جاڭالىقتار

رەسەي ەكونوميكاسى اۋىر زارداپ شەگۋدە

 رەسەيدىڭ قىرىمدى ءوز قۇرامىنا وزبىرلىقپەن قوسىپ الۋى، الەمدەگى 20 جىلدان بەرى قالىپتاسىپ قالعان قالىپتى جاعدايدى مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. الەمدىك ساراپشىلار ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالماسا دا، جاڭا قىرعيقاباق سوعىستىڭ باستالۋى بەك مۇمكىن دەگەن بولجام ايتۋدا. 
ەگەر جاڭا قىرعيقاباق سوعىس باستالاتىن بولسا، بۇنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتەرى انىق. الەمدىك ەكونوميستەر كەمىندە بەس جاھاندىق سالدارى بولاتىندىعىن ايتادى. ونىڭ ەڭ اۋەلگىسى – رەسەي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار ساۋداسى. بىرىنشىدەن، ەۋروپا رەسەيگە ەنەرگەتيكا تاسىمالداۋ جاعىنان تاۋەلدى. جيىرما جىل بويى ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن جانە پوستكەڭەستىك ەلدەردەن تاسىمالداناتىن گازدىڭ رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ، باكۋ-جەيحان باعىتى ارقىلى تاسىمالدانۋىن قامتاماسىز ەتە الماعان ەۋروپا ءۇشىن گاز قىمباتتايتىنى انىق. الايدا بۇل رەتتە باتىستان بۇرىن رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ زارداپ شەگەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. وسىدان ون جىل بۇرىن ەو پەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى – 90 ميلليارد دوللارعا جەتكەن بولسا، بۇگىندە ونىڭ كولەمى 335 ميلليارد دوللار. گەرمانيا گازىنىڭ 40 پا­يىزى، اۆستريا گازىنىڭ – 50 پايىزى رەسەيدەن تاسىمالدانادى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيگە تاسىمالداناتىن ەۋروپا ەكسپورتى ەۋروپانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 0,6 پايىزىن قۇرايدى. ەگەر رەسەيگە قارسى سانكتسيا جاريالانسا، ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كەدەرگىلەرى ارتادى جانە ەۋروپا ەكونوميكاسى دا زارداپ شەگەتىن بولادى. 
دەگەنمەن، ساراپشىلار رەسەيدىڭ نەگىزىنەن شيكىزاتقا تاۋەلدى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارادى. «رەسەيدىڭ مۇنايدان وزگە الەمگە ۇسىنار ءونىمى از. ودان وزگە ونىڭ ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى ەكى ءتۇرى – مەتالل جانە حيميا – مۇناي مەن گازدان دوللار كولەمى جاعىنان تىم تومەن. ازىرگە ەكونوميكانى العا سۇيرەۋشى فاكتور – مۇناي. رەسەي كۇنىنە مۇنايدىڭ 10 ميلليون باررەلىن وندىرەدى (الەمدەگى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ 13%-ى). مۇنايدى ەكسپورتتاۋ جاعىنان ساۋد ارابياسىمەن قاتار ءىرى ەكسپورتەرگە اينالدى. مۇناي مەن گاز ەكسپورتى رەسەيدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 20%-ىن قۇرايدى» دەپ جازا وتىرىپ، ربكdaily.ru پورتالى الەمگە ەندى مۇنداي مۇناي مەن گازدىڭ قاجەتى بولماي قالعاندىعىن ايتادى. «رەسەي قازىر ەسكى ادىسپەن مۇنايدى بۇرعىلاۋمەن ءوندىرىپ جاتسا، الەم سلانتس جانە مۇحيتتىڭ تەرەڭىنەن مۇناي الاتىن جاڭا تەحنولوگيانى ويلاپ تاپتى، ەنەرگيانىڭ جاڭا كوزدەرىن پايدالانادى جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋگە كوشتى. ماسەلەن، اقش 2000 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ، مۇناي ءوندىرۋدى 50 پايىزعا ارتتىردى. كانادا شامامەن سلانتستىق قۇمنان وندىرىلگەن مۇنايدىڭ كولەمىن ميلليون باررەلگە جەتكىزدى. برازيليا مۇحيتتىڭ تۇبىنەن كەن قازۋعا كىرىستى ءارى مۇنايدىڭ جاڭاشا ءوندىرىسىن ون بەس جىلعا ىلگەرىلەتۋدى كوزدەيدى. كوپ جىلعى تىيىمنان كەيىن، مۇناي رىنوگىنا يران مۇنايى شىقپاق. ونىڭ دا مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعانى ايقىن» دەلىنگەن وندا. ياعني الەم رەسەي مۇنايىنا تاۋەلدى ەمەس. كەرىسىنشە، رەسەي ەكونوميكاسى مۇنايدىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باعاسىنا تاۋەلدى. ۆۆس تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ ورىس قىزمەتى «پروستيتە مەنيا، يا سرازۋ نە رازوبرالسيا… مەنيا يانۋكوۆيچ پودستاۆيل!» اتتى ماقالا جاريالادى. بۇل ماقالادا امەريكانىڭ وزىندەگى مۇناي قورىن اينالىمعا شىعارا باستاعاندىعى جايىندا ايتىلادى. «بۇگىن اقش 1990 جىلدان بەرى ساقتاپ كەلە جاتقان ستراتەگيالىق قورىن مۇناي رىنوگىنا شىعارا باستادى. بۇل 1990 جىلدان بەرى تۇڭعىش رەت قولعا الىنىپ وتىرعان شارا. ساۋداعا سالىنعان 5 ميلليون باررەل مۇناي امەريكا مۇناي قورىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. الايدا ونىڭ اسەرى ويداعىدان دا ارتىپ ءتۇستى. نيۋ-يوركتە مۇناي باعاسى بىردەن ەكى پايىزعا، 98 دوللارعا دەيىن ارزانداعان. رەسەي ەكونوميكاسى ءۇشىن بۇل ولىمگە تەڭ. بۇل بۇگىن، ەرتەڭ بەلگىلى بولاتىن جاعداي ەمەس. الايدا وتە جاقىن بولاشاقتا مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى رەسەي ەكونوميكاسىنا كەرى ىقپال ەتپەك» دەلىنگەن وندا. ويتكەنى مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن قارجى رەسەي قازىناسىنىڭ تەڭ جارىمىن تولتىرادى. كرەملدىڭ 2014 جىلعى بيۋدجەتىندەگى مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 102 دوللارعا ەسەپتەلگەن. ونىڭ قۇنىنىڭ بۇل باعادان قۇلدىراۋى بيۋدجەتتىڭ ورىندالماۋىنا باستاۋى مۇمكىن. 
قازىر رەسەيدەن شەتەلدىك ينۆەستورلار كەتە باستادى، ولارمەن بىرگە 20 جىل بويى قۇيىلعان كاپيتال دا كەتپەك. ال شەتەلدىك بانكتەر رەسەيلىك بانكتەردەگى قارىزدارىن تالاپ ەتۋدە. رەسەيدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىندا 650 ميلليارد، دوللار قورىندا 500 ميلليارد دوللار عانا بار. ەگەر ەلدەن كاپيتالدىڭ كەتۋى ءدال قازىرگىدەي قارقىنمەن جالعاسا بەرەتىن بولسا، العاشقى توقساندا ول 70 ميلليارد دوللارعا جەتپەك نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,2 پايىزىن قۇرايتىن بولادى. رەسەي مۇناي، گاز جانە وزگە دە مينەرالدىق بايلىقتارعا باي. بىراق سوعان قاراماستان، رەسەي جەكەلەگەن ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن زارداپ شەگۋدە. بۇل ينۆەس­تيتسيا ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسيالاپ، ونىڭ تاۋارلىق باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعىنان قورعار ەدى. 
