ۇلى بىرلىككە ۇلگى بولعان

وتكەن اپتادا شىمكەنت قالاسىنداعى «2030» سالتانات سارايىندا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جاريالانعانىنا ءبىر جىل تولۋى قۇرمەتىنە ارنالعان جيىن ءوتتى. جيىنعا رەسپۋبليكانىڭ بىرقاتار وبلىستارىنان شاقىرىلعان قوناقتار مەن قالا جۇرتشىلىعى قاتىستى.

القالى جيىندى وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ اشىپ، قوعامدىق سانانى جان-جاقتى ءارى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا ارنالعان باعدارلامانىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي ماڭىزدى تاريحي شەشىم ەكەنىن ايتا كەلىپ: «قازاقستان، قازاق ەلى ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن قانداي بولۋىمىز كەرەك، قالاي ءومىر ءسۇرۋىمىز قاجەت؟ ءبىزدىڭ بالالارىمىز، كەيىنگى نەمەرەلەرىمىز، سونداي-اق، ون جىل، جيىرما جىلدان كەيىنگى قازاقستان قانداي بولۋى كەرەك؟ وسىنداي تولعاۋلاردان قۇرالعان جانە ناقتى باعدارلامانى كورسەتىپ بەرگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى، شىنىن ايتساق، بۇكىل ەلىمىزدىڭ، بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى قازاقتاردىڭ رۋحان مانيفەسى دەۋگە تولىق نەگىز بار»، – دەپ وسى باعدارلامانى باسشىلىققا الا وتىرىپ، وبلىستا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان الەۋمەتتىك-مادەني اۋقىمدى ءىس-شارالارعا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىپ، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.

اكىمنەن كەيىن مىنبەرگە كوتەرىلگەن جازۋشى مارحابات بايعۇت، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالى، «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ديقان قامزابەك ۇلى ءوز سوزدەرىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ سانانى وزگەرتۋدەگى ءمانى مەن ماڭىزىنا ءار قىرىنان توقتالدى.

سالتاناتتى جيىننان سوڭ كوپشىلىك قاۋىم شىمكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلكەن زالىندا «ۇلت تاريحىنداعى وربۇلاق شايقاسى: ۇلى جەڭىستىڭ اقيقاتى جانە ماڭىزى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكەت تۇرعاراەۆ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشتى. «عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار، وزبەكستان مەن قىرعىزستاننان كەلگەن باۋىرلار، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، وتانداستار، جەرلەستەر! بۇگىن سىزدەر مەن بىزدەر وربۇلاق شايقاسىنداعى ۇلى جەڭىستىڭ 375 جىلدىعى قارساڭىندا شىمكەنتتە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا باس قوسىپ وتىرمىز. ءبىز كوتەرگەن باستامانى قولداعان وڭتۇستىك قازاقستان اكىمدىگىنە، قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە، قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا، رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ كەڭەسىنە، م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. كونفەرەنتسيا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جاريالانعانىنا ءبىر جىل تولۋىنا وراي شاقىرىلىپ وتىر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىن بۇكىل حالىق قولداپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. بۇگىنگى القالى جيىننىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا، اتا-بابالارعا كەشەندى مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتۋ دا وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. جالپى وتكەن ءبىر جىلدا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. مۇنىمەن توقتاپ قالمايتىنىمىز انىق»، – دەدى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىن قۇتتىقتاۋ سوزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ:

– قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: «تاريحتى تانىپ زەردەلەۋ كەرەك، سوندا ۇلتتىڭ تاعدىرىن دا، بۇگىنگى ۇرپاقتى دا تانيسىڭ. كەلەشەگىڭدى باعدارلاپ، الداعى جۇرەر جولىڭنىڭ سىلەمىن تاباسىڭ»، – دەپ شەگەلەپ ايتقان. ءبىز وتكەنىمىزگە قۇرمەتپەن قاراپ، بولاشاعىمىزعا سەنىممەن كوز تىككەن حالىقپىز. قازاق حالقى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ سان الۋان سىناقتارىن سابىر مەن ءتوزىمنىڭ، بولاشاققا دەگەن سەنىمنىڭ بەرىك رۋحىنىڭ ارقاسىندا جەڭىپ شىقتى. وسىنداي تاريحتا ەرلىك ىسىمەن قالعان قازاق حالقى ءۇشىن ازاتتىق جولىنداعى جەڭىستەردىڭ ءبىرى – وربۇلاق شايقاسى. بۇل ۇلتتىق تاريحتىڭ جاۋىنگەرلىك داڭق شەجىرەسىندە ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ جانە وتانشىلدىقتىڭ ونەگەسى بولىپ قالدى، – دەدى.

قر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.جۇرىنوۆ، قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قۋاتجان ۋاليەۆ، ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تولوبەك ابدىراحمانوۆ، قازاقستان ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى، ساۋلەت ونەرىنىڭ پروفەسسورى، قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر جانداربەك مالىبەكوۆ، قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، «اۋىل» حالىقتىق دەموكراتيالىق-پاتريوتتىق پارتياسىنىڭ توراعاسى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءالي بەكتاەۆ جينالعان قاۋىمدى قۇتتىقتاپ، كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.

ال وربۇلاق شايقاسىنىڭ ورىن الۋىنا نەندەي سەبەپتەر اسەر ەتتى؟ شايقاس قالاي ءوتتى جانە سالقام جاڭگىر باستاعان قازاق قولى جەڭىسكە قالاي جەتتى؟

قر «ارداگەرلەر ۇيىمى» توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ومىرزاق وزعانباەۆ «وربۇلاق شايقاسىنداعى ۇلى جەڭىس جانە رۋحاني جاڭعىرۋ تاريحي ساباقتاستىعى» تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسىندا وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن.

