بارىپ قايت،  جۇرتىم، باياناۋىلعا ...

ءساۋىر ايى. كۇن شۋاقتى. جەر قارا. قىتىمىر قىستان جۇرناق تا قالماعانداي. اينالا تامىلجىپ تۇر. جان-جاعىڭا قاراساڭ جانىڭ جادىرايدى. وزگەرىس بار ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. كوشەلەر اسفالتتالىپ، اسىقپاي اياڭداپ، الاڭسىز قىدىرۋعا بولاتىن اياقجولدار توسەلگەن. بۇرىن باياناۋىلدا جارىق ءبىرلى-جارىم بولعان بولسا، قازىر كوشە بويلارىندا اتتاپ باسساڭ شام باعانى. باياناۋىلدىقتار بۇرىن-سوڭدى وسىنداي جارىقتاندىرۋ بولماعانىن اۋىز تولتىرىپ ايتادى. انەبىر جىلدارى قاراۋسىزدىقتىڭ سالدارىنان اينالاداعى اعاشتار دا، بايان ساياباعى دا سولعىن تارتىپ بارا جاتقان ەدى، ەندى ءبارى باسقاشا. جايناپ تۇر. ولپى-سولپى كورىنىس جوق. ايناداي جارقىرايدى.

باياناۋىل – قازاقستانداعى كوركى كوز تارتاتىن ولكەلەردىڭ ءبىرى. دەمالىس ايماعى بولعاندىقتان، اسىرەسە جاز ايلارىندا الىس-جاقىننان كەلەتىندەر كوپ. جاسىرىپ قايتەمىز، ولاردىڭ بارلىعى بىردەي قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جەتكىلىكتى ءمان بەرمەيدى. وسى جايىندا تالاي مارتە ايتىلدى دا، جازىلدى دا. نە كەرەك، ادامداردىڭ سالدىر-سالاقتىعى سالدارىنان باياناۋىل باۋرايى لاستانىپ، ورمان-توعايدىڭ ورتكە ورانعان كەزى از بولعان جوق. وسىنداي ورالىمسىز، وقىس وقيعالاردىڭ ودان ءارى جالعاسا بەرمەۋى ءۇشىن، ءارى باياناۋىلدا تۋريزم مەن دەمالىس ورىندارىن دامىتۋعا بايلانىستى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بەلسەندى جۇمىس جاساپ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. وسىنىڭ ناتيجەسىندە باياناۋىلدا دەمالۋشىلاردىڭ قاتارى بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيگەن. ءتىپتى، قازىر «باياناۋىل برەند بولۋعا لايىق» دەگەن دە اڭگىمە ايتىلا باستادى.

ءتۋريزمنىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار

ءتۋريزمنىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىرى جەر-سۋدى جاياۋ شارلاعاندى جاقسى كورەدى، ءبىرى تاۋ-تاس كەزىپ، دالادا قونىپ، الاڭسىز ساياحاتتاعاندى قوش كورەدى، ەندى ءبىرى ەل-جۇرتپەن سويلەسىپ، وي ءبولىسىپ، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە قانىققىسى كەلەدى… ەلىمىزدە كيەلى، قاسيەتتى، تاريحي-ارحەولوگيالىق ءمان-ماڭىزى زور ورىندار كوپ. ونى دا كورگىسى كەلەتىن تۋريستەر از ەمەس. ءارى جانعا جايلى دەمالىس، ءارى ساياحات بولعانىن قالايتىندار دا بار. نە كەرەك، ءتۋريزمنىڭ وسىنداي قالتارىستارىنىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەي، جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە، بۇل سالا تابىستىڭ كول-كوسىر كوزى.

باياناۋىلدا ءتۋريزمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جاسالعاندا وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەنى انىق بايقالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە، تۋريستەر دەمالىس ورنىنىڭ تازالىعىنا ءمان بەرەتىنى ايدان انىق. كوڭىلى ءبىر قالسا، كەلەسى جولى كەلمەي قويۋى كادىك. سول سەبەپتى ءبىرىنشى كەزەكتە باياناۋىل جانە تورايعىر ەلدى مەكەندەرىن كورىكتەندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ، سابىندىكول جانە تورايعىر كولدەرى مەن جاسىباي دەمالىس ايماعىن ودان ءارى دامىتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.

