سانگە اينالعان ءسۇيىسۋ

امانداسۋ – ادامدىقتىڭ بەلگىسى، امانداسۋ – ءار حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ قاينار بۇلاعى. امانداسۋ (سالەمدەسۋ) – يناباتتىلىق پەن ادەپ قاتىناسىننىڭ نورماسى. ءار ەلدىڭ داستۇرىنە ساي امانداسۋ ادەبى بار. ءوزىمىزدىڭ قازاق ەلىنە توقتالار بولساق، ەلىمىزدىڭ ءداستۇرى بويىنشا جاسىنا دا، تانىس يا بەيتانىستىعىنا دا قاراماستان امانداسۋ مىندەت بولىپ سانالادى.

بۇرىندا بابالارىمىز قالاي امانداسقان؟ ال قازىرگى ۇرپاقتارى قالاي امانداسادى؟ بۇل ماسەلەنىڭ تۇيتكىلىن تەرەڭنەن قاراستىرىپ كورەلىك. بايىرعى قازاق داستۇرىندە امانداسۋدا الەۋمەتتىك تەگىنە، بايلىعىنا جانە ومىردەگى الاتىن ورنىنا بايلانىستى بەلگى بەرەتىن بولعان. ەرتەدە حان نەمەسە ءىرى سۇلتاندارعا تومەنگى تاپتىڭ وكىلدەرى ەكى قولىن كەۋدەسىنە قويىپ، ءيىلىپ اماندىق سۇراسقان. ەگەر ول قايىرىم رەتىندە قولىن سوزسا، تىزەرلەپ ەكى قولىمەن العان. ال الەۋمەتتىك جاعدايى ورتاشا ادام قولىن كەۋدەسىنە قىسپاي جاي ءيىلىپ امانداسقان. ەگەر حاندى جولاي كەزىكتىرسە، جولدا ءوتىپ كەتۋىن كۇتىپ، وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويىپ، داۋىستاپ سالەمدەسكەن. وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويۋ مۇسىلمان حالىقتارىنا ءتان امانداسۋ بولىپ تابىلادى. دارەجەسى تەڭ، الايدا ءبىر-بىرىنە تانىس ەمەس ادامدارمەن ءبىر قولىن بەرىپ، ال تانىستارىمەن ەكى قولىن بەرىپ، سونان سوڭ ەكى يىعىن الما كەزەك تىرەستىرەدى. ال ايەلدەر بولسا، ءبىر-بىرىمەن كورىسكەندە قول الىسپاعان، ەش ۋاقىتتا ءسۇيىسىپ امانداسپاعان. ارينە، بۇل حاندارىمىزدىڭ كەزىندەگى قۇرمەت كورسەتۋ. الايدا ودان بەرىرەكتە دە بۇل ءداستۇر اقجەم بولعان ەمەس. كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن، دەگەنمەن «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ بىرەن-ساران اقساقالدارىمىز امانداسپاسا، كەيىنگى ۋاقىتتا ءتىپتى ونى ەستۋدەن دە قالىپ بارا جاتقاندايمىز. يا، بۇلايشا امانداساتىن قارت پەن جاستى كورىپ جاتامىز، الايدا بۇل كوڭىل تويدىرارلىق كورىنىستىڭ ۇنەمى ەمەس ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن. قىرىق-ەلۋدى القىمداعان كەيبىر كىسىلەر «قالىڭ قالاي؟» دەپ دەنساۋلىق سۇراسا، ال ەلىمىزدىڭ بولاشاعى سانالاتىن جاستار «قالايسىڭ؟»، «سالەم!»، «پريۆەت» دەپ شاپالاقتى ۇرىپ، بەتتەرىن ءسۇيىپ امانداسادى. ءتىپتى قىزدارىمىز ەرىندەرىنەن ءسۇيىپ امانداساتىن كۇيگە ءتۇستى. سونداي-اق، ۇلكەن كىسىلەرگە جاستاردىڭ ءبىر قولىن بەرىپ امانداساتىنى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەدى. ەرتەدە قانداي بولعان؟! بوزبالا مەن بويجەتكەن ءبىر-بىرىنە «ارمىسىز» دەپ ءسال عانا باسىن يزەگەن. ال قازىر قالاي؟ بەتىنەن سۇيمەك تۇگىلى شاش سيپاۋعا قىز ۇزاتۋدا عانا رۇقساتىن الاتىن جاستاردىڭ قازىرگى بەت ءسۇيىسىپ امانداسۋى سىندى تۇرپايى جايتتار قازاعىمنىڭ داناگوي قاريالارى مەن نامىسشىل ۇلدارىنا، يبالى قىزدارىنا جاراسپاي-اق تۇر.