«…وربۇلاق شايقاسى قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن وقيعا. بۇل وقيعا تۋرالى پاتشا زامانىنىڭ جانە بەرگى ءداۋىردىڭ فيشەر، لەۆشين، زلاتكين، چۋلوشنيكوۆ، مويسەەۆ سەكىلدى كوپتەگەن عالىمدارى وزدەرىنىڭ تاريحي پىكىرلەرىن جازعان. ۇلتىمىزدىڭ زيالىلارى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ، سانجار اسفەندياروۆ، ساكەن سەيفۋللين دە ءوز كەزىندە پىكىر بىلدىرگەن. ءبىزدىڭ زامانداستار، كوپتەگەن عالىمدار دا وسى تاقىرىپقا قايتا-قايتا ورالىپ وتىر. رەسەيدىڭ جوڭعارياداعى ەلشىلەرى يلين، كۋچەلەۆتىڭ 1644 جىلعى جازبالارىندا «ءبىز بارعاندا حونتايشى ۇلىسىندا بولعان جوق. 50 مىڭ اسكەرىمەن قازاق ورداسىنداعى جاڭگىر سۇلتان مەن ءجالاڭتوس جانە الاتاۋ قىرعىزدارىمەن سوعىسۋعا كەتكەن ەكەن» دەگەن جولدار بار. ولاردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى، ارينە، وربۇلاق شايقاسى. ورىس ەلشىلەرى وزدەرىنىڭ ەستەلىكتەرىندە جوڭعار قولباسشىسىنىڭ ون جارىم مىڭداي اسكەرىن قازاقتارمەن شايقاستا جوعالتىپ، شارشاپ-شالدىعىپ كۇزگى سۋىق تۇسە كەلگەنىن جازادى».

ەلشىلەردىڭ حونتويشىنى تابانداپ كۇتكەنىنە قاراعاندا پاتشا اعزامنىڭ قازاقتارعا ەمەس، جوڭعارلارعا بولىسقانى، ولاردى جاسىرىن تۇردە قولداعانى انىق.

«…ەسىم حاننىڭ ۇلى جاڭگىر شىعىستان تونگەن جوڭعار قاتەرىن كوزىمەن كورىپ، قازاق رۋلارىن بىرىكتىرۋگە، باسقىنشىلارعا بىرلەسە قارسى تۇرۋعا ۇمتىلادى. بۇحارا ءامىرشىسى، الشىن (كىشى ءجۇز) باتىرى ءجالاڭتوس باھادۇرگە حابارلاسىپ، كومەك سۇرايدى. بىراق جاقتاستارىن توڭىرەگىنە توپتاعان باتۋر حونتايشى جاڭگىردىڭ قازاقتاردى بىرىكتىرۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرماۋ ماقساتىندا 50 مىڭ قولمەن جەدەل جورىققا شىعادى. جاڭگىر شۇعىل ءارى باتىل شەشىم قابىلداپ، قازاق جەرىنە ىشكەرىلەگەن جوڭعارلاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن بىلتەلى مىلتىقپەن قارۋلانعان 600 ساربازبەن قارسى اتتانادى. كەيبىر دەرەكتەردە وسى 600 ساربازدى 800 سارباز دەپ تە كورسەتىپ ءجۇر. باتۋر حونتايشى ور بەكىنىسىنە شابۋىل جاسايدى. سول ساتتە جاڭگىر جاۋعا تۋ سىرتىنان لاپ قويىپ، وق جاۋدىرادى. وسى كەزدە سامارقاننان الشىن ءجالاڭتوس ءباھادۇر 20 مىڭ قولمەن كومەككە كەلگەن. قيان-كەسكى شايقاستا 10 مىڭنان اسا ادامنان ايىرىلىپ، كۇيرەي جەڭىلگەن جوڭعارلار كەرى شەگىنەدى».

سالقام جاڭگىر كىم؟ ونىڭ اتا-تەگى قايدان شىققان؟

«…بۇل ارادا سالقام جاڭگىردىڭ تاريحتان الاتىن ورنى ەرەكشە بولعانىن الدىمەن اۋىزعا الۋعا ءتيىسپىز. جاڭگىر ارعى باباسى شىڭعىسحاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، جوشى حاننىڭ وردا ەجەن اتتى ۇلكەن ۇلىنان تارايدى. جوشى حان – XIII عاسىردىڭ باسىندا دەشتى قىپشاقتىڭ نەمەسە قازاق ۇلىسىنىڭ العاشقى بيلەۋشىسى بولسا، وردا ەجەن – جوشى ۇلىسىنىڭ سول قاناتىنىڭ بيلەۋشىسى رەتىندە تاريحتان بەلگىلى. ارعى اتالارى ورىس حان مەن باراق حان – التىن وردا تاعىنىڭ قاھارلى حاندارى بولعان. كەيىنگى كەزدە التىن وردا مەملەكەتى ىدىراي باستاعاننان كەيىن، قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلعان مەملەكەت – اق وردانىڭ ءار جىلدارداعى حاندارى بولعان. ءتورتىنشى اتاسى جانىبەك حان – قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، ال اكەسى – ەسىم حان «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن اتاۋمەن، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن ءسوز تىركەسىمەن قازاق تاريحىندا قالعان بەلگىلى حاندارىمىزدىڭ ءبىرى. شىڭعىسحاننىڭ 17-ءشى ۇرپاعى بولىپ سانالادى.

جاڭگىر 1635 جىلعى سوعىستا قالماقتار قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسۋى – قازاق-جوڭعار قاتىناسىنداعى اسا ءىرى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعان ەدى. جاڭگىر سۇلتاننىڭ قازاق قوعامىنداعى الاتىن ورنىن بىلگەن باتۋر حونتايشىنىڭ قارسىلاستارى جاڭگىردى ولتىرتكىزبەي، كەرىسىنشە ونىمەن جاقىنداسۋدى، وداقتاسۋدى ويلاستىردى. جاڭگىر سۇلتان 1635 جىلى جوڭعار تۇتقىنىنان قازاق باتىرلارى قاراساي مەن اعىنتايدىڭ كومەگىمەن بوسانىپ، تۋعان ەلىنە امان-ساۋ ورالدى. جوڭعار تايشىلارىنىڭ اراسىنان وزىنە وداقتاستار تاۋىپ، 1643 جىلعى باتۋر حونتايشى اسكەرىنە قارسى تۇرعان وربۇلاق شايقاسىندا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى».

سالقام جاڭگىر جاۋمەن سوعىستا نەگە وربۇلاقتى تاڭدادى؟ شايقاستا كىم اسكەري ايلا-ءتاسىلى ۇتىمدى قولدانسا، سونىڭ جەڭىسكە جەتەتىنى انىق. بايانداماشى وسى ماسەلەگە دە اسا ءمان بەرگەن.

