سايلانعان اكىمدى ەل سىيلايدى

بۇعان الەمدىك تاجىريبە دالەل

ساياسي پارتيالار تاعى ءبىر مارتە جارىساتىن بولدى. بيىلعى جىلى ەلىمىزدە اكىمدەر سايلاۋى وتپەك. «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەمەكشى، بۇل سايلاۋدىڭ بۇرىنعى سايلاۋدان وزگەشە بولاتىن ءتۇرى بار. بۇل جولى اكىمدەرىمىزدى دەموكراتيالىق جولمەن سايلاماقپىز.

بيىلدان باستاپ ءماسليحات ارقىلى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسى ەنبەك. بۇكىل قازاقستان بويىنشا بارلىعى 2533 اكىمدى سايلايتىن بولامىز. بۇل بارلىق اكىمدەردىڭ 91،7 پايىزى. ياعني، اۋىل، وكرۋگ، كەنت، اۋداندىق دەڭگەيدەگى قالالاردىڭ باسشىلارىن جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاڭدايدى. بۇل تۋرالى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وسى شارۋانى اتقارۋعا جول اشاتىن قاجەتتى زاڭدىق قۇجاتتاردى ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بىرلەسىپ ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى.

ال اكىمدەرىن سايلاۋعا اۋىل حالقى دايىن با؟ سايلانعان اكىم قانداي تالاپتارعا ساي بولۋى كەرەك؟ جالپى، اكىمدەردى سايلاۋدان تاجىريبەمىز از ەمەس. وسى ورايدا قازاق تاريحىنداعى دالا دەموكراتياسىنىڭ ۇلگىسىمەن وتكەن بولىس سايلاۋلارى ەسكە تۇسەدى. تاريحقا كوز جۇگىرتسەڭىز، قازاق حالقى قانشاما اۋىلناي، بولىس سايلاۋلارىن باستان وتكىزدى. دالا دەموكراتياسىنىڭ زاڭدىلىعىمەن سايلانعان بولىستار مەن اۋىلنايلارعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى قازاق تاريحىن اقتارىپ كورسەڭىز، كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.

جارايدى، بولىستىق سايلاۋلار بىلاي تۇرسىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى دە بىرنەشە رەت اكىم سايلاۋىن وتكىزىپ ۇلگەرىپپىز. ءتىپتى، ءبىر جىل­دارى اكىم سايلاپ تا كوردى. اۋىل­دىڭ ەمەس، اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ ءتاجىري­بەسى دە قالىپتاسقان ەدى. ءبىر كەزدەرى بۇل ءجاي تاجىريبە جۇزىندە سەكىلدى بولىپ كورىنگەنمەن، سول سايلاۋدىڭ ءوزى قوعامدى ءبىر شىڭداپ العانى راس. سايلاۋ وتكەن اۋداننىڭ اكىمى وزىنە شىن باسەكەلەس بولاتىن ۇمىتكەرلەردىڭ دە تابىلاتىنىن انىق سەزىنگەن ەدى. باستىسى، اكىمدەردىڭ كوبى حالىققا قاي كەزدە دە جاقىن بولىپ، بەلسەندىلىكتى جوعالتپاۋ قاجەتتىگىن تۇسىنگەنى كۇمانسىز.

سونىمەن، اكىم سايلاۋ قالاي باستالدى؟ ەستەرىڭىزدە بولسا، 2001 جىلى 28 اكىمشىلىك اۋماقتا اكىمدەردى سايلاۋدىڭ جاناما ءتۇرى ەنگىزىلىپ، 2005 جىلى 12 تامىزدا ءتورت اۋداندا سايلاۋ وتكەنى بەلگىلى. بۇدان سوڭ، 2006 جىلى 20 قازاندا 49 اۋدان مەن 10 قالا حالقى اكىم سايلاۋىنا قاتىستى. بىراق قوعام ءوز اكىمىن تاڭداۋعا ول كەزدە تولىق دايىن دەۋ قيىن ەدى ەدى.

