ماعجان – پوەزيا پايعامبارى

 «ماعجان-تۇركىشىل،
ساناشىل، داراشىل،

ۋايىمشىل، ءوزىمشىل، نازىك
سەزىمنىڭ اقىنى»

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ

بيىل قازاق ولەڭىنىڭ
ابايدان كەيىنگى الىبى، التىن دىڭگەكتى ازامات اقىن، الاش قايراتكەرى- بەكەن ۇلى ماعجان
جۇماباەۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 120 جىل.
جارىق دۇنيەگە ادام بوپ تۋعانىمەن، ازاماتقا لايىق ءومىر ءسۇرۋ بيلىگى وزىنە
تيمەي، قىسقا عۇمىرىندا كوپ  قۋعىن-سۇرگىن،
بۇعاۋ، ايداۋدا ءوتىپ، اقىرى تەمىر توردا اتىلىپ ولگەن ماعجان اقىننىڭ قازا بولعان
مەزگىلىنە قاتىستى قازىرگى ادەبيەتتانۋشىلار اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر.
ماعجاننىڭ مۇردەسى قايدا قالعانى بەلگىسىز، ءۇشتى-كۇيلى، زىم-زىيا جوعالىپ كەتىپ، اقىن
ەسىمى  جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت سارعايا ساعىنعان
قازاققا تاۋەلسىزدىك الار قارساڭىندا عانا قايتا ورالادى.

ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءوز
كەزەڭىندەگى قاتار-قۇربىلارىنىڭ اراسىنداعى ادەبي ءبىلىمى تەرەڭ، ەستەتيكالىق
تالاپ-تالعامى بيىك اقىن. ونىڭ ءبىلىم كوكجيەگىنىڭ قالىپتاسۋىنا عاليا
مەدرەسسەسىنەن، كەيىننەن ورىستىڭ ءسىبىر ۋنيۆەرسيتەتى اتانعان ومبى مۇعالىمدەر  سەمينارياسىندا (1913-1917)، اراعا از عانا ۋاقىت
سالىپ، ماسكەۋدىڭ ادەبيەت-ونەر ينستيتۋتىندا(1923-1927) وقىعانى سەبەپ بولعانى حاق.
ەكىنشى ءبىر جاعىنان 1909 جىلى اسا ءبىلىمدار، قايراتكەر مىرجاقىپ دۋلاتوۆتان ءدارىس
الىپ، ۇلگى-ونەگە ۇيرەنۋى-ورىس، قازاق ءھام ەۋروپا مادەنيەتىنە قانىعۋى شەشۋشى
سەبەپ بولعان.

«شىن حاكىم، ءسوزىڭ اسىل-باعا جەتپەس،

ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە ءدامى كەتپەس.

قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ

الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس».

(ماعجان: «التىن حاكىم ابايعا»)

قازاق زيالىلارىنىڭ كوسەمى، قازاقتىڭ باس
اقىنى سانالاتىن ابايدى اقىنداردىڭ اقىنى ماعجاننىڭ  ۇلگى تۇتىپ، قايتالانباس تالانتىنا باس ءيۋى ونىڭ
قالامگەرلىك، شايىرلىق جولعا تۇسۋىنە سەپشى بولسا كەرەك.

ءسويتىپ ماعجان اباي حاكىمنىڭ ۇلگىسىمەن ءوزىنىڭ
شىعارماشىلىق ورتاسىندا اقىندىعىن ايقىنداسا، مىرجاقىپتىڭ ىقپالىمەن كۇللى ەل-جۇرتقا
ازاماتتىق كەلبەتىن تانىتىپ، ۇلت ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەر اتانىپ، ۇلتجاندى تۇلعاعا
اينالادى. اقىندىق جولىن دا، ازاماتتىق جولىن دا ۇلت ءۇشىن ارناعان ماعجان:

«مەن بىتكەن ويپاڭ جەرگە الاسا اعاش،

ەمەسپىن جەمىسى كوپ، تاماشا اعاش

قالعانشا جارتى جاڭقام مەن سەنىكى

پايدالان كەرەگىڭە جاراسا، الاش!»-

دەگەن عاجايىپ ولەڭىندە  اتاجۇرتىنا سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا تىنباستان قىزمەت
ەتكەن  قايراتكەر ەكەنىن كورسەتەدى.