«…باتۋر حونتايشىنىڭ قازاقتارعا قارسى جورىعى 1643 جىلدىڭ قىسىندا باستالىپ، 1644 جىلدىڭ جازىنىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزىلادى. جوڭعارلار تيان-شان قىرعىزدارى مەن جەتىسۋ ەلىنىڭ قازاقتارىنا قىرعيداي ءتيىپ، قىرعىنعا ۇشىراتادى. مىڭداعان تۇتقىندار جوڭعارياعا جونەلتىلەدى. جورىقتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جەڭىسكە ماسايعان حونتايشى قازاق جەرىنە ەنتەلەپ، دەندەپ كىرە باستايدى. ءدال وسى كەزدە جاڭگىر حان جاۋدى وربۇلاقتا قارسى الۋعا كىرىسەدى. ول جوڭعار اسكەرىنىڭ سانى، باعىت-باعدارى مەن جوسپارى جونىندە ۇنەمى حاباردار بولىپ وتىرادى. بۇل – جاڭگىردىڭ حۋندەلەن تايشىمەن دوستىعىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. جاڭگىر سۇلتان بارلاۋ مالىمەتتەرىن ۇتىمدى پايدالانىپ، جاۋعا قارسى تۇراتىن ىڭعايلى، ۇرىمتال جەردى دە كورەگەندىكپەن تالدايدى. جاۋدى شىرعالاپ، تار قىساڭعا كىرگىزەدى. ءارتۇرلى امالدارمەن توسقاۋىلدار قويىپ، ولاردىڭ ءالسىز تۇستارىن ءدال تابادى. بىرنەشە اپتا بويى تار جەرگە كەپتەلىپ، قامالعان جاۋدىڭ قالىڭ قولىن قازاق ساربازدارى ۇزدىكسىز شابۋىلمەن تيتىقتاتىپ، وراسان زور شىعىنعا ۇشىراتادى. جاڭگىر باستاعان قازاق قولى وربۇلاقتىڭ قيا بەتكەيىندەگى 600 قويتاستى پانالاپ، ور قازىپ الىپ، جاۋىن ۋلى جەبەمەن قارسى الادى. سونىمەن قاتار ساسىقتەكەنىڭ ءتۇتىنىن دە پايدالانادى. ۋلى جەبەمەن جاۋىن سەسپەي قاتىرسا، ساسىقتەكە دەگەن گۇلدى سۋعا قايناتىپ، وعان شۇبەرەك مالىپ كەپتىرەدى دە، وت تۇتاتىپ، جەل جاقتان ۋلى ءتۇتىن جىبەرەدى. سالقام جاڭگىر اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى قوستوقتى باتىر 600 ساربازىن ءىز سۋىتار جەرگە تاستاپ، ويراتتاردىڭ الدىنان ءوزى شىعادى. ولاردى الداۋسىراتادى دا، «ساسىقتەكە» تۇتىنىنە ۇرىندىرادى».

ال وربۇلاق شايقاسى تۋرالى ورىس تاريحشىسى نە دەيدى؟

«…سوعىس ونەرى حاقىندا ا.لەۆشين: «ول اشىق شايقاستان قاشىپ، ازداعان ادامدارىنىڭ ءبىر بولىگىن ەكى تاۋدىڭ اراسى مەن سايعا ورنالاستىرادى. ولار جەردى تەرەڭ ەتىپ قازىپ، بيىك قورعان دۋالىن جاسادى، ال جاۋىنگەرلەردىڭ ەكىنشى بولىگى تاۋدىڭ ارعى جاعىندا تىعىلىپ وتىردى. جوڭعارلار قورعانعا تاياپ كەلىپ، وعان شابۋىل جاسادى. كوپ ادامىنان ايىرىلعان سوڭ ولاردى قورشاپ الۋعا الاڭنىڭ تارلىعى مۇمكىندىك بەرمەدى. سول كەزدە جاڭگىر ولاردىڭ تۋ سىرتىنان شابۋىلدادى. ويلاماعان جەردەن بولعان سوققىنىڭ ءارى جاۋىنگەرلەردىڭ باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا، مىلتىقتارىنىڭ وتە ساپالى بولۋىنان باتۋر حونتايشىعا قاتتى سوققى بەردى»، – دەپ جازعان. جوڭعارداعى ورىستىڭ ەلشىسى، توبىل كازاكتارىنىڭ اتامانى گاۆريل يلين دە بۇل جايىندا: «جاڭگىر تاستاردىڭ اراسىنان بەكىنىس قازىپ، وعان 300 ادامدى وتىرعىزىپ قويدى. ءوزى 300-دەي اسكەرمەن تاستىڭ ارعى جاعىندا ولاردى قورعاۋعا دايىن تۇردى. تايشى اتتى ادامدارىمەن بەكىنىسكە شابۋىل جاسادى. سول بەكىنىستە قونتايشىنىڭ كوپتەگەن ادامىن جويىپ جىبەردى»، – دەگەن دەرەك قالدىرعان. (1636-1654 جج. «ورىس-موڭعول قاتىناستارى» قۇجاتتار جيىنتىعى. 1974 ج.).

شايقاستا جاڭگىر حان قالاي مەرت بولدى؟ عالىم ءوز زەرتتەۋىندە مۇنىڭ انىق-قانىعىنا دا جەتكەن.

«…1643 جىلى وربۇلاق شايقاسىندا قالىڭ قولمەن جەڭىلىس تاۋىپ، ابىرويدان ايىرىلعان باتۋر حونتايشى 1652 جىلعى جورىقتا قالاي بولسا دا جاڭگىر حاندى ءولتىرىپ، كەك الماقشى بولادى. سول ءۇشىن دە ول ارنايى مەرگەن ساداقشىلاردان ادامدار دايارلاپ، ۇرىستىڭ قىزعان كەزىندە قازاق حانىنىڭ جانىنا مۇمكىندىگىنشە جاقىن بارىپ، ولتىرۋگە ولارعا تاپسىرما بەرەدى. وسىلايشا، ەرلىگى، اقىلى، ەلىنە دەگەن شەكسىز ادالدىعىمەن ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان، حالقى ءۇشىن جاۋلارىمەن الىسىپ، ارپالىسىپ وتكەن قازاق حانى – جاڭگىر حان ناعىز ەرلەرشە، حاس باتىرلارداي قان مايداندا شاھيد بولادى. تاكتيكالىق ءادىس تۇرىندە وربۇلاق شايقاسى كۇشتەردى بىرىكتىرە بىلگەندىكتى كورسەتتى. قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري ونەرىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت وقپانا (وكوپ) قازىپ سوعىسۋ سىندى ءادىس-ءتاسىل قولدانىلدى. قازاق شەجىرەلەرىندە جانە حالىق اڭىزدارىندا سوعىس قوسقولاڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندە، وربۇلاق وزەنىنىڭ بويىندا بولعان. وسى سوعىستاعى جەڭىسىنەن كەيىن جاڭگىر «سالقام» (ايباتتى) دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولىپ، «سالقام جاڭگىر» اتاندى».