سايلاۋ تاقىرىبى ايتىلا باستاعان شاقتا اۋىل اكىمدەرىن سايلاپ قويۋ قالاي وتەر ەكەن دەگەن ساۋال كوپ جۇرتتى الاڭداتا باستاعانى انىق. سونداي-اق، سايلاۋ ايتىلا باستا­عاننان بەرى تالاي اكىمدەردىڭ دە كوڭىلى كۇپتى بولىپ ءجۇر. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى سايلاۋدىڭ ەرەجەسى بويىنشا، كىم مىقتى بولسا، جەڭىس سونىكى بولاتىنى انىق. ال بولاشاق اكىمدەردىڭ بارلىق جاعىنان مىقتى بولۋدى ويلاعانى دا ءجون شىعار. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. قازىرگى ماسەلە، جۇرتشى­لىق­تىڭ دا كوكەيىن­دەگىسى: اكىمدەردى سايلاۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟

بۇل جونىندە «نۇر وتان» حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك ءباسپاسوز بەتتەرىنىڭ بىرىندە بەرگەن سۇحباتىندا ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرۋگە تىرىسىپتى.

سونىمەن… «اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ 2013 جىلدىڭ ورتاسىنان باستالادى. سايلاۋ ءتارتىبى بىلاي: اۋداندىق ماسليحاتقا اۋدان اكىمى كەمىندە ەكى ۇمىتكەردى ۇسىنعان سوڭ، حالىق اتىنان وكىلدىك ەتەتىن دەپۋتاتتار داۋىس بەرۋ ارقىلى ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى، ىسكەرلىك قابىلەتى مەن باعدارلا­ماسىنا قاراپ سايلايدى. وسىنداي جوبانى دايىنداۋ كەزىندە بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن قاراپ، شەتەلدىك ماماندارمەن دە كەڭەستىك. ماسەلەن، كورشى رەسەيدە گۋبەر­ناتورلاردى سايلاۋ كەزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنەن مۇلدەم بەيحابار، ىسكەرلىك قابىلەتى، قارجىلىق سا­ۋاتى تومەن ادامدار ءتۇرلى جولدارمەن جەڭىپ شىعىپ، جۇمىستى اقساتقانى جايىندا حاباردارمىز. ەشكىمگە ەسەپ بەرمەي، بۇكىل ءىستى شيەلەنىستىرگەن باسشىلاردى شاقىرتىپ، وكىلەتتىلىكتەن ايىرۋ امالى جوققا ءتان. ال، بىزدە كەرىسىنشە، ەگەر سايلانعان اكىم وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداماسا نەمەسە وكرۋگتەگى تۇرعىندار ونىڭ ماسەلە شەشۋگە قابىلەتسىز ەكەندىگىن ايتىپ شاعىمدانسا، اۋدان اكىمى مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭعا سايكەس ونى وكىلەتتىلىگىنەن ايىرۋ جونىندە شارالار قابىلداي الادى».

ەڭ باستىسى، اكىم حالقىنا جاقىن بولۋى شارت. ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن، مۇڭ-مۇقتاجىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن، ءارى شەبەر ۇيىمداستىرۋشى عانا بۇل ورىنعا لايىق. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە جەرگىلىكتى باسقارۋشىلاردى سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە تاعايىنداۋ ءاۋ باستان ەنگىزىلگەنى بەلگىلى.

دەموكراتيالىق جولمەن سايلايمىز دەپ، اقساقالدار كەڭەسى عانا ۇسىنعان كادرلەرىن جاپپاي تاعايىنداۋدىڭ تاعى ءجونى بولماس. اقساقالدار كەڭەسى دەمەكشى، وسىعان وراي مىناداي ءبىر كۇلكىلى اڭگىمەنى ەستىگەن ەدىك. اقساقالدار (ونىڭ كوبى ءبىر كەزدەرى بيلىكتە بولعان جاندار) وزدەرىنە ۇناعان جاس جىگىتتى اۋىل اكىمىنە تاعايىنداپ قويىپ، كەيىنىرەك ونى قول بالا رەتىندە جۇمسايتىن كورىنەدى. الگى جاس اكىمنىڭ قىزمەتى كوبىندە توي-تومالاقتا اقساقالداردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋدان اسپايدى ەكەن. بۇل نە؟! بۇل دا دەموكراتيالىق جولمەن جاسالعان سايلاۋدىڭ كورىنىسى مە؟ ءارى حالىقتىڭ ءوزى تاڭداسىن دەگەندە، اقساقالدار كەڭەسىنىڭ عانا نەمەسە باسقانىڭ شەشىمىمەن جاسالۋ كەرەك دەگەن ءسوز بولماۋى ءتيىس.

