جاڭالىقتار

ويماقتاي وي: سالافيلەر دەگەنىمىز كىم؟

دوساي كەنجەتاي

“…نەوسالافيلەر
وزدەرىنىڭ قۇرال ەكەندىكتەرىن سەزىنگەن كەزدە ناعىز قازاق بولىپ شىعادى
ءالى….” دەگەن ويىمدى ءبىراز تاراتا وتىرايىن. ولار ۋاحابيستەر. ال ۋاحابيزم
باتىس جاۋلاۋشىلارىنىڭ ويلاپ تاپقان يسلامداعى “ليۋتەراندىق جىكتەرى”.
مەن بۇل جەردە تەرەڭ تەولوگيالىق ويلار ەمەس، ءۋاحابيزمنىڭ قالاي يسلام الەمىنە
“شاينالىپ جۇتتىرىلعاندىعىن” قىسقاشا ايتپاقشىمىن. سەبەبى باتىس بۇل
توردى سوناۋ ون التىنشى عاسىرلاردان باستاپ، جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ، دامىتا
باستادى. 1517 جىلى مارتين ليۋتەردىڭ ۆيتتەنبەرگ شىركەۋىنىڭ ماڭدايشاسىنا توقسان
بەس باپتان تۇراتىن ءوزىنىڭ تەزيستەرىن اسىپ كەتكەنى تۋرالى بىلەسىزدەر. ليۋتەردىڭ
كۇرەسى پاپا مەن تۇرىكتەرگە قارسى باعىتتالدى. ليۋتەر پاپا مەن تۇرىك ەكەۋىن
“تاجالدىڭ” رۋحى مەن ءتانى رەتىندە تانىتتى. پاپا قۇدايدىڭ قاھارىن حريستيان
ءدىنىن بۇرمالاۋ ارقىلى، ال تۇرىكتەر قۇدايدىڭ جازاسى رەتىندە باعالاعان
“تۇرىكتەردىڭ سوعىسى تۋرالى” ەڭبەگىن جازدى. وسى ارەكەتى ارقىلى يسلام
حاليفاتىنا باتىس بولىپ تۇرەگەلىپ، بىرىگۋگە ىقپال ەتتى. العاشقىدا ۆاتيكان
ليۋتەردى جازعىرعانىمەن، ونىڭ وسى ەرەن ەڭبەگىنە باس ءيىپ، كەيىننەن يسلام الەمىن
بولشەكتەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە قابىلدادى. ونىڭ ليۋتەراندىقتىڭ رەۆوليۋتسيالىق
رۋحىن الىپ، يسلام حاليفاتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان وسمانلىعا قاراي ويىستى. سول
ماقساتتا سىرتتان باتىس، ىشتەن،”يسلام ليۋتەراندىعىنىڭ” ۋاحابيزم
توپىراعى سۋارىلا باستادى. ارادان ءۇش عاسىر وتكەندە بۇل ماقسات جۇزەگە استى. ءالى
كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ويىندى ءارى قاراي باتىس پەن شىعىس سۇحباتىندا يسلامدى
ەپيستەميولوگيالىق مەشەۋلىكتە قالدىرۋدىڭ تاپتىرىلماس تۇعىرى رەتىندە دامىتىپ
كەلەدى. بۇعان يسلام الەمىندە قانشاما رەۆوليۋتسيالىق رۋحتاعى ماۋديديلەر
دايىندالدى. ماقسات يسلام تۇتاستىعىن ىشتەن سىرتتان قاتار السىرەتۋ. بۇل ويىندى
رەسەي دە قولداندى. كەشەگى كەڭەستىك رەجيم دە قولداندى. سەبەبى وريەنتاليستيكا
شىعىسقا باعىتتالعان تەك قۇرال بولىپ قالا بەرەدى. ال بىزدە ءالى سانا جوق.
ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدە ءالى كۇنگە “شىعىستانۋشىلار” ماماندىق رەتىندە
دايىندالىپ كەلەدى. كەشەگى سانا بۇگىنگە جاۋاپ بەرمەسە دە ونىڭ اتى مەن زاتى
سىرەسىپ تۇر، مىزعىماي. سونىمەن ۋاحابيزم ياعني يسلامداعى ليۋتەراندىق تۇعىردىڭ سويىلىن
سوعىپ جۇرگەندەر كىمدەرگە قۇرال بولىپ كەلە جاتقاندىعىن سەزىنەتىن كەز كەلە جاتىر.
ساۋديا ونىڭ ىشىندە “مەككە مۋكارراما” بۇكىل يسلام الەمىنىڭ رۋحاني
ورتالىعى. سول ورتالىقتى ۋاحابيزم ارقىلى يسلام الەمىنەن يزولياتسيالاپ، كەرىسىنشە
سول ورتالىققا قۇندىلىق رەتىندە ەمەس، تەك قاجىلىق پارىز ورىنداۋ جەرىنە
اينالدىردى….

Back to top button