وزبەكستان رەسپۋبليكاسى سامارقاند مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەركين مۋسۋرمانوۆتىڭ «سامارقاند – رەگيستان الەمدىك وركەنيەتتىڭ التىن قازىناسى، ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەرلىك ەڭبەگىنىڭ تاريحي ماڭىزى» اتتى بايانداماسى جۇرتتى بەي-جاي قالدىرعان جوق. ءمايىتى سامارقاند ماڭىندا جاتقان قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى ءجالاڭتوس جونىندە ولار نە بىلەدى؟

«…مەنىڭ باياندامام شىعىستىق تۇركى عاجايىپ عيماراتتارىن سالۋشى، سامارقاننىڭ باسشىسى ءجالاڭتوس باھادۇرگە ارنالعان. تاريحتا سامارقاند تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سونىڭ نەگىزگىسىن ايتسام، وزبەكستاندى الەمگە تانىتاتىن رەگيستاندى سالدىرعان ءجالاڭتوس تۋرالى ماتەريالدار بىزدە جەتىمسىزدەۋ. وزبەكستان بەينەسىن كورسەتكەن كەز كەلگەن فوتوسۋرەتتە رەگيستان بار. سۋرەتتەر بۇۇ-نىڭ شتاب پاتەرىندە دە ءىلۋلى تۇر. ال ونى تۇرعىزعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋرالى بىزدە جازىلا دا، ايتىلا دا بەرمەيدى. ول تۋرالى اقپارات مۇلدەم از دەسەك تە بولادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋرالى بىزدە ماتەريالدار از بولعانىمەن قازاق باۋىرلارىمىزدا ول تۋرالى عىلىمي دەرەكتەر كوپ ەكەن. جانە ونى حالىققا تانىتۋدا ۇلكەن جۇمىستار ىستەلىنگەنى كورىنىپ تۇر. وعان بۇگىنگى كونفەرەنتسيا دا دالەل بولا الادى. قازاقستاندا ءجالاڭتوس اتىندا ەلدى مەكەندەر بار، قىزىل­وردا وبلىسىندا ەسكەرتكىشى قويىلعان، سامارقاندتا، سەمەيدە، پاۆلوداردا ونىڭ اتىنا كوشە بەرىلىپتى. مەن كەشە «ءجالاڭتوس ءباھادۇر – تاريحي تۇلعا» اتتى جيناقتى قاراپ شىقتىم. سول كىتاپتان ءجالاڭتوس تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى ماتەريالداردى كورىپ، بىرازىمەن تانىستىم. سامارقاندقا بارعان سوڭ وسى كىتاپتاعى دەرەكتەر بويىنشا ستۋدەنتتەرگە بىرنەشە تاقىرىپتا ديپلوم جۇمىستارىن جازۋعا بەرەمىن».

قازاق «ەشتەن – كەش جاقسى» دەيدى. عالىم سوزىندە تۇرسا، ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ تاريحي تۇلعاسىن وزبەك اعايىندار دا تەرەڭنەن تاني جاتار.

ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالىنىڭ «ەل تاريحىنداعى پاسسيونارلىق قۇلشىنىستار جانە بۇگىنگى ۇلتتىق بولمىس» تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسىنىڭ ارا-اراسىندا كوپشىلىك دۇركىن-دۇركىن قول سوعىپ، قوشەمەت كورسەتتى. سوندا عالىمنىڭ ءسوزى جۇرتقا نەسىمەن ۇنادى؟

«…باتىر بابالارىمىزدىڭ ۇرپاعى بىزدەر، قازاقتار، بۇگىن كىمبىز؟ ءبىزدىڭ بولمىسىمىز قانداي دەگەن سۇراقتار تۋادى. سول باتىرلىق قاسيەت ساباقتاسىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەلدى مە؟ قازىر قوعامدىق پىكىردە ارقالاي ويلار بار. كەيدە ارتىق ايتىلاتىن، كەيدە ءوزىمىزدى ءوزىمىز كەمىتەتىن ويلار بار. وربۇلاق شايقاسى ءبىزدى بۇگىن ءارتۇرلى ويلارعا جەتەلەيدى. بۇل شايقاستىڭ عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەنى انىق. ەكى مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسقان تاريحشىلاردىڭ ءبىر وقيعانىڭ اقيقاتى تۋرالى ءۇش كريتەريى بار ەكەن. ءبىرىنشى، تاريحي وقيعانىڭ بولعانى ەشقانداي كۇدىك تۋعىزباۋى. ەكىنشى، تاريحي وقيعانىڭ ءارتۇرلى دەرەكتەردە، ماتىندەردە مويىندالىپ، ەلدىڭ تاريحي جادىندا ساقتالۋى. ءۇشىنشى، وقيعانىڭ تاريحي نەگىزىندە عىلىمي اينالىمعا ءتۇسۋى، ادەبي شىعارمالارعا ارقاۋ بولىپ، حالىق ساناسىنا ءسىڭىرىلۋى. وسى وربۇلاق شايقاسىن جانە بۇگىنگى كۇنىمىزدى سارالاعاندا تاريحشىلار كوپ ەسكەرە بەرمەيتىن لەۆ گۋميلەۆتىڭ تەورياسى ەسكە تۇسەدى. بۇل تەوريا بويىنشا ۇلتتىڭ پايدا بولۋى، ۇلت ەتنوگەنەزيسى بىرنەشە كەزەڭنەن وتەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدى ماتەريالدىق جانە رۋحاني كۇش جيناۋ كەزەڭى نەمەسە يمپەراتيۆ دەيدى. بۇل كەزەڭ قازاق حالقىنىڭ حاندىققا دەيىنگى كەزەڭى بولسا كەرەك. ەكىنشى – پاسسيونارلىق كەزەڭ. بۇل ۇلتتىڭ تاريحي ساحناعا شىعۋى. ونى قۇرايتىن اتالاستار وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ جالعاسى رەتىندە ۇلتتىڭ مۇراسىن جالعاستىرادى. بىراق ۇلت وسى ءبىر پاسسيونارلىق قۇلشىنىستى ءار ۋاقىتتا ۇستاپ تۇرا المايدى. سوندىقتان ءۇشىنشى كەزەڭ باستالادى. ول – سۇيىلۋ كەزەڭى. بۇل تۇستا ۇلت وتكەنىن ۇمىتىپ، ونىڭ بولاشاعىن ويلامايدى. تىپتەن ونى بىلگىسى كەلمەيتىن ۇرپاق وسەدى. ولار وزدەرى ءۇشىن عانا ءومىر ءسۇرىپ، قاراباستارىنىڭ قامىن عانا ويلايدى. توعىشارلىق پسيحولوگيا كۇش الىپ، بۇرىنعى ۇلتتىق مۇرا قوجىراي بەرەدى. ءتورتىنشى كەزەڭ – فۋتۋريزم. بۇل كەزەڭدە ۇلت تاريحىن ۇمىتا باستايدى. «وربۇلاق شايقاسى بۇرىن بولعان. بۇگىن باسقا زامان، بۇرىنعى جەڭىسپەن ءومىر سۇرۋگە بولمايدى. قازىر جاھاندانۋ زامانى» دەيدى. سولاي بۇرىنعى ۇلتتىق ارمان بۇلدىراي بەرەدى. سودان بەسىنشى كەزەڭ كەلەدى. ۇلت، ءتىل، ءدىن وزگەرە باستايدى. كوشى-قون دا وزگەرىسكە ۇشىرايدى. بۇرىن ۇلى دالادا تۇرعان قازاق قالاعا شوعىرلانىپ، وزگە ەتنوستاردىڭ ىقپالىمەن بىرتە-بىرتە باسقا ۇلتقا اينالا باستايدى.