اكىمدەرگە عانا ءتان (دۇرىسى، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءتان بولىپ كەلگەن) نارسە، جىلى كابينەتتە وتىرىپ الىپ، ءىس-قاعازدارىن تولتىرۋ مەن ءتۇرلى «شەشىمدەر» شىعارۋدان ارىعا اسپايتىن ەدى. ءارى وعان جىل سا­يىن وتكىزىلەتىن ءبىرسارىندى ەسەپ بەرۋلەردى قوسىڭىز. بۇل جولعى سايلاۋ وسىنداي ەجەلگى «ادەتتەردەن» ارىلتاتىن سايلاۋ بولماق.

بۇل جولعى سايلاۋدا اۋىل، وكرۋگ، كەنت، اۋداندىق دەڭگەيدەگى باسشىلاردى جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاڭدايتىن بولادى. ياعني، نەگىزگى جۇك ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا تۇسەرى بەلگىلى. بىراق ءماسليحات دەپۋتاتتارى اۋىل اكىمدەرىن تاڭداۋدا قانشالىقتى «ءادىل» شەشىم شىعارا الادى. ماسەلە وسىندا؟! الگىندە عانا ءوزىمىز ءسوز ەتكەن بولىس سايلاۋلارىندا جەرگىلىكتى بايلاردىڭ بولىس بولۋ ءۇشىن قانشالىقتى شىعىنعا باتىپ جاتاتىنىن تاريحتان تالاي وقىدىق تا. ءتىپتى حاكىم ابايدىڭ ءوزى: «بولىس بولدىم مىنەكي، بار مالىمدى شىعىنداپ…» دەۋى دە تەگىن ەمەس. ەندەشە بار مالىن شىعىنداپ، اكىم بولعىسى كەلەتىندەردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا. بۇل جولعى سايلاۋدا «مال شىعىنداپ، بولىس بولۋعا ۇمتىلاتىنداردىڭ» كۇنى وتسە ەكەن دەيمىز. ەسەسىندە، تازا دەموكراتيالىق جولمەن ءادىل سايلاۋ وتكىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى دا كوپ بولماق. اكىم مەن حالىق اراسىن جاقىنداستىرۋ جەرگىلىكتى باسقارۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. تەك ءبىر ەسكەرىلەتىندىگى، اكىم سايلاۋىنا ءجۇردىم-باردىم ەمەس، ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىمىز ابزال. ءارى بۇل سايلاۋدا باعى مەن بابى قاتار شاپقان اكىمدەردىڭ ءوز ىسىنە عانا ەمەس، قازاق تىلىنە دە جەتىك بولعانى ابزال. ەلگە جاققان مىقتى كادردىڭ جەردە قالمايتىنى تاعى بەلگىلى.

ءارى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ارقىلى بيلىكتى ورتالىقتان جەرگىلىكتى جەرگە بەرىپ، باقىلاۋعا حالىقتىڭ ءوزىن تارتۋ دا الدىڭعى ماقساتتا تۇر. جالپى، 2،5 مىڭنان استام اۋىل اكىمىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىكەلەي ارا­لاسۋىمەن قىزمەتكە قويۋ، وڭىرلەردەگى تالاي ماسەلەنىڭ ورتالىقتارداعى كابينەت­تەردە ەمەس، سول جەردىڭ وزىندە شەشۋگە زور ءمۇم­كىندىكتەر تۋعىزارى ءسوزسىز.

ول ءۇشىن جەرگىلىكتى باسقارۋدى، ياعني اۋىلدىڭ اكىمدەرىن حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋى ءتيىس. حالىقتىق جولمەن سايلانعان اكىمدەردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتپاق. قۇزىرەتى دە كەڭەيىپ، ءارى قۇرىعى دا ۇزارادى. ءارى بيۋروكراتيانىڭ شەكپەنى شەشىلىپ، حالىقپەن اشىق ارالاسۋ جانداناتىن بولادى.

گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button