باياناۋىلدا قىسقى دەمالىستى ۇيىمداستىرۋ جونىندە تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان بولاتىن. سونىڭ رەتى بىلتىر كەلگەن. مىرزاشوقى تاۋىنىڭ ەتەگىندە شاڭعى بازاسى اشىلدى.

شاڭعى سپورتىن دامىتۋ ءۇشىن مىرزاشوقىنى تاڭداۋ تەگىننەن-تەگىن ەمەس. بۇل رەتتە حالىقارالىق كاسىبي ساراپشىلاردىڭ پىكىرى مەن تۇجىرىمى قاتاڭ ەسكەرىلگەن. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، مىرزاشوقى ۇلكەن سپورتقا دا، بۇقارالىق سپورتقا دا لايىق. مامانداردىڭ قورىتىندىسىنان كەيىن قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ، قاجەتتى كەرەك-جاراقتار مەن جابدىقتار الىنعان. مۇنداعى شاڭعى جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 11 شاقىرىمنان ارتىق. تىنىعۋشىلار ءۇشىن قولايلى، جايلى بولۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. مۇنى الىس-جاقىن ەلدەگىلەر ەستىپ-ءبىلىپ وتىر. ەندى قىس ايلارىندا دا باياناۋىلعا قاراي دەمالۋعا اسىعاتىندار قاتارى كوبەيەدى دەگەن سەنىم بار. تەك وتكەن قىستا تاۋ باۋرايىنا قار از تۇسكەن. سوعان بايلانىستى شاڭعى بازاسى قالىپتى جۇمىس ىستەي المادى. ادەتتە مىرزاشوقىنىڭ باۋرايىنا قار جەتكىلىكتى ءتۇسۋى ءتيىس. مامانداردىڭ پىكىرى وسىنداي. تابيعاتتىڭ بەرمەسىن تارتىپ الا المايسىڭ. دەگەنمەن الداعى جىلدارى جاعداي تۇزەلەدى دەگەن ءۇمىت باسىم. سول ۋاقىتتا باياناۋىل باۋرايىندا شاڭعى سپورتى دا جانداناتىن شىعار.

تاۋى دا، تاسى دا تاريح

باياناۋىل باۋرايى كەلۋشىلەردى تاماشا تابيعاتىمەن، قاسيەتتى ورىندارىمەن باۋراپ الادى. تاۋى دا، تاسى دا – تاريح. ونى بايان­اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى جاقسى بىلەدى. ولار كيەلى دە قاسيەتتى، جانعا جايلى ەلدى مەكەندە تۇرىپ جاتقاندارىن ماقتانىش ەتەدى. تۋعان جەردىڭ تاريحىن جىر ەتىپ ايتادى. تابيعاتى مەن تاريحى ەرەكشە ۇيلەسىم تاپقان باياناۋىلدىڭ برەند بولۋعا لايىقتى ەكەنىن العا تارتادى.

باياناۋىل تاۋلارى باتىستان شىعىسقا 50 شاقىرىمعا دەيىن، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە 25 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. ەڭ بيىك نۇكتەسى – اقبەت تاۋى. ونىڭ بيىكتىگى – 1026 مەتر.

باياناۋىل تاۋلارىنىڭ قاق ورتاسىنداعى سابىندى كولدىڭ اۋماعى 7،4 شارشى شاقىرىم. ال دەمالىس ورىندارى جاعالاي ورنالاسقان جاسىباي كولىنىڭ كولەمى – 4 شارشى شاقىرىم. سوڭعى جىلدارى تورايعىر كولىنىڭ ماڭىندا دا دەمالىس ۇيلەرى مەن پانسيوناتتار كوپ سالىنعان.