اعارتۋشى-دەموكراتتىق باعىتتاعى ماعجان

ماعجان
تەك ۇلت شەڭبەرىمەن شەكتەلىپ قانا قويماي، گەتە مەن تولستوي يدەيالارىن زەرتتەيدى.
مەرەجوۆسكي مەن بالمونت، بريۋسوۆ پەن بلوك دىتتەگەن مۇددەلەرگە قاراي ورىستەگەن.
ونىڭ ءوز ورتاسىنان وزا شابۋى، قاتارلاستارىنىڭ ءىشىن جىلىتا قويمايدى. مىسالى،
س.سەيفۋلينمەن اراداعى كوزقاراس قايشىلىعى سەيسۋليننىڭ ينتەرناتسيوناليست اقىن، ماعجاننىڭ
ۇلتشىل بولىپ قالىپتاسۋىن بايقاتادى. بۇل ەكەۋىن
س. مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «ءومىر مەكتەبى» رومانىندا  ءتىپتى يت پەن مىسىقتاي جاۋ كەيىپىندە
سۋرەتتەيدى. دەسە دە ماعجاننىڭ تالماي تالپىنۋ، وقۋ، ۇيرەنۋ ارقىلى جەتكەن ءبىلىم
دەڭگەيى كەڭىگەن وي ءورىسى، سەزىم قالىپتاستىرعان كوزقاراس كوكجيەگى كەڭ بولاتىن
(د.ىسقاق ۇلى. «قازاق ەلى، ءبىر اۋىز ءسوزىم ساعان!»2004).

ماعجان اقىن وسى حالدە تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋ
ۇستىندە 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان بىراق شىعادى. توڭكەرىستى ماعجان ءوزىنىڭ
ازاتتىق جولىنداعى ۇلكەن ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى دەپ تانىپ، ابستراكت
ويدان ناقتى ىسكە كوشەدى. سول جىلدارى دۇنيەگە ەندى كەلىپ جاتقان «الاشوردا»
پارتياسىنىڭ سەزىنە قاتىسادى. ومبىدا قۇرىلعان اقمولا وبلىستىق ۇكىمەتىنە
كوميسسياسىنا مۇشە بولادى. ماعجاننىڭ قۋعىن مەن سۇرگىندى جولى وسىدان باستالادى. «ءۇش
ءجۇز» پاريتياسىنىڭ قاھارىنا ىلىككەن ول تۇتقىنعا اينالىپ، تۇرمەگە جابىلادى. ودان
ەلدەگى  چەحوسلوۆاك ويرانى كەزىندە بوساپ،
كولچاك سويقانىنا تاپ بولادى. اقىننىڭ تاڭ سامالىنداي تىنىستاعىسى كەلگەن ازاتتىق
يدەاياسى ارماندا قالادى. ەلىم دەگەن ەسىل ەردىڭ مۇڭىنا مۇڭ، زارىنا زار قوسىلادى.
دەسە دە ول 1919 جىلى ورىنبوردا سايلانعان تۇڭعىش قازاق ۇكىمەتىنە مۇشە بولادى.

ماعجان تۇرىكشىل اقىن. تۇرىك تاقىرىبى قازاق
حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق تاقىرىبىنا ۇلاسىپ، وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسكە الىپ كەلەدى.
(«ورال تاۋى»، «الىستاعى باۋىرىما»، «تۇركىستان»).

