135, Алматы қаласы - 110, Шымкент қаласы -...

COVID-19: АҚШ-та вакцинаның күшін әлсірететін вирустың жаңа түрі пайда болды

Калифорния технологиялық институты мен Колумбия университеті ғалымдарының пікірінше, коронавирус инфекциясының жаңа нұсқасында кездесетін мутация оған иммундық жүйенің әсерін сезінуге кедергі келтіреді, – деп жазды...

«Ұлы дала таңы» фильмінің түсірілім жұмысы басталды

Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылының маңында режиссер Ақан Сатаевтың «Ұлы дала таңы» толықметражды тарихи көркем фильмінің түсірілімі басталды, – деп хабарлады «Қазақфильм» киностудиясының...

Бүгін еліміздің басым бөлігінде қар жауады – Қазгидромет

«Қазгидромет» мамандары 26 ақпанда болатын ерекше метеорологиялық құбылыстарға болжам жасады. Қазақстан аумағының басым бөлігінде фронттардың әсерінен тұрақсыз ауа райы сақталады. Кей уақытта қар жауады....

Марсқа қонған Perseverance тіршілік іздейді

Бейсенбі күні кешке NASA ғарыш агенттігі Марсқа жаңа Perseverance (Персеверанс) роверін қондырды (ағыл. – табанды, қайсар), - деп хабарлайды ВВС. Ровердің Қызыл ғаламшардағы басты міндеті...

Армения Қарулы күштері Пашинянның отставкаға кетуін талап етті

Армения әскері елдің премьер-министрі Никол Пашинян мен оның үкіметінің отставкаға кетуін талап етті, - деп хабарлайды РИА Новости ақпарат агенттігі.  Бас штаб басшысы Оник Гаспарян қол...

Доллар бағасы тағы да арзандады

Теңгеге қатысты доллардың ресми бағамы төмендеді. Ұлттық банк 26 ақпандағы америкалық валюта бағамын атады. Жұмада теңгеге шаққандағы доллардың ресми бағамы 414,77 теңге болады. Бұл ретте...

Қазақстанда аяз 40 градусқа дейін көтеріледі

26 ақпанда Қазақстанның 11 өңірінде ауа райы нашарлап, 35-40 градус аяз болады, деп хабарлайды "Қазгидромет". Жамбыл облысында, Тараз, Жезқазған, Қарағанды ​​облыстарында, Қарағанды, Жезқазған, Солтүстік Қазақстан,...

YouTube видеохостингі ата-ана бақылауы режимін енгізеді

Youtube платформасы ата-ана бақылауын орнатуға мүмкіндік беретін жаңа опцияны ойлап тапты. Бастапқыда YouTube видеохостингін жасаушылар 13+ жастағы бейнеге кіруді шектеді, сонымен қатар ата-аналарға балаларын...

Артур Төлепов әкімнің кеңесшісі болып тағайындалды

Актер Артур Төлепов Алматы қаласы ”Алатау” ауданы әкімінің штаттан тыс кеңесшісі болып тағайындалғанын айтып, халықтан қолдау сұрады. Ол өзінің әкімнің кеңесшісі болып тағайындалғаны жөнінде Instagram...

«Құлағым үсіп қалды». Желіде үскірік аязда жолда қалған қарағандылықтың бейнежазбасы қызу талқылануда (видео)

Әлеуметтік желілерде үсік шалып, аяз салдарынан зардап шеккен қарағандылықтың видеосы кеңінен талқылануда. Instagram желісіндегі shock_krg парақшасына жүктелген видеода ол Қарағанды облысы Шет ауданы Батық ауылына...

Алматының еріктілері қарт адамдарға қар тазалуда көмек көрсетуде

Алматының жастар ресурстары орталықтарының белсенділері мен жас отандықтар қарт адамдар мен коммуналдық қызметкерлерге көмектесу үшін қар тазалау акциясына шықты. Алматыда 24 ақпанда сағат 16.00-дан бастап...

Сауль «Канело» Альварес: «Головкинді сұлатып түсіремін»

Мексикалық былғары қолғап шебері Сауль «Канело» Альварес журналистердің оның Геннадий Головкинге қарсы үшінші кездесу өткізуді қай уақытқа жоспарлап отырғаны туралы сұраққа жауап беруден мезі...