ەندى بۇگىن ءبىز وسى بەسەۋدىڭ قاي كەزەڭىندەمىز دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋادى. گۋميلەۆ تەورياسىنا جۇگىنسەك، وتە قيىن سۇراق. قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ۇلتتىق مىنەز بەن قاسيەتتەر سالقام جاڭگىر زامانىنداعىداي ەمەس. پاسسيونارلىق شابىت، وسكەلەڭ بيىك رۋح بىرتە-بىرتە السىرەگەن. بۇل تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس كوپتەگەن حالىقتاردىڭ باسىندا بار جاعداي. ۇلتقا دەم بەرىپ، رۋحتاندىرۋشى، كونە تاريحتاعى سالقام جاڭگىر سەكىلدى، بەرگى تاريحتاعى ءاليحان بوكەيحانوۆ سەكىلدى پاسسيونارلاق تۇلعالار كورىنبەيدى. رەسەيگە بودان بولعان تۇستا تاۋەلسىزدىككە دەگەن ىنتا-جىگەر، ۇمتىلىس از بولمادى. ورىسقا كىرىپتارلىقتان قۇتىلۋدى اڭساپ، بۇرق ەتە قالعان كوتەرىلىستەردىڭ تالايى بولدى. ول ۇمتىلىستار جەڭىلىسكە ۇشىرادى. قازاق تالاي قاسىرەت شەگىپ، تالاي رەت تاۋى شاعىلدى.

تاۋەلسىزدىك كەلدى. بىراق قازاق وتارشىلدىق زامانىنداعى كەبىنەن ءالى ارىلا العان جوق. سەبەبى وتارشىلدىق زامانىندا وتارلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنشە ويلايتىن، سولاردىڭ ىڭعايىنا كونگەن، سولاردىڭ تىلىندە سويلەپ، سويىلىن سوعاتىن، ۇرپاق تاربيەلەندى. سول ۇرپاق وتارلاۋشىلارعا جاعىپ، كۇن كوردى.

ەندى وتكەن جيىرما بەس جىلدا وسى ۇرپاق جاڭاردى ما؟ ەگەر جاستاردى ايتساق، جاڭاردى دەۋگە دە بولادى. ەگەر ەلىمىزدەگى ورىستانۋ پسيحولوگياسىندا جۇرگەندەردى ايتساق، جاڭارمادى دەۋگە دە بولادى. قازىر سونداي ءبىر قيلى ءارى قيىن زاماندا تۇرعان سياقتىمىز. اينالىپ كەلگەندە باتىرلار ۇرپاعى مومىندارعا، جۋاستارعا اينالدى.

قۇلدىراۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى ۇلتتىڭ بەت-بەينەسىنەن ايىرىلعاندار. ولارمەن قاتار بۇگىن «مەن الەم ازاماتىمىن، مەن سونىمەن ماقتانامىن» دەپ كەۋدەسىن قاققاندار شىقتى. «مەن قازاقپىن!» دەپ اقشاسىن شەتەلدە ساقتايتىن كوسموپوليتتەر كوبەيدى. وندايلاردىڭ دا بەتىن بەرى قاراتۋعا بولار ەدى، ەگەر ولار وزدەرىنىڭ كوسموپوليت ەكەندەرىن بىلسە. ال كەيبىرەۋلەرى مۇلدە ۇلتتىق مۇددەدەن، داستۇردەن قول ۇزگەن. قورقىنىشتى جاعداي.