سونىمەن قاتار، مەكتەپ يا ۋنيۆەرسيتەت سياقتى وقۋ ورىندارىنىڭ وزىندە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ۇستازدارىنا امانداسۋدان، كوزىنە كورىنۋدەن قاشىپ، بايقاماعانسىپ اينالىپ وتەتىندەرى دە از ەمەس. بولماسا، وقۋ ورنىندا عانا سالەمدەسىپ، تىسقا شىققاندا تانىمايتىن ادامعا اينالىپ كەتەتىندەرى دە كەزدەسەدى.

ال بەتىنەن سۇيمەك تۇگىلى، قايىناعاسىنىڭ بەتىنە تىكە قارامايتىن سالتىمىزدى جويىلۋعا اپارا جاتقان قازىرگى كەلىندەر قايىنەنە، قايىناتا، قايىناعا، ابىسىن، قۇدا، قۇداعي، تۋىس سياقتىلارمەن قۇشاقتاسىپ، بولماسا قول بەرىپ، بەتتەن 2-3 رەت ءسۇيىپ امانداسادى. بۇل قازاقتىڭ ەڭ بيىك سانايتىن ۇياتىن اياق استى ەتۋدىڭ ناق ءوزى ەمەس پە؟!

جالپى قالاي امانداسقان دۇرىس؟ ءداستۇرلى امانداسۋدىڭ دا ارا جىگىن اجىراتىپ قاراستىرايىق. «سالەمەتسىز بە؟» بىزگە بۇل امانداسۋ ورىس حالقىنان كەلگەن. ويتكەنى ورىس حالقى باتپاقتى، ۇيىقتى جەرلەردە تۇرعان. سوندىقتان دا ولاردا اۋرۋ كوپ تاراعان. سول سەبەپتى ولار «ۆزدراۆستۆۋيتە» ياعني «ساۋلىعىڭىزدى تىلەيمىن» دەپ امانداسقان. دەمەك، ءبىز ايتىپ جۇرگەن «سالەمەتسىز بە» ءبىزدىڭ ءتول ءداستۇرىمىز ەمەس-ءتى. ول ءبىر ناۋقاس ادامعا ايتىلعان ءسوز سەكىلدى ەكەنىن بايقايتىن بولارسىزدار. ال «اسسالاۋماعالەيكۋم» ءسوزى بىزگە ارابتاردان ەنگەن. ويتكەنى، ارابتاردا سوعىستىڭ كوپ بولۋىنىڭ سالدارىنان ءبىرىن-ءبىرى كورگەندە «سىزگە بەيبىتشىلىك تىلەيمىن» – «اسسالاۋماعالەيكۋم»، «ۋاعالەيكۋماسسالام» دەپ جاۋاپ قايتارعان. «اسسالامۋ’الەيكۋم» ءسوزى «اللانىڭ شاپاعاتى جاۋسىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبىز مۇسىلمان حالقى بولعاندىقتان بۇل امانداسۋ حالقىمىزدا ەرتەرەكتە قالىپتاسقان. ال قازاق حالقىنا كەلەر بولساق، حالقىمىز ار ويلاعان، وتە نامىسشىل، رۋحتى حالىق. قازاقتار ەڭ الدىمەن ارىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان. سوندىقتان كورىسكەندە ءبىرىنشى ارىن سۇراعان، «ارمىسىز» دەپ امانداسقان. ەگەر سالەمىن قابىل الۋشى ارىنا لايىقتى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كىسى بولسا، «بارمىز» دەپ جاۋاپ قاتقان. ونان سوڭ «مال، جان امان با؟»، «ەسەنسىز بە؟» دەپ اماندىق سۇراسقان. ال كەلىندەرىمىز بولسا اق بوساعادان اتتاپ، كەلىن بولعان ساتتەن باستاپ ەكى قولىن ايقاستىرىپ سالەم سالعان.

مىنە، وسىنداي عاجاپ، ءمانى تەڭىزدەي تەرەڭ، ونەگەگە تولى سوزدەرگە سەلسوق قاراپ جۇرگەنىمىز وكىنىشتى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا داۋىل سوقسا، ەكپىنى بىزگە كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان امانداسۋىمىزدى رەتكە كەلتىرىپ، بولاشاق ۇرپاقتى داستۇرگە شابار جەندەتتىڭ جەبەسىندەي ەتپەي، اتا-بابا ونەگەسىن سىيلاۋعا ۇيرەتكەنىمىز ءجون دەپ سانايمىن. سالەم – ءسوزدىڭ اتاسى ەكەنىن ۇمىتپايىق.

اقەركە بەكقۇلوۆا،

م.ح. دۋلاتي اتىنداعى 

تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى،

فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button