Исламжан Насыров ҚПЛ-дан неге «қашып кеткенін» түсіндірді

Екатеринбургтік "Оралдан" ҚПЛ-ға ауысқан Исламжан Насыров "Тұраннан" (бұрынғы "Арыс") кетіп қалды. Бұл туралы инсайдер Айдын Қожахмет өзінің телеграм-каналында хабарлады. Бәрі жақсы сияқты болған, Насыров матчтардың...

Facebook ақпарат индустриясын қолдау үшін 1 млрд доллар инвестицияламақ

Американың Facebook компаниясы алдағы үш жылда ақпарат индустриясын қолдау үшін 1 млрд доллар қаржыны инвестициялауды жоспарлап отыр. Бұл туралы компанияның жаһандық саясат және коммуникациялар...

Тұрғын үй бағдарламасымен жастарға берілетін баспана құны қанша?

«Отбасы банк» АҚ орталық филиалының директоры Жансұлтан Матай жастарға арналған тұрғын үй бағдарламасы арқылы берілетін баспана бағасы қанша теңгеге айналатынын айтты. «Қазір Нұр-Сұлтан мен Алматыда...

Мемлекет басшысының Ұлттық кеңестің V отырысында сөйлеген сөзі

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің V отырысында сөйлеген сөзін жарияланды. Құрметті жиынға қатысушылар! Ұлттық кеңестің қызметі әуел бастан қоғамның ерекше назарында. Оның жұмысына...

Елбасы Бауыржан Байбекті қабылдады

Кездесуде «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!» сайлауалды бағдарламасын әрі қарай жүзеге асыру мәселелері, сондай-ақ сайлауаралық кезеңдегі партияның жұмыс жоспары талқыланды. «Nur Otan» партиясының Төрағасы...

Алматы-Бішкек тас жолында 7 көлік соқтығысты

Алматы-Бішкек тас жолында қалың қар мен көктайғақ салдарынан 7 көлік соқтығысты. Оның ішінде біреуі жолаушылар автобусы. Бір адам дене жарақатымен ауруханаға жеткізіліп, тексеруден кейін үйіне...

Павлодар облысында өрт сөндіру кезінде ТЖМ қызметкері қаза тапты

Павлодар облысы Ақсу қаласының Ақсу шағын ауданында өрт сөндіруші қызметтік міндетін атқару кезінде қаза тапты, – деп хабарлайды ҚР ТЖМ ресми өкілі Талғат Уәли. «2021...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...

Орындалмаған уәделер

Кемшілікті мойындау да – ерлік Есептік кездесулерге қашықтан қатыс­қан тұрғындардың көпшілігі әкімдер көз­бояу­шылықтың көкесін карантинде көр­сетті деп кейіді. Есеп онлайн форматта бе­рілгендіктен бұрынғыдай тұтқиылдан қойы­латын...

Қазақ көші қолдаусыз болған емес

Қазақ көші атажұртқа сап түзегелі қилы жағдайды бастан кешті. Әйткенмен қандастардың салқар көші байырқалаған жоқ, байсалды болды. Оған себеп дүниенің төрт бұрышынан ағылған көштің...

Максим СПОТКАЙ: Қиындықта көрген қамқорлық ешқашан ұмытылмайды

Шын мәнінде, қазақ – ерекше алғысқа лайық халық. Себебі қазақтар қиын-қыстау за­­­манда осы мекенге жер аударылған түрлі этнос өкілдерін құшақ жая қарсы алып, қол­дау...

Аскер ПИРИЕВ: Бірліктің арқасында талай жеңіске жетеміз

– Елбасы Н.Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру идеясын алғаш рет 1992 жылы Тәуелсіздіктің бірінші жылдығына арналған Қазақстан халықтарының фору­мында айтқан болатын. Ал 1995 жылғы...

Мессидің шоуына қатысқан қандасымыз «Дю Солейде» өнер көрсетеді

«Дю Солей» циркі (Cirque du Soleil) – әлемдік цирк өне­рін­­де көш бастап тұрған ұжым. Сахнада өнер көрсе­те­тін жануарлардан толық­тай бас тартқан олар түрлі қойы­­лым­­дарды...

«Елорда жастары» тұрғын үй бағдарламасы кімдерге арналған?

«Отбасы банк» АҚ орталық филиалының директоры Жансұлтан Матай «Елорда жастары» тұрғын үй бағдарламасының қай санаттағы жастарға арналғанын түсіндірді. «Қазір осы бағдарлама бойынша талаптар әзірленуде. Бұл...

Елорданың көктемгі әуендері

Наурыз айында «Астана Опера» камералық залында елорда тұрғындары мен қала қонақтарын балалар мен ересектерге арналған жарқын концерттік бағдарламалар мен керемет спектакльдер күтеді. 5 және 9...