جۋىردا اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىندە استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى كونفەرەنتسيا ءوتتى. ۋفادان باشقۇرت باۋىرلارىمىز كەلدى. ولار: «سىزدەر تاۋەلسىزدىك الدىڭىزدار. ۋفادا باشقۇرتتاردىڭ تەك 12 پايىزى عانا تۇرادى. ءتىلىمىز، ءدىنىمىز وزگەرىپ بارا جاتىر»، – دەيدى. ءبىر كەزدەرى باشقۇرتتار مەن تاتارلار بىزدەن قاي سالادا دا ىلگەرى ەدى. ولار: «بىراق، كەيدە سىزدەرگە قاراپ رەنجىسەك، كەيدە قۋانامىز. ەگەر سىزدەر، قازاقتار تاۋەلسىزدىك الىپ، ورىسشا سويلەپ، انا ءتىلىڭىزدى، سالت-داستۇرلەرىڭىزدى، ءتول مادەنيەتتەرىڭىزدى سىيلاماساڭىزدار ورىستار بىزگە: «انا قازاقتاردى كورىپ جۇرسىڭدەر عوي، تاۋەلسىزدىك السا دا ورىسشا سويلەيدى. سوندىقتان سەندەر ءتىل، سالت-ءداستۇر، مادەنيەت تۋرالى ماسەلە كوتەرمەڭدەر»، – دەيدى. سوندىقتان قازاقتاردىڭ رۋحىنىڭ، پاتريوتتىعىنىڭ قاجەتتىلىگى تەك ءوز ۇلتىنا عانا ەمەس، بۇكىل رەسەيدەگى تۇركى تەكتەس ءىرىلى-ۇساقتى حالىقتاردىڭ بارىنە قاتىستى»، – دەدى. سوندىقتان ءبىز تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ الدىندا تۇرمىز. تەك ءوزىمىز ءۇشىن عانا ەمەس، ءبىزدىڭ رۋحىمىزدىڭ بيىكتىگى باسقالارعا دا اسەر ەتەتىنى سوندىقتان. ەڭ باستى ماقسات – مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىڭ رۋحىن ساقتاپ قالۋ. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز بۇگىنگى زاماندا ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگى، ەلدىك سانا. قازاقتى ەلگە، جەرگە بولۋگە بولمايدى. نەگە قازاق قازاقپەن ءدۇرداراز بولۋى كەرەك؟

ەڭ ءبىر كۇردەلى ماسەلە ءاربىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ وركەنيەتىنىڭ فۋندامەنتى، تىرەگى – ول ءتىلى. قازاق ءتىلى تاۋەلسىز بولماي ءبىز رۋحاني تولىق جاڭارمايمىز. كەيىنگى ۇرپاقتان پاسسيونارلىق تۇلعالار شىعاتىنىنا سەنىمىم مول. نەمىس فيلوسوفى نيتسششەنىڭ: «تاريحتا ادامدار كورمەيتىن ءبىر جىپتەر بولادى. ول ءجىپ ساباقتاستىق. ول التىن ءجىپ»، – دەپ ايتقانى بار. وربۇلاق زامانىمەن بۇگىنگى زاماندى جالعاستىراتىن التىن ءجىپ، ول رۋح. سوندىقتان التىن ءجىبىمىز مىقتى بولسىن. ەلىمىزدىڭ رۋحى وسە بەرسىن دەيىك».

رەسەي تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىندا سالقام جاڭگىر مەن باتۋر حونتايشىنىڭ اراسىندا بولعان شايقاس ايتىلعان. بىراق سول شايقاس قاي جەردە بولعانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. كەيىن قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ ۇلتتىق تاريحشى قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ، سول شايقاس بولعان جەردى انىقتاعان. ول كونفەرەنتسيادا «وربۇلاق دەرەكتەرى» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەپ، ءوز ويىن ورتاعا سالدى.

«…ء;بىزدىڭ بۇگىنگى جيىنىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» اياسىندا ءوتىپ جاتىر. جاڭعىرۋ دەگەن وتكەنگە ورالۋ عوي. وسى وتىرعان ءبارىمىز ارىس دەگەن بابانىڭ ۇرپاقتارىمىز. قازاق ول كىسىنىڭ شىن اتى ان-ارىس دەيدى. ال گەرودوت اناحارسيس دەيدى. ۇلكەن اۋىلدى اق ارىس، ورتا اۋىلدى جان ارىس، كىشى اۋىلدى بەك ارىس دەيدى. سول كىسىنىڭ التى بالاسىنان تارايمىز. ەكى بالاسى ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءتورت بالاسىنىڭ ۇرپاقتارى تىرشىلىك جاساپ ءجۇرمىز. سول داۋىردەن جەتكەن ءبىر ۇلاعاتتى ءسوز بار. «التاۋ الا بولسا، اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلەدى». مۇنىڭ ءتۇبى بىرلىك. ودان بەرى كۇلتەگىن. تۇرىك قاعاناتىنىڭ زامانىندا «تۇرىك حالقى ءۇشىن اششى تەرىمدى توكتىم. قىزىل قانىمدى توكتىم. كۇن ۇيقتامادىم، ءتۇن ۇيقتامادىم»، – دەيدى. نە ءۇشىن؟ ارىستىڭ ۇرپاعىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن. ودان بەرى شىڭعىس حان. «ءبىزدىڭ حالىقتىڭ جاۋى، جەردىڭ ۇستىندە جۇرگەننەن گورى جەردىڭ استىندا جاتقانى جاقسى. ءبىزدىڭ توڭىرەگىمىزدە، بىزگە قاۋىپ كەلتىرەتىن ەشقانداي مەملەكەت بولماۋى كەرەك. ءبىز سول ءۇشىن ەل قورعاۋىمىز كەرەك»، – دەيدى. ماقساتى نە؟ حالىقتى، بىرلىگىن ساقتاۋ. ودان بەرىدە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» بار. ول نە قىلعان جول؟ «ۇل اكەسىن، قىز شەشەسىن سىيلاۋى كەرەك. كىشى ۇلكەندى سىيلاۋى كەرەك. قارا حانىن، حانى حالقىن سىيلاۋى كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ ەلدە بىرلىك بولادى»، – دەيدى. دەمەك، مەملەكەت بىرلىگى وتباسىنان باستالاتىنىن مەڭزەپ وتىر. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەيدى. ول نەگە ەسكى جول؟ ول اتا-بابانىڭ الىمساقتان كەلە جاتقان جولىن ساباقتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. «ءبىز ساپالى حالىق بولۋىمىز كەرەك. جەتى اتاعا دەيىن ۇرپاق بىرىنە ءبىرى ۇيلەنبەيتىنى سودان قالعان. بۇل تۋىستىقتىڭ بەلگىسى». بۇل بۇرىننان بار ادەپ-عۇرىپتى تاۋكەنىڭ جارعىمەن بەكىتۋىنىڭ ءمانى سوندا. كەشەگى الاشوردا ارىستارى مەملەكەتتىك بىرلىكتى العا قويدى. بىراق جۇزەگە اسىرا المادى. سونى جۇزەگە اسىراتىن ۇرپاق ءبىز بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان جاڭعىرۋ دەگەن اتا-بابامىزدىڭ تەگىنە كەلۋ دەگەن ءسوز.