جالپى، باياناۋىلدىڭ تاۋلى-ورماندى ءوازيسى 450 شارشى شاقىرىم القاپتى الىپ جاتىر. بۇل ولكەدە كولدەر عانا كورىكتى ەمەس، جارتاستارى دا ەرەكشە. كەمپىرتاس، كوگەرشىن، نايزاتاس … تابيعاتتىڭ وسىنداي كەرەمەت كورىنىستەرى كوپ-اق. اتتىڭ باسىنان اينىمايتىن تاستار، تاس جاستىقتار تۋرالى دا اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. جيىرما ەكى مەترلىك اۋليەتاس ۇڭگىرى جايلى دا ايتىلار اڭگىمە از ەمەس. دراۆەرتا ۇڭگىرىندەگى تاستاعى جازۋلاردىڭ دا تۇنىپ تۇرعان تاريح ەكەنى ايدان انىق. قۇمىرا سارقىراماسى دا – تابيعاتتىڭ تاماشاسى. بايان­اۋىل باۋرايىندا «مۇرتتى قورعاندار» دا بار. بىلەتىندەر شوتلاندياداعى ستوۋنحەندجدەن ەش كەم تۇسپەيدى دەيدى. تورايعىر كولىنىڭ ماڭىنداعى بۇل قورعاندار «قازاقستاننىڭ ساكرالدى گەوگرافياسى» تۇجىرىمداماسىنا ەنگەن.

باياناۋىل باۋرايىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قابانباي، بوگەنباي، ولجاباي، مالايسارى، جاسىباي باتىرلار باستاعان تالاي شايقاس بولعان. وعان كۋا – تاۋلار مەن اسۋلاردىڭ، كولدەر مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى. قازاق باتىرلارىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرىنە بايلانىستى ءتۇرلى اڭىزدار دا از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى تاريحي ايعاق، ماڭگىلىك مۇرا.

– تالايلاردى تاڭعالدىرىپ، تامساندىرعان وسىنداي تاماشا تابيعات، باعا جەتپەس تاريحي قۇندىلىقتار بىزگە ماڭگىلىك مۇرا بولىپ قالدى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. سونىمەن بىرگە باياناۋىلدى تۋريستەر قىسى-جازى ۇزىلمەيتىن ورىنعا اينالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل – قولدان كەلەتىن جۇمىس. تۋريستەر تازا اۋامەن تىنىستاپ، وزەن-كولگە ءتۇسىپ، تاۋ-تاسقا ساياحاتتاۋمەن بىرگە ولكەنىڭ باي تاريحى مەن مادەنيەتىنە دە قانىعۋى ءتيىس. سول كەزدە باياناۋىل ناعىز برەندكە اينالادى، – دەگەن ەدى بىردە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ.

جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىندا

جاز ايلارىندا جۇرتتىڭ كوپ باراتىن دەمالىس ورىندارى جاسىباي كولى ايماعىندا. بىلتىردىڭ وزىندە وسىندا 160 مىڭنان استام ادام دەمالعان. بيىل ءتىپتى كوپ بولاتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى دەمالىس ايماعىندا دەمالۋشىلار ءۇشىن جاسالعان جاعداي ەرەكشە. بۇل رەتتە كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى ەسكەرىلگەن. كۇنى كەشەگىگە دەيىن كولدىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋعا كوپ قارجى قاراستىرىلمايتىن ەدى. ەندى بيۋدجەتتەن قاجەتتى قاراجات بولىنە باستاعان. تۇرعىندار اۋدان اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆتىڭ كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي باياناۋىلدى كوركەيتۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جانۇشىرىپ جۇرگەنىن ايتادى. باياناۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنىڭ اۋزىندا وسى اڭگىمە. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت نۇرى تاسىسىن» دەمەي مە؟ وسىنداي نيەتپەن ايتىپ جاتقان بولار.

جاسىباي دەمالىس ايماعىندا سۋبۇرقاق، كۇن كوزىنەن قورعايتىن قالقاندار سالىنعان. انەبىر جىلدارى ءار جەردە قيسايعان ءبىر قالقان بولۋشى ەدى، ەندى كوپ ءارى جاڭا. ورتالىق اللەيا دا ويقى-شويقى بولاتىن. قازىر جان-جاعى رەتكە كەلتىرىلىپ، جولاياق توسەلگەن.

– تۇنگە قاراي اينالا سامالاداي جارىق. الاڭسىز قىدىرىپ، تۇندە دە سۋعا تۇسۋگە بولادى. تىنىعۋشىلار مەن تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اينالما جول سالىندى، بەينەكامەرالار ورناتىلدى. اتپەن ساياحاتتاۋعا، ۆەلوسيپەدتى جالعا الۋعا بولادى. ول ءۇشىن ارنايى مارشرۋتتار دا جاسالدى، – دەيدى باياناۋىل اۋدانىنىڭ اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆ.