ЕҚЫҰ ПА Бас хатшысы Роберто Монтелла: «Астана рухын» жандандыруымыз керек

24 ақпанда ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясының сессиясы бейне конференция байланысы бойынша өз жұмысын бастады. Оған Сенат Төрағасының орынбасары Асқар Шәкіров бастаған ҚР Парламентінің делегациясы қатысты. Сенат...

Қазақстан Елшісі Моңғолияның Премьер-Министрімен кездесті

Қазақстанның Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Жалғас Әділбаев Моңғолия Премьер-Министрі Лувсаннамсрай Оюун-Эрдэнэмен кездесуі өтті. Ж.Әділбаев Л.Оюун-Эрдэнэ мырзаны Премьер-Министр қызметіне тағайындалуымен және дәстүрлі Шаған мерекесімен (ай...

Рейтинг: Мемлекет тілін білмейтін министр кім?

Ranking.kz аналитикалық компаниясы қазақстандық министрлердің тіл білу рейтингісін жариялады. Қазақстанда екі министр 5, төрт министр 4, бес министр 3, жеті министр 2 тілді меңгерген. Ал...

Қат мамандық қайсы?

Еңбек нарығы заман ағымына қарай үздіксіз өзгеріп отырады. Бүгін бәсі жоғары тұрған маман­дық­тар уақыт өте келе сұраныстан шы­ғып қалуы әбден мүмкін. Окс­форд университетінің ғалымдары...

Алматыда мыңнан астам ана сақтандыру есебінен ЭКО жасата алады

Қазақстанда экстракорпоральды ұрықтандыру процедурасының қолжетімділігі артты. Бұрын тегін медициналық көмек шеңберінде ғана жасалатын жоғары технологиялық қызметтің бұл түрі 2020 жылдан бастап медициналық сақтандыру пакетіне...

ДИМАШ – АҚИҚАТҚА АЙНАЛҒАН АРМАН

Әр ұлттың өніп-өскен, мекен еткен жеріне орай өзгеше болмысы қалыптасатыны ақиқат. Ұлы дала төсінде мыңдаған жылдар бойы еркін өмір сүрген, империя құрып ғасырлар бойы...

Түркі кеңесі елдерінің энергетика министрлері ынтымақтастықты дамыту мәселелерін талқылады

Түркі кеңесінің энергетика министрлері мұнай және газ, электр энергиясы, ЖЭК, сондай-ақ мұнай-газ-химия саласындағы өзара іс-қимылды, оның ішінде ұйымға мүше елдерде өндірілетін өнімді тасымалдау бағыттарын әзірлеуді...

Алғыс айту – ардың ісі

Негізін қазақ халқы құ­раған және күні бү­гінге дейін сол үр­діс тоқтаусыз жалғасып келе жат­қан мемлекетімізде қазақ­тан өзге жүзден астам ұлт өкіл­дері де осы елдің...

Мемлекеттік бағдарламалар бойынша тұрғын үй бағасы қымбаттамайды

«Отбасы банк» АҚ орталық филиалының директоры Жансұлтан Матай мемлекеттік бағдарламалар бойынша тұрғын үй бағасы қымбаттамайтынын айтты. «Нұрлы жер» бағдарламасы аясында «Бақытты отбасы» бағыты бар, бүгінде...

Қазақстан мен Моңғолия арасындағы азаматтық және қылмыстық істер жөніндегі шартқа өзгеріс енді

Қазақстанда егер халықаралық шарттардың өзге қатысушылары өз міндеттемелерін орындамаған жағдайда аталған келісімнің немесе олардың жекелеген ережелерінің іске асырылуын тоқтату, сондай-ақ, жауап шараларын қабылдау тәртібі...

Қазақстан мен Оңтүстік Корея тұтқындарды алмастыруға келісті

Оңтүстік Кореяда сотталған Қазақстан азаматтары енді өз мерзімінің қалған бөлігін Отанында өтей алады. Бүгін сенаторлар тиісті шартты ратификациялады. Бұл жерде бірқатар шарттардың сақталуы маңызды болып...

Ұлттық құндылық телевизиялық рейтингтен жоғары болуы керек – Дана Нұржігіт

Сенат депутаты Дана Нұржігіт отандық телевизиядағы кейбір бағдарламалар ұлттық ұстанымдарымызға қайшы деп есептейді. Бұл туралы парламент өкілі үкімет басшысына жолдаған сауалында айтты. Депутаттың айтуынша, бүгінгі...