«مەن كەلەمىن، مەن كەلەمىن، مەن كەلەم،

كۇننەن تۋعان، گۇننان تۋعان پايعامبار»

«پايعامبار» ولەڭىندە اقىن عۇن-تۇرىكتىڭ
ارعى اتاسى دەپ كورسەتەدى. ال «تۇركىستان» ولەڭىندە  «تۇركىستان-ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي» دەپ اسقاق
رۋحپەن جىرلايدى. «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىندە اسقان كوركەم تۇركىشىلدىك سەزىم،
1919-1923  جىلى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك
باستاعان تۇرىك حالىقتارىنىڭ ازاتتىق كۇرەسىنە
قوسقان رۋحاني دەمەۋ ەكەنى انىق بايقالادى. ونىڭ بۇل ولەڭىن 1930 جىلى «ياش
تۇركىستان» جۋرنالىندا مۇستافا شوقاي تۇركىشىلدىك مۇددەدە جازىلعان ەڭ قىمبات، ەڭ
پايدالى ولەڭ دەپ باعالايدى. ماعجان ولەڭدەرىندە رەاليستىك، رومانتيكالىق
سارىنداردى كەرەمەت ۇشتاستىرا بىلگەن اقىن. كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۋعىنىنا قۇربان بولعان
م.جۇماباي ۇلىنىڭ ەسىمىن اقتاۋ ءىسى تەك 1953 جىلى عانا قولعا الىنادى. وسى جىلى
رەسمي كوميسسيا قۇرىلىپ، اقىننىڭ تاڭدامالى ليريكالارىن جاريالاۋ تۋرالى ۇيعارىمعا
كەلەدى. بىراق بۇل ناتەجيەسىز قالا بەرەدى. تەك 1960  جىلى عانا ماعجان اقىن تولىقتاي اقتالادى. جوعارىدا
ايتقانىمىزداي ءبىز ماعجاندى اعارتۋشىلىق باعىتتا، دەموكراتيالىق باعىتتا تانيمىز. 1922-23جىلدارى
ب.كۇلەەۆتىڭ جانە س.قوجانوۆتىڭ كومەگىمەن قازاندا جانە تاشكەندە باسىلىپ شىققان جيناقتارىنداعى
ولەڭدەرىنەن  جوعارىداعى اعارتۋشىلىق پەن
دەموكراتتىق سارىندى بايقاۋعا بولادى.  ايتكەنمەن  ماعجاننىڭ اقىندىعى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق
كورگەن تەك وسىناۋ جيناقتاردا عانا ساقتالىپ، بىزگە جەتكەن. وزگەلەرى زىم-زىيا جوق،
1929 جىلدان بىلايعى شىعارمالارى مۇلدە جوعالعان نەمەسە اقىننىڭ قالامىن كۇشپەن توقتاتقان.
1924 جىلى ماسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارى اقىن ولەڭدەرىن تالقىلىپ،  ونىڭ ولەڭدەرى ەسكىشىلدىكتى، ۇلتشىلدىقتى، وزىمشىلدىك
پەن مەنمەندىكتى دارىپتەيدى دەگەن قارا جاعىپ، سول كەزدىڭ وزىندە ورشىگەلى تۇرعان
وتقا ماي قۇيادى.  وعان قوسا،  ۇرىنارعا قارا تاپپاي، بالە ىزدەپ  تۇرعان قازاپپ باسشىلارى ماعجانعا قارسى ۇيىمداسقان
تۇردە قارسى  شابۋىلعا شىعادى. سويىپ سال،
سولاقاي سىنشىلار ماعجاندى اعاش اتقا مىنگىزىپ قويىپ ءوزىمشىل، بايشىل، ۇلتششىل، تۇركىشىل
دەپ ايىپ تاعادى. سودان 1924 جىلى ول تاشكەندى تاستاپ، ماسكەۋگە اۋىسىپ، سونداعى كۇنشىعىس
باسپاسىنا جۇمىسقا تۇرادى. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىن ۇزە تۇرىپ، م. گوركيدىڭ «سۇڭقار
جىرىن»،  مامين سيبيرياكوۆتىڭ « اقبوز اتىن»
اۋدارىپ باسادى. سوندا دا وزىنە جاعىلعان جالادان ارىلا المايدى.  ءسويتىپ اقىن ەلگە قايتىپ، قىزىلجارداعى  پەدوگوگيكالىق تەحنيكۋمدا  ءدارىس بەرەدى. بۇل كەز قازاق ولكەلىك پارتيا
كوميتەتىنە توراعالىققا ف.گولوشەكين كەلگەن زۇلمات زامان ەدى. قازاپپ كورسەتكەن
«بايشىل»، «ۇلتشىل» اقىندار مەن زيالىلارعا گولوشەكين جولداستىڭ قىرعيداي ءتيىپ، قىرىپ
جاتقان كەزەڭى. 1929 جىلى قۋدالاۋدىڭ كەسىرىنەن ات توبەلىندەي قازاق زيالىلارىنىڭ 300-دەن
استامى قاماۋعا الىنادى. ماعجان سولاردىڭ ىشىندە كەتىپ، ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە
جابىلادى. ون جىلعا سوتتالعان ماعجان كالەرياعا ايدالىپ كىسەندەۋلى قولىمەن
بەلومور بالتىق كانالىن قازىپ، ازاپتى كۇندەردى باستان كەشەدى. سوندا جۇرگەندە
ورىستىڭ ۇلى اقىنى م. گوركي ە. پەشكوۆاعا حات جازىپ، سولاردىڭ كومەگىمەن 1936
جىلى از ۋاقىتتىق ازاتتىققا قولى جەتىپ، قىزىلجارعا قايتا ورالادى.1937  جىلى س.سەيفۋليننىڭ شاقىتۋىمەن الماتىعا
كەلەدى. الايدا مۇندا نە باسپانا، نە جۇمىس تابا الماي سەرگەلدەڭگە تۇسەدى. اقىر
اياعىندا سول جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا قايتا قاماۋعا الىنىپ،  كەلەر جىلى اقىننىڭ بايانسىز، كۇرەسكە تولى عۇمىرى
ءبىرجولاتا ۇزىلەدى.