بىلتىر دەمالىس ورىندارى اۋماعىندا 45 شاقىرىم جارىقتاندىرۋ جەلىسى جۇرگىزىلىپ، 1700 جارىق باعانى ورناتىلىپ، 2000-نان استام شام قويىلعان ەكەن. بيىل بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاسپاق.

باياناۋىلدا اباتتاندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ، قورشاعان ورتانى تارتىپكە كەلتىرۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى ەلدى مەكەندەر دە، دەمالىس ورىندارى دا سىرت كوزگە قوراش بولماعانى ءجون. سوندىقتان جەرگىلىكتى بيلىك وسىعان ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. تەك دەمالىس ورىندارى عانا ەمەس، باياناۋىلداعى تاريحي جانە ارحەولوگيالىق ورىندار دا رەتكە كەلتىرىلىپ، اياقجول توسەلىپ، ءۇش تىلدە اقپاراتتىق-كورسەتكىش تاقتالار ورناتىلعان. ءبارى دە تۋريستەر ءۇشىن. ولارعا ارنايى تۋريستىك مارشرۋتتار اشىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تۋريستەردىڭ ساياحات كەزىندە بايان­اۋىلدىڭ تاريحى، وسى ولكەدەن شىققان داڭقتى ادامدار، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر تۋرالى جان-جاقتى اقپارات الۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار.

جول قادىرىن جۇرگەن بىلەدى

قالقامان كەنتى مەن باياناۋىلدى جالعايتىن كۇرە جولدى كۇردەلى جوندەۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن اجەپتەۋىر قارجى كەرەك. وسى ماسەلە ءبىرازدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ەدى، ۇستىمىزدەگى جىلى قولعا الىنباق. رەسپۋبليكالىق قازىنادان بيىل 6،1 ملرد تەڭگە وسى ماقساتقا قاراستىرىلعان ەكەن. ءساتىن سالسا، جۇمىس رەت-رەتىمەن جۇرەتىن بولسا، ەكى ارالىقتاعى كۇرە جول كەلەسى جىلى ءبىتۋى ءتيىس.

بىلتىر دەمالىس ورىندارىن جالعايتىن جولداردىڭ ءبىرازى جوندەلگەن. بيىل بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسپاق. ەڭ باستىسى، جاسىبايدان تورايعىرعا دەيىنگى ون ەكى شاقىرىمنان استام جول جوندەۋدەن وتكەن. ويتكەنى بۇل اۆتوجولمەن تۋريستەر سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ كەسەنەسىنە، «اۋليە بۇلاققا»، كيەلى ورىندارعا وڭاي جەتە الادى. بۇل ماقساتقا 370 ملن تەڭگە بولىنگەن ەكەن، سونىڭ 170 ملن تەڭگەسى بىلتىر يگەرىلگەن. قالعانى – بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىندە. كەنشىلەر قالاسى ەكىباستۇز بەن باياناۋىل اراسىنداعى جولدىڭ بىرنەشە بولىگىندە بىلتىر جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن، بيىل تولىق اياقتالاتىن ءتۇرى بار.

جاماعاتقا تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – باياناۋىلعا اۋە جولى اشىلدى. مۇنداي بايلانىس ءتۇرى بۇرىن دا بولعان. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وسىدان جيىرما بەس جىلداي بۇرىن توقتاعان ەدى، ەندى قايتا جانداندى. بۇعان دانەكەر بولعان – پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ. العاشقى ۇشىپ-قونۋ سىناق-بايقاۋى جاسالدى. پاۆلوداردان ۇشىپ شىققان 16 جولاۋشىسى بار ۇشاق باياناۋىل اەروپورتىنا ءساتتى قونعان. ولاردىڭ اراسىندا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ تا بولعان. ۇشۋ ۋاقىتى – بار-جوعى 40 مينۋت.

وسىنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبارى باياناۋىلعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ لەگىن كوبەيتەتىنى ءسوزسىز.