«Болашақ» бағдарламасы – келешекке жасалған көлемді инвестиция

– Тәуелсіздік алған тоқсаныншы жыл­дары жалпы ха­лық­тың жағдайы жақсы бол­ды, мына сала­ның дамуына ерекше жағдай жа­салды дей ал­маймыз. Қоғам өмірінің бар­лық саласы то­қырауға ұшырады....

Сенатор Ләззат Сүлеймен заңгерлерді даярлау кезінде сан қуаламай, сапаға қол жеткізу туралы айтты

Отандық жоғары оқу орындарында оқитын заңгерлер көп, бірақ өкінішке орай, заңгерлік білімнің сапасы көңіл көншітпей отыр. Сенатор Ләззат Сүлеймен өзінің депутаттық сауалында осы мәселені...

Мұрат Бақтиярұлы: Ашаршылықты зерттеу үшін ғалымдар мұрағатқа қол жеткізуі қажет

Ашаршылық тақырыбын жан-жақты зерделеу үшін ғалымдардың отандық және шетелдік мұрағаттарға қол жеткізе алуын қамтамасыз ету қажет. Бұл мәселені сенатор Мұрат Бақтиярұлы еліміздің Премьер-Министрінің атына...

Жамбылда 251 гектар жерді жайлаған 50 тоннадан астам жабайы қарасора жойылды

Былтыр Жамбыл облысында 251 гектар жерден 50 тоннадан астам жабайы қарасора жойылған. Бұл жұмыстар жерді жырту, шабу, өртеу және гербицидтерді қолдану арқылы жүзеге асқан....

Дипломатия жемістері

Биыл Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып жария­лан­ғанына 30 жыл толады. Осы тарихи датаға байланысты өмірімнің жиырмаға жуық жылын осы салаға арнаған дип­ломатия ардагері хақында, дербес...

Айман Ибрагимова дзюдодан Қазақстанның екі дүркін чемпионы атанды

Ақтөбе қаласында дзюдо күресінен 2004-2005 жылы туған жасөспірімдер арасындағы  Қазақстан чемпионаты жалауын көтерді. Онда Сарыағаш ауданының балуан қызы Айман Ибрагимова 44 кг салмақ дәрежесінде...

Мемлекет басшысы Білім министрлігіне ерекше қажеттілігі бар балаларға қатысты тапсырма берді

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ерекше қажеттілігі бар балаларды қолдауға қатысты еліміздің Білім және ғылым министрлігіне тапсырма берді. «Өкілетті органға ерекше қажеттілігі бар бала мен оның...

Президент: жер шетелдіктерге сатылмайтыны туралы түбегейлі шешім қабылданды

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдіктерге ауыл шаруашылығы жерлерін сатуға және жалға беруге заң жүзінде біржола тыйым салуды және бір ай ішінде Жер реформасы жөніндегі...

Әлия Назарбаева мұғалімдер мен дәрігерлерге қатысты жобаны қолға алды

Қазақстанның Тұңғыш Президентінің кенже қызы Әлия Назарбаева көгалдандыруға қатысты тағы бір бастаманы қолға алды, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан. Жоба аясында саябақтарға ағаштар егіледі. Оған...

Қос азаматтығы бар мемлекеттік қызметшілерге жазаны қатаңдату қажет – Президент

Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің 5-отырысында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қос азаматтығы бар мемлекеттік қызметшілерге жазаны қатаңдату қажеттігі туралы айтты. «Қазақстан қос азаматтыққа тыйым салынған көптеген...

Президент аудан әкімдерінің сайлауы қашан өтетінін айтты

Мемлекет басшысы елімізде аудан әкімдерінің тікелей сайлауы қашан өткізілетінін айтты.  "Қазір біз кенттер мен ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдерін тікелей сайлауға дайындалып жатырмыз. Сайлау биыл шамамен...

Қазақстандықтар медициналық қызметтерді бір ғана мекемеден алуы тиіс – Қ.Тоқаев

Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке осындай тапсырма жүктеді. «Азаматтар өздеріне қажетті қызметтің барлығын бір ғана медициналық мекемеден алуға тиіс. Осы жобаны...

Мемлекет басшысы медициналық оқу орындарындағы стипендияны көбейтуді тапсырды

Медициналық оқу орындарындағы стипендияны көбейту қажет. Бұл туралы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің 5-отырысында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Бұған дейін біз педагогикалық жоғары оқу орындарында...