Jañalıqtar

AQILDI WRPAQ ATA DÄSTÜRİNE TAS ATPAYDI

Qalay bwlqınsaq ta ömirdiñ, yağni jaratılıstıñ öz zañı bar. Asıp kete almaymız. Biz taptıq dep jürgen jañalıqtıñ barlığı bar närseniñ sırın aşu ğana. Qanşa jerden şığanğa şığıp, şarıqtap kettim degen talay danışpan aynalıp kelip sol zañnıñ ayasınan asa almağanına közi jetkende, şaşın jwlıp eñiregen eken deydi. Demek neni oylap, armandasaq ta, jañalıq izdep, jaqsılıqqa talpınsaq ta sol jaratılıstıñ sızıp bergen jüyesin bwzıp almauğa tırısuımız kerek.

Köp äyel alu da sol wlı zañdılıqqa bağınadı, olay bolmağanda aqırı orasan zor apatqa soqtıruı mümkin. Sondıqtan, maqsat – «tise terekke, timese bwtaqqa», jwrt aytıp jatqan soñ äyteuir birdeñe dey salu nemese taqırıptı jarnamalau emes, öz pikirimizdi bölisu. Apat dep otırğanımız – adamzattıñ azğındıq jolğa tüsui. Qoğam bolıp oylasatın twsta twrmız. Talay-talay qırğındardan keyin qayta qaulap ösip şığuımızğa sebep bolğan wlttıq dästür edi. Halqımız «jetimin jılatpağan, jesirin qañğırtpağan» degendi köp aytamız da, onıñ arğı jağında jatqan ömirdiñ şındığın barınşa bürkemeleuge tırısamız. «Qalay jılatpadı, qalay qañğırtpadı? Onıñ jolı qanday eken?» – degen swraqtıñ jauabın eleusiz qaldıramız nemese ol jaqqa ayaq basqımız kelmeydi. Alısqa barıp, arhiv aqtarmay-aq ötken ğasırdıñ ar jağına köz jibersek jetkilikti, bäri sayrap jatır… Ol turasında äli de talay jazıla jatar, qazirge negizgi oyımızğa köşeyik 

Er men äyeldiñ jwptasıp ömir sürudegi, yağni nekelik ömirdegi mümkindigi birdey emes ekeni barşağa ayan. Reniştiñ bir sebebi osında jatsa kerek. Nätijesinde, jar tösegi erte suınıp, bir-birinen türli kemşilik izdeu bastaladı. Aqırı, köbine bülinuşilikke aparıp soğadı. Otbasınıñ aldındağı jauapkerşilikti sezinetinder, amal joq, mäseleni basqaşa jolmen şeşuge kirisedi. Wyat pen abıroydıñ mäni özgerip, aqşa bastı qwndılıqqa aynalğan qazirgi kezde ol tipti oñay. Bir ğana mısal, kez kelgen qonaq üyden (nemese basqa jerlerden) sılañdağan swludıñ tabılatını – eşkim kümändanbaytın şındıq. Ärine, narıq zamanımen kelgen azğındıq qoy dep özimizdi-özimiz jwbatuğa bolatın şığar, alayda narıq ta swranıstı qamtamasız etip otırğan joq pa?! Bwl bizdiñ ğasırğa ğana tän, aspannan tüse qalğan swranıs emes, atam zamannan bar. Naqtıraq aytsaq, jaratılıstıñ öz zañı. Al jaratılıs zañı bwzılğan jerden, adamzattıñ azğındauı bastaladı. Senbeseñiz aynalağa qarap oylanıp köriñiz. Bwrın osı dästür bardağı jağday qalay edi, qazir qalay? 

Ötken ğasırlardağı erkekterdiñ jaratılısı bölek pe eken? Mıñnan bireuleri bolmasa, eşqaysısı otbasın oyrandağan joq edi ğoy. Ol kezde jınıstıq jolmen taralatın auru da, bir jınıstılar mäselesi de kün tärtibinen alıs. Qalay şeşildi? Talay elder amalsız jezökşelikti zañdastırdı. Äri qaray bir jınıstılardıñ nekelesuine de jol aşıldı. Azğındıq asqına kelip, mahabbat deytin qasietti wğımdı qasietsizdiktiñ atauına aynaldırdı. Söytip, bireuler öziniñ wlına üylendi, endi bireulerdiñ aqılınan adasqanı sonşalıq mısığına, kögerşinine t.b. üylendi. Qwran añızdarında soñğı payğambar kelgenge deyin bolğan osınday azğındıqtan bütindey qauımdar joyılğanı turalı aytıladı. Sonday bir zamanda ömir sürip jatqan wrpaqtıñ ökilimiz. «Ne isteu kerek?» deytin swraqtıñ jauabın ärqaysımız izdeuimiz kerek. San ğasırlıq qiındıqtan keyin täuelsizdikke qol jetkizgende, wlt retindegi missiyamızdı orınday almay, demokratiyanıñ astarına jasırınğan jalğan gumanizmniñ qwrbanı bolıp kete baruımız kerek pe?! Eger atalğan azğındıqqa «añğaldığı balalıqqa bergisiz» bizdiñ qazaq wrınatın bolsa, artı jaqsılıqqa aparmaydı. 