الەمنىڭ رەسەيدى وزگە مەملەكەتتەردەن وقشاۋلاۋعا تالپىنۋى، سول ارقىلى جازالاماق نيەتى – ونىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتاتىندىعىن وزگە تۇگىلى رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر. قازىرگى ەسەپپەن رەسەي يمپورتى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ال رەسەيدىڭ وزىندە وندىرىلەتىن اۆتوموبيلدەر مەن ازىق-تۇلىك، وزگە دە تاۋارلاردىڭ ءبىرازى شەتەلدىك فيرمالار ارقىلى وندىرىلەدى. ەندى وسى فيرمالاردىڭ ءبارى رەسەيدەن كەتۋگە ءماجبۇر. بۇنداي جاعدايدا رەسەي ەكونوميكاسى قىتايعا تاۋەلدى بولماق. 
سونىمەن قاتار، قىرىم جاعدايى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بارىنە نۇكتە قويادى. ال رەسەيگە قىرىمدى اياعىنان تۇرعىزۋ ءۇشىن دە قارجى كەرەك. رەسەي فەدەراتسياسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ، «ۆەستي ەكونوميكي» گازەتىنىڭ جازۋى بو­يىنشا، بيۋدجەت دەفيتسيتىنىڭ شىعىندارىن جابۋ ءۇشىن 1 ميلليارد دوللار قاجەت ەكەن، ال قىرىم بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اي سايىن فەدەرالدىق بيۋدجەتتەن ايىنا 70-80 ميلليون دوللار كەتەتىن بولادى. 
پۋتين ماڭايىنداعى ساياساتكەرلەر جەكە مەنشىك كاپيتالدىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا، مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانى پايدالانۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. الايدا الەمدىك ەكونوميستەر بۇنداي قادامنىڭ ەشقانداي جاقسىلىق اكەلمەيتىندىگىن ايتادى. 
تاعى ءبىر نازارعا الاتىن ماسەلە، الەم قورعانىس سالاسىنا بولەتىن قارجىسىن بۇرىنعىدان ءبىرتالاي تومەندەتكەن بولسا، ول قارجى ەندى قايتا مولاياتىن بولادى. ماسەلەن، بەرلين قابىرعاسى قۇلاعان كەزدە ۇلىبريتانيا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزىن قورعانىس سالاسىنا ءبولىپ كەلسە، قازىر ونىڭ كولەمى – 3 پايىزدان دا تومەندەپ كەتتى. رەسەيدىڭ اۋماقتىق اگرەسسياسى جالعاسا بەرەتىن بولسا، اسكەري شىعىندار وسە بەرەتىن بولادى. 
رەسەي ەكونوميكاسىنا قازاقستان ەكونوميكاسى دا قاتتى تاۋەلدى. ويتكەنى ءبىز ەكونوميكالىق وداقتاعى ەلمىز. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى دا قۇلدىراتۋى بەك مۇمكىن. ناۋرىزدىڭ 25-ىندە نيدەرلاندى استاناسى گااگادا وتكەن ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرىنىڭ باس قوسۋىنا قاتىسقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا ەنۋگە دايىن ەكەندىگىمىزدى جەتكىزدى. ارينە، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە ءوتۋ – شەت مەملەكەتتەرمەن اراداعى ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويادى. دەگەنمەن، كەدەندىك وداقتى بىرگە جاساقتاعان رەسەي ەكونوميكاسى داعدارىسقا ۇشىراپ جاتقاندا، ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى اينالىپ وتەدى دەۋ ويعا قونىمسىز. ويتكەنى رەسەيدە جاقىندا ورىن العان دەۆالۆاتسيانىڭ ۇشىعى قازاقستانعا دا كەلدى. ءبىزدىڭ تەڭگە دوللارعا شاققاندا جيىرما پايىزعا قۇلدىرادى. بۇگىندە ءرۋبلدىڭ جاعدايى كۇن وتكەن سايىن قيىنداپ بارادى. كۇن سايىن قۇلدىراۋدا، بۇنىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا دا تيگىزەر اسەرى وراسان. 

Back to top button