ماعجان كوركەم ءسوزدىڭ
ەرەن جۇيرىك زەرگەرى، ۇستاسى. «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى، سوندا دا سولاردىڭ
بار تاڭداماسى»،-دەيدى اباي.  تاۋداي
تالانتتى، بيىك ارلى، تازا جاندى، تەرەڭ ءبىلىمدى، ونەگەلى ينتەلليگەنت. بۇل سيپاتتار
ءبىر عانا ازاماتتىڭ بويىنان تابىلىپ وتىر.

ەندىگى ءبىر ماسەلە مىنادى بولىپ تۇر. ماعجان
مەن ساكەننىڭ اراسىنا وت سالعان كىم؟ بۇل سۇراقتىڭ كوپتەگەن ادەبەت زەرتتەۋشىلەرى ءالى
كۇنگە دەيىن جاۋابىن تاپپاي كەلەدى. ۇلت زيالىلارىنىڭ اراسىنداعى بۇگىنگى ازاردىق
پەن تارتىستى، وزىمبىلەمدىك پەن كورە الماۋشىلىق، باقتالاستىق پەن مەنمەندىكتى ءبىز
سوناۋ ماعجان مەن ساكەننىڭ اراسىندا بولعان ءۇزىلىسسىز كيكىلجىڭنەن دە بايقايمىز.  «م.جۇماباەۆ قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە جاڭا ءداۋىر
تۋدىرىپ وتىر مىس. ودان كوركەمدىك شەبەرلىك ۇيرەنۋ كەرەك»-دەگەن ماعىناداعى تۇجىرىمدارعا
س. سەيفۋلين، ع.توعجانوۆ، ءا.بايديديندەر وزدەرىنىڭ ماقالالارىمەن تويتارىس بەرىپ، ادەبيەتتەگى
ۇلتشىلدىقتى،  ماعجانشىلدىقتى اشكەرەلەۋگە
كور سەپتىگىن تيگىزگەن. بۇنى ءسابيت مۇقانوۆ ايتادى. كوپكە بەلگىلى قازاق
زيالىلارىنىڭ ءبىر بولىگى ۇلتشىل اتانىپ، ءوز جۇرتىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەرلىك
تانىتىپ، توتاليتارلىق جۇيەگە، ۇستەم تاپتىڭ تاپتاپ، قاناۋىنا قارسى تۇرسا، ەندى
ءبىر ادەبيەتشىلەرىمىز سول ءجۇي ارقىلى ارمان قاراي ءجۇرۋ كەرەك دەپ شەشەدى. وسىلايشا
قازاق زيالىلارى ەكىگە جارىلادى. ماعجان مەن ساكەن ەكى كەمەدە قالادى. ساكەن ۇلتشىلدىقتان
قورىققانىمەن اقىر اياعىندا سول مىستان ساياساتتىڭ سويىلىنا تۇسەدى. ال ماعجان مۇنى
و باستان ءبىلدى.

عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى دەگەن ءتامىسىل امىسە
راس ەكەنىنە بۇگىن كوزىمىز جەتىپ وتىر. ءوزىنىڭ ازاپقا، قۋدالاۋ مەن بۇعاۋعا تولى عۇمىرىندا
تيتتەي دە بايان كورە الماعان اقىن ماعجاندى بۇگىندە ەلى ۇلىقتاپ، ۇرپاق جادىندا ساقتاۋدا.

ۇزىن ورال كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى،

ءبىر جاعى-كۇن، ءبىر جاعى-ءتۇن بالاسى.

ارعى جاعى كوك كوزدى جىن ۇياسى،

بەرگى جاعى تۇرىكتىڭ سار دالاسى.

ۇزىن ورال كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى،

ءولىم-ءتۇن، ءومىر-گۇلدى، عۇن دالاسى.

ومىرمەنەن ءولىمنىڭ شەكاراسىن،

ۇيقتاپ وزباق ەجەلدەن جەر بالاسى.

ەكى دۇنيە: كۇن مەن ءتۇن، ءومىر-ءولىم،

ءبىرى-بەسىك، بىرەۋى-دايار كورىڭ.

الا بولىپ جاتا بەر بەسىگىڭدە

سار دالانىڭ ەركەسى-قازاق ەلىم!

 

ارادا عاسىرمەن ولشەم
زامان سىرعىپ وتسە دە، ناعىز قازاق رۋحىن، جالىنىن، ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاعان
نەتكەن دانا سوزدەر. ادىلەتتىڭ اق قۇسى قانات قاعىپ، اقىنىمىزدىڭ 120 جىلدىق تۋعان
كۇنىندە حالقىمىزدىڭ  مەرەيى ۇستەم بولىپ،
اسا قۋانىشقا بولەنىپ وتىرمىز.  كەشەگى ماعجاننىڭ
ازاتتىق يدەولگياسى بۇگىن ورىندالدى. اقىننىڭ ءوزى كورمەگەن ەركىندىككە ەلى جەتكەن
بۇگىنگى بەيبىت كۇننىڭ موينىندا اتقارىلار ءبىر مىندەت ماعجاننىڭ ءومىرىن عىلىمي تۇرعىدان
تەرەڭ زەرتتەپ، ونىڭ ادەبي قازىناسىن شىرقىن بۇزباي حالىققا كىرشىكسىز جەتكىزۋ. اقىننىڭ
قازا بولعانى تۋرالى ناقتى مالەمەتتەردىڭ كوزىن اشۋ. مايدانگەر ب. مومىش ۇلى
دەرەكتەرىندە ايتىلعان دا قۇجات جۇزىندە اتىلعان ماعجان سىبىردەگى ايداۋدا بولعان
با؟ 1943جىلى باۋىرجان ماعجانمەن كەزدەسكەن بە؟ وسى سەكىلدى ءاربىر وقىرماننىڭ نازىك
سەزىمدەرىنە ءتىل بىتىرە جىرلاعىن سىرشىل، ليريك ماعجان جۇماباي ۇلى ومىرىندەگى ب ۇلىڭعىر
تۇستارىن انىقتاۋ بۇگىنگڭ كۇننىڭ  ابىرويلى
بورىشى.

نۇرگەلدى ابدىعاني ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button