Öz közimmen körgen mınanday eki oqiğağa äli jüregim türşigedi. Üş jasar balamdı alıp, Qalqaman şağın audanına bara jatır edim. Avtobus auıstıratın jer – Sayın köşesinde. Erterekte bolğan oqiğa, sondıqtan ol kezde Almatınıñ köşesinde «jaman» qızdardıñ twratını turalı bilmeydi ekem. Twñğış wldıñ tätti qılığına mäz bolıp jürip, ayaldamağa kelip otırğan eki qızdı bayqamappın. Kigen qısqa yubkaları äbüyirlerin jabuğa lıpa bolatınday emes. Bwl arğı jağın bürkemeleu emes, kerisinşe jarnamalau üşin kiilgendey körindi. Bet-auızdarın battastıra boyağan, biraq boyaudıñ astı kögildirlenip, bet-älpetteri sonşalıqtı jirenişti körindi. Twlaboyım türşigip, balamdı jetektep, basqa ayaldamağa qaray jayau ketuime tura keldi («Ie bolatın erleriniñ joqtığınan şığar» degem iştey).

Taqau jılda tağı da osınday bir oqiğağa Burabaydağı demalıs ornında tap boldım. Sol jerdegi üyşikterdiñ birine ornalastıq. Äueli ormandı aralap, keudeni kere dem alıp, bala-şağamızben biraz seruendep qaytqanbız. Tosın suretke köl jağasında tap boldıq. Jası elulerdegi bir er adam arlı-berli ötip jatqan qalıñ jwrtqa pısqırıp ta qaramastan, jiırmalarğa endi tolğan eki swludı eki jağına alıp, töseniştiñ üstinde şalqasınan jatır. Ekeui uaqıtşa «iesiniñ» ıñğayına qaray beyimdelip, oyındağısın orındap-aq bağuda… Eriksiz jirenesiñ, tağı da balalardı alıp basqa jaqqa ketuge tura keldi. Keyinnen bireuler älginiñ qasımızdağı ülken qonaq üyde jatqanın ayttı. Täuligi 85 mıñ teñge. Bwl şamamen aytılğan bolar dep oyladıq, degenmen twrğan jeri men säuletine qarağanda bağa odan arzan emes siyaqtı. Dalağa tögilgen abıroy-wyat pen esil aqşa. Teksizdik, basqaşa qalay atauğa boladı. Aynalağa qanşama ziyandı energiya taraldı – arsızdıqtıñ jarnaması. Eger «bayşıkeş seri» ekinşi äyel alsa, sol aqşa dalağa tögilmes edi ğoy. Mümkin meni bwl üşin jazğıratındar da bar şığar, alayda şındıqtıñ betine tura qaray alsaq, er adamnıñ bir äyeldiñ betine qarap otıruı öte sirek jağday. Onı qalay dattasañ da jaratılısı solay. Biz aytıp otırğan wlı zañnıñ ayasındağı erkek otbasınıñ, eldiñ tiregi. Qarındastıñ qamqorı, jwbaydıñ adal jarı t.b. wlı isterdiñ iesi. Al ol zañdılıq bwzılğan jerde erkekten asa ülken jauapkerşilikti kütu qiın. Meniñşe, «er adam üyden qırıq qadam attap şıqqannan keyin boydaq» t.b. sekildi maqalsımaqtar köp äyel aluğa tıyım salınğannan keyin payda bolğan. «Qazannan qaqpaq ketse, itten wyat ketediniñ» kebi. Köl jağasındağı keleñsizdik dästürden ayrılğannan keyin jetken jerimiz bolsa kerek.

Ekinşiden, keşegi keñes twsında bir adamğa baylanğan mahabbattı jarnamalauğa köp köñil böldik. Mahabbatqa opasızdıq jasaudıñ künäsin talqıladıq. Jalğan mahabbat üşin «basın bäygege» tikkenderdi marapattap, onıñ otbasına jasağan opasızdığın, jılap-sıqtağan qız ben jaltaqtağan wldıñ jan qinalısın eskerusiz qaldırıp jattıq. Aynalıp kelip ne taptıq – tek azğındıq. Jatıp işer aramtamaq, aramza, qorqaq, zalım, ekijüzdi, satqın adamdar aramızdan ösip şığa bastadı. Bayıptap qarasaq, otbasınan qara basınıñ qamın joğarı qoyatın namıssız erkek pen abıroysız qız osı jalğan mahabbattıñ körpesiniñ astına barıp tığılğan eken, oğan köptep mısaldar keltiruge bolar edi. Sol twstağı jarnamanıñ nätijesi – jauapkerşilikten ayrıldıq, söytip, közderi jäudiregen säbiler jetimhanalarda, jartılay otbasılarında ömir keşuge mäjbür boldı. Qazaqtıñ «wyat boladı» deytin söziniñ ar jağında janın qiyuğa deyin aparatın namıs deytin qasietti wğım twratın. Jigitterimiz qızdarğa ie bolsa, bolaşağı qorqınıştı osınday qauip mañımızdan jürmes edi. Namıs erkekke tän qasiet, al onıñ mänin sezine almasa, äkesiz ösken wldı ne dep kinälaymız. Jasınan otbasında körip, zerdesine toqılmağannan keyin, sırttan aytılğan uağız-nasihattıñ qanşalıqtı qauqarlı bolatını da belgisiz. Olay deytinimiz, qazirgi mälimetterge qarağanda jartılay otbasınıñ sanı artıp baradı. Oğan qosımşa üyde de, balabaqşada da, mektepte de (köp jağdayda JOO-larda da) balanıñ ömir boyğı körgeni äyel tärbiesi. Olarğa erteñgi wlı isterdi şeşu mäselesin bılay twrsın, otbasın alıp jürudiñ özi de oñayğa soqpaytını anıq. 