ال ەندى وسى ۇلى بىرلىككە ۇلگى بولعان وربۇلاق شايقاسى قايدان شىقتى؟ بۇرىن بىلمەۋشى ەدىك قوي. مۇنىڭ ءۇش ءتۇپ دەرەگى بار. باسقالارى سوعان نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە اڭىزى دا بار. اڭىز دەگەن تاريح ەمەس، ول تاريحقا قۇرمەت، سونى دارىپتەۋ. ەڭ ءبىرىنشى دەرەك 1644 جىلى اقپان ايىندا توبىل اسكەر باسى كۋراكينگە وربۇلاق شايقاسىن بايانداعان ورىستىڭ ەكى ەلشىسى گاۆريل يلين مەن تاتار كۋچەمبەرديەۆ دەگەن. ەكەۋى 1643 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا باتۋر حونتايشىنىڭ ەدىل بويىنداعى قارايعىر دەگەن جەردەگى ورداسىنا جىلدىق جالاقىسىن بەرۋگە بارادى. قايداعى جالاقى؟ كوردىڭىزدەر مە، ورىس پاتشاسى باتۋر حونتايشىعا جالاقى بەرىپ جىبەرگەن. دەمەك بۇل ىمىرا. ولار: «ءبىز جەتكەندە حونتايشى 50 مىڭ اسكەرىمەن جاڭگىر حان مەن جالاڭتوسكە قارسى اتتانىپ كەتىپتى»، – دەيدى. سوعىس ءالى بىتكەن جوق. بىراق ەلشىلەر ونىڭ كىممەن سوعىساتىنىن ءبىلىپ وتىر. دەمەك بۇل ارىدەن دايىندالعان. ەلۋ مىڭ قولدى ەلۋ كۇندە جيناي المايسىڭ. قالماقتار 1640 جىلى بىرىگۋ قۇرىلتايىن وتكىزگەن. سول اسكەر بىرىگۋ قۇرىلتايىنىڭ جەمىسى. حونتويشى ءۇش جىلدان كەيىن قازاقتان كەك الۋ كەرەك دەگەن. ەلشىلەر: «ءبىز ءتورت اي كۇتتىك. ولار يليا كۇنىندە ورالدى»، – دەيدى. ورىستاردىڭ كۇنتىزبەسى بويىنشا يليا كۇنى شىلدەنىڭ جيىرماسى بولادى. «سودان كەيىن ءبىز ونىڭ قاسىندا ەكى اي بولدىق. ءسويتىپ توبىلعا ون ءبىر ايدا زورعا جەتتىك»، – دەيدى. ياعني ءبىر جىل. ال جازۋشى مۇحتار ماعاۋين: «ءبىز، قازاقتار، ماقتانشاق حالىقپىز. ەلۋ مىڭ قولعا التى ءجۇز، جەتى ءجۇز قول قارسى شىقتىق دەپ ماقتانىپ ايتا بەرەمىز»، – دەيدى. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ: «بۇل سوعىس قازاق جەرىندە بولعان با، بولماعان با؟ بەلجايلاۋ دەگەن جەردە بەكسۇلتان جازىعى بار. سول جەردە ور تۇگىلى سايتان دا جوق»، – دەيدى. كۋراكينگە بەرگەن جازباسىندا يلين مەن كۋچەمبەرديەۆ: «باتۋر حونتايشى تۇتىعىپ كەلدى. مەن ەلۋ مىڭ قولمەن شاپتىم، ون مىڭ قولىمنان ايىرىلدىم. ەندى بولماعاندا ءبارىمىز قىرىلاتىن ەدىك. سودان قايتتىق»، – دەگەن. شايقاس بولعان جەردىڭ اتى اتالماعان.

وربۇلاق شايقاسىنىڭ جەرىن انىقتاپ بەرگەن قازىبەك تاۋاسار ۇلى. 1993 جىلى باسپادان شىققان «ءتۇپ تۇقياننان وزىمە شەيىن» دەگەن كىتابىندا «كونە جاركەنتتەن كۇنشىلىك جەردە وقپانا قازىپ سوعىسىپ، قالماقتىڭ 50 مىڭعا جۋىق قولىن ءبىزدىڭ 700 بابامىز توقتاتقان» دەپ جازىلعان. مۇنى كەيىن زلاتكين، لەۆشين، چۋلوشنيكوۆ تە ايتقان. بىراق ولاردىڭ يلين مەن كۋچەمبەرديەۆتىڭ جازباسىنا سۇيەنگەنى انىق. قالعاننىڭ ءبارى نەگىز ەمەس. تۇپنۇسقا سول كۋچەمبەرديەۆ پەن يلين ەكەۋىندە. بۇل پاتشا اعزامنىڭ الدىنا دەيىن بارعان مالىمەت. 1956 جىلى ماسكەۋدەگى «ناۋكا» باسپاسىنان «رۋسسكو-تاتارسكوي وتنوشەنيە» دەگەن كىتاپ جارىق كوردى. سول كىتاپتى الماتىعا الىپ كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گاليەۆ دەگەن. ول ومىردەن ءوتىپ كەتتى. كەزىندە ەكەۋمىز سويلەسكەن ەدىك. يلين مەن كۋچەمبەرديەۆتىڭ مالىمەتىن العاش قازاققا الىپ كەلگەن سول گاليەۆ. ال ەندى قازىبەك تاۋاسار ۇلى: «دوڭىزتاۋدان ەشقانداي قاپەرسىز كەلە جاتقان بۇلار الدىنان قازعان وقپاناعا كەلگەندە اياۋسىز قىرىلدى. ەكى مارتە سوعىستى. ون ءبىر جارىم مىڭ ادامنان ايىرىلدى»، – دەپ جازادى. مۇنداي مالىمەتتى ەشكىم ايتپاعان. جانە زلاتكين ايتقانداي 600 ادام ەمەس، 700 ادام دەيدى. ونىڭ سولاي ايتىپ تۇرعانى قىرعىز باۋىرلارىمىزدىڭ كوتەن جانە قابان دەگەن باتىرلارى سوڭدارىنان 100 ادامدى ەرتىپ شايقاسقا كەلگەن. بۇلار بۋرايكە دەگەن قىرعىزدىڭ تۋىسقاندارى.