كيەلى ورىندار كوپ باياناۋىلدا…

باياناۋىلدا كيەلى ورىندار كوپ. اتاعى الىسقا كەتكەن دانا، اۋليە ادامدار دا از بولماعان بۇل وڭىردە. سونىڭ ىشىندە بىرەگەيى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى. بايانتاۋ باۋرايىنا ساپارلاپ كەلگەن ادامداردىڭ كوبى ەسكەلدىدە جەرلەنگەن اۋليە ادام – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتكىسى كەلەدى.

كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ماشەكەڭدى ءدىنشىل، ۇلتشىل دەپ كىنا تاققاندار ونىڭ زيراتىن قيراتۋعا دەيىن بارعان جوق پا؟! ول كىسى قايتىس بولارىنان ءبىر جىل بۇرىن ءوز بەيىتىن سالدىرعان عوي. «مەن ولگەننەن كەيىن ەسكەلدىدە ەل بولمايدى. وگىزبەن جولعا شىققان جولاۋشىلار سول كۇنى جاڭاجولعا جەتە المايدى. جولدا ەسكەلدىگە قونادى، ال بۇل ارانىڭ بورانى الا بوتەن قاتتى بولادى. كەيدە جولاۋشىلار ەكى-ءۇش كۇن قونىپ تا قالادى. ەسكەلدىدە ەل جوق بولسا، ولار قايدا قونادى؟ وگىزى دە، وزدەرى دە قىرىلىپ قالماي ما؟ ادام ادامعا جاقسىلىق ىستەۋى كەرەك، ءوزىم ولسەم دە شاراپاتىم ءتيسىن جانە ولار كەلگەندە ءوزىم دە ءبىر اۋناپ جاتام عوي. سوندىقتان وسى ىققى ءۇيىم سولاردىڭ بەكەت ءۇيى بولسىن. ءتىرى كۇنىمدە ىققى ءۇيىمدى بەرەتىنمىن. «ءماشھۇر ولگەن سوڭ، دالادا قالىپ قۇرىدىق قوي» دەمەسىن. سوندىقتان بۇل ءماشھۇردىڭ مەكەنى بولسىن، جولاۋشىنىڭ بەكەتى بولسىن. تەككە جاتقانشا، ادامعا پايدام ءتيسىن»، – دەپ وسيەت رەتىندە ايتىپتى دەگەن اڭگىمە بار. بۇل اڭگىمەنى ماشەكەڭنىڭ ۇرپاعى عالىم-ۇستاز قۋاندىق اعادان دا ەستىگەن ەدىم.

ماشەكەڭ جاقسى نيەتپەن سالدىرعان زيراتتى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ پارمەنى قاتتى بولىپ تۇرعان جەتپىسىنشى جىلدارى تراكتورمەن ءسۇرىپ تاستاعانى بەلگىلى. بىراق حالىق سوندا دا ماشەكەڭنىڭ باسىنا بارۋدى توقتاتا قويعان جوق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، 2006 جىلدىڭ كۇزىندە ماشەكەڭنىڭ قازىرگى كەسەنەسى قايتا اشىلدى. ەندى اۋليە كىسىنىڭ باسىنا زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر قاتارى بۇرىنعىدان دا كوبەيە ءتۇستى. قازاقستاندى بىلاي قويعاندا، الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن كەلەتىندەر كوبەيە باستادى. ءتىپتى، ماشەكەڭ ءوزى بولجاعانداي، ەكى-ءۇش كۇن قونا جاتاتىندار دا بار. الىستان ات ارىلتىپ كەلگەندەر جولسوقتى بولىپ شارشاعاننان كەيىن ءبىر ۋاقىت تىنىعاتىن ورىن ىزدەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى دامىلداپ جاتقان ەسكەلدىدە قوناقجاي سالىنسا دەگەن ءوتىنىش ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ەدى. قازىر بۇل ماسەلە دە وڭ شەشىلگەن. م.كوپەي ۇلىنىڭ كەسەنەسىنىڭ قاسىندا ەكى قاباتتى قوناقۇي كەشەنى اشىلعان. بيىل باياناۋىلدىڭ ورتالىعى مەن ماشەكەڭنىڭ كەسەنەسى اراسىنداعى جولدى جوندەۋ دە جوسپاردا بار.

 

عالىم ورىنباسار ۇلى

 پاۆلودار وبلىسى

Back to top button