Qazaq halqınıñ tarihında, wlttıq tağdırında özindik ornı bar wlı twlğalardıñ birazı osı ekinşi-üşinşi. äyelderden tuğan bolatın. Ol dästürden qanday jamandıq kördik? Eñsemizdi tiktep, täuelsiz memleketterdiñ qatarında ömir sürip jatuımızdıñ özi osı wlı dästürdiñ aynalasına toptasa aluımızdıñ arqası. Basımızdı şapqanmen qayta köktep şığa beremiz. Tar kezeñderdiñ talqısında talqanımız tausılmay, aman ötsek, wrpaq ösiru täjiribemizdiñ tereñ tamırlı bolğanınan şığar. 

Ğılım jan-jaqtı damığan bügingi zamanda eldi jaulaudıñ türli amal-täsilderi tabılıp jatır. Jergilikti wlttıñ öz dästürin özine qwbıjıq etip körsetu – sonıñ biri. Tağı da qaytalap aytar bolsaq, qazaqtı qazaq etip otırğan birtwtas tili men dästüri. Ömirimizdiñ normasına aynalğan bwl qwndılıq – ğasırlar sınağınan ötken, bolmısımızdıñ özegi. Oğan bağa beruge bizdiñ bilim deñgeyimiz jetpeytini anıq, sondıqtan sın aytıp dattağannan göri, özin-özi aqtap kele jatqan amanattı qalay jaña zamanğa layıqtap, jetildiremiz degen oyğa köbirek basımdıq beruge tiispiz. Onı ayaqastı etu – özimiz otırğan bwtaqqa balta şabu. Qazaq qaşanda birlesip, wjımdasıp ömir sürgen halıq. Biriniñ joğın ekinşisi jetkizedi. Köp äyel aluşılıq sonıñ bir jağı. «U işseñ ruıñmen» deytin maqaldıñ aytarı da sol. 

Qazir köp äyel alu turalı zañ şığaru – bos äureşilik. Sebebi, aluğa eşqanday kedergi joq. Bireu me, ekeu nemese onan da köp pe? zañımız onı şektemeydi, tek namısıñız ben jauapkerşiligiñiz jetse boldı. Qolımızda bar qwqıqtıq mümkindikti paydalanbay, kerek emes närsege bas qatıra bersek, istiñ oñalmaytını anıq. Bwl jağdayda eñ ülken zañ – tözim men jauapkerşilik. 

Bir ayta keterligi, eki ne üş äyeli bar adamdar aramızda jür. Biriniñ balasın biri bauırına basıp, biriniñ joğın ekinşisi jetkizip otırğan analar da az emes. YAğni aytıp otırğanımız bwldır qiyaldı kökseu emes, negizi bar närse. Eger qoldau bolıp, osı otbasılardı ülgi eter bolsaq, dästürdiñ qayta jañğıruı wzaqqa sozıla qoymaytın sekildi. 

Söz soñında aytarımız, köp äyel alu mäselesin sanağa siñiru oñay emes, ondaydı körmegen, bilmegen tolqın ökilderi keldi ömirge. Gollivudtıñ fil'mderindegi arsızdıqtardı mahabbat dep wğatın jastarğa bwrınğı babalar salğan sara jol jabayılıq bolıp körinui de mümkin. Aldımızda eki ayrıq jol twr: birinşisi, otbasın qwndılıq retinde qabıldamaytın, tek jeke bastıñ mümkindigin damıtu arqılı biikterge jetu bağıtındağı jol. Ekinşisi, babalar salğan wlı dästür – ömirdiñ öz zañdılığına qwrılğan tarihi sara jol. Tañdau erki özimizde, tek birinşisiniñ bügini qızıq bolğanmen, erteñi bayansız – ol anıq. Bolaşaq üşin mañızdısı – ekinşisi, ärine, bügingi ötpeli qiındıqtan, erteñgi wrpaq qamın joğarı qoya alsaq… 

Bekjan BIJAN

Back to top button