ال ەندى قازىبەك تاۋاسار ۇلىنىڭ ايتىپ وتىرعانى شىن با، وتىرىك پە؟ قازىبەكتىڭ ءوزى قازىرگى كەربۇلاق اۋدانىنداعى ماتاي تاۋىنىڭ وڭىرىندە تۋعان. ماتاي تاۋى مەن وربۇلاقتىڭ اراسى اتپەن جۇرسەڭ 30 شاقىرىم. ماشينەمەن جۇرسەڭ 45-50 شاقىرىم. ول ورداعى قازىلعان وردى ءوز كوزىمەن كورگەن ادام. «مەن ونى كوردىم. مىنا جەردە اسكەري ءبىلىمى بولماعان ادام مۇنداي قورعانىس شەبىن جاساي المايدى» دەيدى. ال مەن وربۇلاق شايقاسى بولعان جەردى 1975 جىلى كوردىم. مەن سول جەردە تۋىپ-وسكەن اداممىن. بۇل جەر بۇرىننان وردىڭ بۇلاعى دەپ اتالىپ كەلدى. نەگە وردىڭ بۇلاعى؟ وردىڭ قاسىندا ءۇش-ءتورت بۇلاق بار. وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعى مەرەكەسىنە سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر تەرەششەنكو ءوزى بارىپ، قازاقشا سويلەپ اشتى عوي. سول كەزدەگى ۇكىمەت قاۋلىسىندا «وربۇلاق شايقاسى» دەپ بەرىلىپتى. سودان باستاپ وربۇلاق شايقاسى دەگەن اتقا يە بولىپ، تاريحي اينالىمعا تۇسكەن.

شىن مانىندە وربۇلاقتا ەلۋ مىڭ ادامعا جەتى ءجۇز ادام قارسى تۇرا الاتىنداي ما؟ بولماسا ماعاۋين ايتقانداي ماقتانشاق قازاقتاردىڭ بوسپە سوزدەرى مە؟ مەن وتىز مەترلىك ارقان الىپ، سول جەردى ەكى بالاممەن اتتىڭ ۇستىندە ەسەپتەپ شىقتىم. ەكى شاقىرىمنان ءسال اسادى ەكەن. جانە ءتۇپ-ءتۇزۋ ەمەس ەكەن. بۇراڭى كوپ. سوندا مۇنىڭ 700 مەتر جەرى عانا قاۋىپتى، سوعىسقا ىڭعايلى جەر. قالعان جەرىندە سوعىسۋ مۇمكىن ەمەس. مىنا جاعى تەرەڭ ور، اتپەن شاۋىپ كەلگەندەر وماقاسا قۇلايدى. جەتى ءجۇز مەتردەي جەرى قىرعىنعا لايىق جەر. ءبىزدىڭ بابالارىمىز ونى وتە جاقسى تاپقان. كەز كەلگەن جوتانىڭ ۇستىندە جونى بولادى. وقپانانى (وكوپ) سول جوتا بەتتەن قازباي شەتتەن قازعان. جونعا شىققان اتتىلى ادام ارعى جاعىنداعى ورعا قۇلايدى. باتىر بابالارىمىز وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەگەن. ولار جوعارىدان كەلە جاتقان جاۋدى اتقان. سول ماڭدا جاربۇلاق دەگەن جەرى بار. قازىبەك تاۋاسار ۇلى: «جاربۇلاقتىڭ ارعى جاعىندا جاڭگىر 300 قولمەن قىزىلقيادان شىقتى» دەيدى. سول جەرلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي اتالادى. مىنە، جەردىڭ اتىن وزگەرتپەڭدەر، ول تاريح دەپ مەنىڭ شىرىلداپ جۇرگەنىم سول. ويتكەنى تاريحتى ءوز قولىمىزبەن وشىرۋگە بولمايدى.

ال ەندى ءبىز نەگە ءوز تاريحشىمىزعا سەنبەۋىمىز كەرەك؟ يلين مەن كۋچەمبەرديەۆتىڭ جازباسىندا وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقان باتىرلاردىڭ اتى اتالماعان. ال قازىبەك تاۋاسار ۇلىنىڭ جازباسىندا ولاردىڭ ءبارىن اتايدى. جاڭگىردىڭ ءوزى باستاپ، قولباسشى بولعانى وڭجاعىندا قاراساي باتىر، سول جاعىندا ەركىنبەك باتىردىڭ بولعانىن «وسىندا ءتورت باتىر ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ءبىرىنشى قاراساي، ەكىنشى سۋان ەركىنبەك، ءۇشىنشى ارعىن قولباي، ءتورتىنشى مەرگەن جاقسىعۇل» دەيدى. ال ەندى بۇعان سەنبەيىن دەسەڭ، وسى شىمكەنتتە قازانقاپ بايبول ۇلى دەگەن اتامىز بولعان. ول كىسى 1946 جىلى ومىردەن وزدى. سول كىسىنىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن داستانى بار. 1991 جىلى جازۋشى مامىتبەك قالدىباي اعامىز داستاندى مۇراعاتتان الىپ جاريالادى. سونىڭ ىشىندە وسى وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقانداردى، ال قاتىسا الماعانداردان الاتاۋ باتىردى ايتادى. باتىرلار سۇلەيمەن، سىيقىمباي، كوكسەرەك، جاقسىعۇلدىڭ كوركەمدىك بەينەلەرى جاقسى شىقان. دەمەك بۇل باتىرلار ەسىم حان تۇسىندا بولعان. وسىنداي دەرەكتەر وربۇلاق شايقاسىنىڭ تاريحي جەڭىس ەكەنىن، بىرىگۋ تاريحى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر».

كونفەرەنتسيادا ءسوز العان تاراز پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى داريا قوجامجاروۆا، مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىتباي اياعان، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ وربۇلاق شايقاسىنىڭ تاريحي ءمانى تۋرالى مالىمەتتەردى اۋىزدارىنا الدى. اقىن نەسىپبەك ايتوۆ شايقاسقا ارنالعان داستانىن وقىدى.

وبلىستىڭ قازىعۇرت اۋدانىنداعى شاراپحانا ەلدى مەكەنى جانىنداعى «جاستار ساياباعىندا» سالقام جاڭگىر مەن ءجالاڭتوس باھادۇرگە ارنالعان كەشەندى ەسكەرتكىش سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button